First World War

... װי געזאגט איז נאך די14 יאר פון עםטרײכישן רעזשים געקומען דער רוםישער רעזשים. אץ1812 װערט נאפאלעאן באזיגט און פארשיקט. פוילן נעמט איבער אויך דאם װארשעװער פירשטנטום, בתוכו אויך לוקאװ. אין1815 באשטעטיקט דער װינער קאנגרעם דעם געשעענעם פאקט. לוקאװ גײט איבער צו רוםלאנד.א נײ קאפיטל עםנט זיך פאר לוקאװער יידן,א קאפיטל, װאם האט זיך פארענדיקט מיט דער ערשטער װעלט־מלחמה. װידערא מאל עםטרײכישע און דײטשע אקופאציע, װידערא מאל פוילישע זעלבשטענדיקייט— לוקאװער ײדן װערן פוילישע בירגער. אין םעפטעמבער 1939 קומטא נייע װעלט־קאטאםטראפע. היטלער אינוואזירט פוילן. מיט דעם אקט איז געחתמעט געויאת דער גורל פונעם פוילישן יידנטום— בתוכה לוקאװער ײדן— די יידישע קהילה־קדושה פון לוקאװ איז געװארן פארשניטן אויף אײביק.

... קעגנאיבער דער שול איז געװען דאם גרויםע בית־מדרש׳ װאם איז געװארן געבויט נאך פאר דער שול. דאם דאזיקע ״אלטע בית־מדרש״׳ װי מען האט עם גערופן׳ האט אין פארשידענע צײטן געדינט אויף פארשידענע צװעקן. דארט האבן די מגידים ועהאלטן זײערע דרשות׳ דארט זענען פארגעקומען די פארשידענע װאל־אםיפות׳ דארט האט זיך אפגעשפילט דער קאמף צװישן ״אגודה״ און ״מזרחי״ און דארט פלעגט אפרים מעזריטשער שבת נאך מיטאג לערנעןא ביםל מיט די פראםטע ײדן׳ יעדער ארעמאן׳ װאם האט נישט געהאט וװ צו שלאפן׳ האט געפונען אן ארט אין בית־מדרש. אין בית־ מדרש פלעגן אויך אפזיצן גאנצע נעכט די ײדישע בחורים׳ װאם האבן געדארפט שטײן צום מיליטער. אין דער צייט פון דער ערשטער וועלט־מלחמה האבן די פליטים פון די ארומיקע שטעטלעך זיך אײנגעארדנט אין בית־מדרש.

דאם קליעע בית־מדרש האט תמיד געהאט די בעםטע מגידים װאם האבן געלערנט מיטן עולם׳ מיז ר׳ אהרמ׳ דער רבי פח דער חברה ״מקרא״׳ ר׳ משה יעקב לײבס, ר׳ געצל מלמד׳ ר׳ אריה טונקלקרויט (טשעמניקער), ר׳ מרדכי, װאם איז געקומען אלם הײמלאזער אין דער צײט פמ דער ערשטער װעלט־מלחמה, ער איז פרלער געװען רב אין װאלקאװיםק. ...

... װען דער זון׳ אברהם, איז אלט ערשט3 חדשים׳ ברעכט אוים די ערשטע װעלט־ מלחמה און ישראל װערט מאביליזירט אין דער ארמײ און גלײך אװעקגעשיקט אויפן פראנט אין די קארפאטן, און שפעטער— בײ דער װײםל. נישט װעלנדיק שלאגן זיך פארן פארד,אסטן צאריזם, גיט ער זיך איבער אין געפאנגענשאפט צוזאמען מיטא גאנצער גרופע רוםן. גאר אין גיכן האט ער באקומען זימ אנטוישונג. די דײטשן האבן ארויםגעװיזן זײער ברוטאליטעט. ער לײדט הונגער און נויט אין די דײטשע געפאנגען־לאגערן. אבער נאךא געוױםער צײט איז אים אויך דארט געלונגען איבערצוגימ צו ױמ פאך, און פון געפאנגענשאפט פלעגט ער צושיקן ױמ אפגעשפארטע גראשנם פאר ױין פרוי און קינד און פאר ױמ קראנקן ברודער לײזער. ...