Mezritch

... פון אט דעם ר׳ לייבן האט זיך פארצװייגטא גרויסע משפחה און זײנע אור־ אײניקלעך זענען געבוירן געװארן אין מעזריטש. צװײ פון זײ— ר׳ אבישל פראנק־ פורטער און ר׳ מרדכי ליסער. ...

... תמיד זענען געװען יחידים, װאם האבן זיך באמיט אויפצודדיבן דעם גײםטיקן ניװא פון זײערע מיטמענטשן. אזא אײנער איז געװען דער לוקאװער מרדכי עפשטײן, װאם איז אין דער צײט פון זײן מוםר־זאגן געװעןא תושב אין דער שכנות־שטאט— מעזריטש. ...

... גם לרב אפרים פישל יש יחום. הוא הנו חותנו של הרכי לײב ר׳ פישלס הידוע מקרקוב׳ שקראו לו רב לײב הגבוה. ר׳ פישלס היה ידוע כאיש קדוש. גם אבױ היה מאד מקודש׳ קראו לו רבי זכריה הנביא והיה בן נצר של רבי שאול הידוע במלך פולין האגדי. משפחה שהיתה אחת הידועות בפולין. אבי המשפחה׳ רב פישל היה הרב הראשי הראשון של פולין בזמנו של המלך זיגמונט הראשון. אחרי כן מת על קידוש השם.19 מאותו רב לײב הםתעפה משפחה גדולה׳ שלישיו ובני נכדים נולדו במזריטש׳ שנים מהם ר׳ אביטל פרנקפורטר ור׳ מרדכי ליםר. ...

... היה למדן ידוע. םפרו שו״ת ״תשואות חן״ הנו םפר למוד. בין נותני ההסכמה לספריו נמצא גם הרב יחיאל מיכל הלפרין ממזריטש. רב שמשון חבר גם את ״מנחם העומר״ ב־2 חלקים; חלקו הראשון בנוי מ־42 דרשות על אגדות המופיעות בש״ם ובמדרשים. החלק השני נקרא ״יעלת חן׳/ מורכב מחידושים לש״ם. בהקדמה לםפר הנ״ל כותב הוא שיש לו םפר בכתב יד שהוא קורא לו ״אלף מגן״, המתאר אלף בעױת בהלכה ואגדה. כנראה הפך רב זליק להױת רבה של ברדזין אחרי רבנותו בלוקוב. אחרױ היתה הפםקה ארוכה ורק בשנת תרל״ח (1884) נזכר שוב הרב של לוקוב: ...

... אחד מה היה מרדכי אפשטין מלוקוב שבעת תוכחותיו היה תושב העיר השכנה מזריטש. במרדכי אפשטין התעוררה קנאה למראה המעשים כמו עזרה לענײם ופתוח חחינוך ע״י יהודי מזריטש. הוא דרש מאחיו בלוקוב ללמוד ממזריטש ולחקותם. קריאתו לתושבי לוקוב נעשתה בשפה מליצית ב//הצפירה״,״■ שהופיע אז בעריכתו של י.ח. םלונימםקי. בין

... אין מעזריטש האבן מיר געטראפן נאך לוקאװער יידן און מיר האבן שוין געמימט, אז דא װעלן מיר האבן מנוחה. אבער איןא געװיסן טאג זענען מיר אויפ־ געװעקט געװארן אין דער פרי פוןא שרעקלעכער שיםערײ. די באנדיטן האבן דאס געגא ארומגעשטעלט מיט זײערע מערדערישע צוהעלפער און דער הויפט־מערדער זײערער, דער געשטאפאװיעץ האון, האט ייד גענומען צו דער רײניקונגם־אקציע. צום צוױיטן מאל האבן מיר שוין געהערט דאם שוידערלעכע װארט: ״מעזריטש מוז װערן ױדענרײן״... מען האט צונויפגעטריבן די ײדן אויפן מארק. איך מיט מײן קאליקן ברודער אמ אהימ זענען אויך געװען צװישן זײ. אין דער באגלײטונג פוןא מוראדיקעד שיםעריי האט מען אונדז אלעמען געפירט צו דער באן. איבערן װעג האט מען אונדז אפגעשטעלט בײא טײך און באפוילן אפגעבן דאם געלט, גאלד און בריליאנטן. װער עס וועט נישט אפגעבן און מען װעט ביי אים עפעס געפינען, װעט גלײך דערשאםן װערן• פיל מענטשן זענען דעמאלט געשפרונגען אין טײך. די האבן בעםער געװאלט געפינען דעם טויט אין װאםער, אײדער פארברענט צו װערן אין פײער. אבער די םאדיםטן האבן אויך דא זײ בא ...

אײנע פון די דרײ מלוכות (די אנדערע זענען געװען: רוםלאנד אװ פרײסן), װאם האט באקומעןא היפש חלק פון פוילן, אויך באקומען די צוױי פראװינצן פון לובלין און שעדלעץ. דער דאזיקער טײל האט זיך גערופן ״מערב־גאליציע״. אזוי איז לוקאװ און אירע שכנים, װי מעזריטש, ביאלע א״א, געװארןא טייל פון דער עסטרײכישער קרוין און אירע ײדן זענען געװען אונטערגעװארפן די עםטרײכישע געזעצן לגבי אירע ײדן. די לאגע האט געדויערט ביז 1809. װען נאפאלעאן האט באזיגט זײנע קעגנער און ער האט אםגענומען ״מערב־גאליציע״. די טעריטאריע האט ער אנגעשלאםן אין ״װארשע־ װער פירשטנטום״, װאס איז רעגירט געװארן דורך דעם זאקסישן מלך (1807). אין 1815 איז דאם ״ווארשעװער פירשטנטום״, לויט דעם באשלום פון דעם בארימטן װינער שלום־אפמאך אין 1815, געװארןא טײל פון קאנגרעם־פוילן, װאם איז געװארןא טײל פון רוסלאנד.

אנגעהויבן האט זיך עם מיטא באפעל, אז אלע ײדן אין עלטער פון17 ביז50 יאר זאלן זיך צושטעלן אױפן מארקפלאץ. פון דארט האט מען זײ צעשיקט אין גרופעם אויף צװאנגם־ארבעט. איץ ארבעטס־פלאץ איז געװען אין לאפיגוז. אין די קאשארן׳ א צװײט ארט פץ צװאנגס־ארבעט האט זיך געפונען אין ראגאזשניצע, נעבן מעזריטש. אין ראגאזשניצע בין איך געװען אן עדות װי מען האט דערשאםן עטלעכע ײדן: לײבל קארפענקאפ, יעקב פלײשהאקער און שמואל לימעראװיטש (דער קצב). זעענדיק װאם דארט קומט פאר, בין איך אנטלאפן פון לאגער און צותקגעקומען קיץ לוקאװ. מען ...

דעם 9טן און 10טן מאי1942— דעם ערשטן און צװײטן טאג שבועות— האט מען קיק לוקאװ געבראכט צוױי טראנםפארטן ײדן פון םלאװאקיע, צוזאמען1059 פערזאן. דאס זענען געװען פײנע אײדעלע מענטשן פון מיכאלאװיץ און פרחשאנאװ. די ױנגע לײט האבן די דײטשן געשיקט פון סלאװאקיע אין ארבעטם־לאגערם, דאקעגן די עלטערע מענער, די פרויען און קינדער האט מען געשיקט קײן לוקאװ, מעזריטש דעמבלין און אין אנדערע שטעט.א טײל פון די צוגעקומענע הײמלאזע האט מען אײנגע־ ארדנט בײ לוקאװער משפחות,א ביםל— אין די בתי־מדרשים און500— אין טערא־ װיטשער הויף. מיר האבן זײ אויך געמוזט באזארגן מיט לעבנםמיטל םיי אין שטאט םײ אין טעראװיטש. ...

ער דינגט זיךא געװעלבל לעבן בענדערמאנם אפטײק־םקלאד און ער פארנעמט זיך דארט מיט זימ פראפעםיע. ער איז געװען אן אויםגעצײכנטער פאכמאן און האט געהאט א םך ארבעט. אין1912 האט ער חתונה מיט טויבע בערקנװאלד פון מעזריטש און אין 1914 געבוירט זי אים דעם אײנציקן זון. ...