Agudath Israel

דער רב, משה עקיבא גאלדגעװיכט און מאטל בראנזויל האבן באקומען די בריװ םון די אמעריקאנער לאנדםלײט, מיט דער ידיעד״ אזא דעלעגאט פון ״דזשוינט״ װעט ברענגען דאם געלט. ער װעט האבן אינםטרוקציעם װי און װעמען פונאנדערצוטײלן דאם געלט. די םארשטײער פון ״בונד״ האבן צונויפגערופן אין לאקאל פון דער יידישער קהילהא קאנפערענץ פון אלע ײדישע ריכטונגען. דער ״בונד״ האט פארגעלײגט אויםצוקלויבןא צװישנפארטײאישן קאמיטעט און די הילף זאל װערן פונאנדערגעטײלט צװישן דער ארעמער באפעלקערונג אין פראדוקטן. די ״אגודה״ איז געװען קעגן. זי האט געהאלטן אז מען װעט די הילף פונאנדערטיילן אינדיװידועל אין געלט, און נישט דורך קיץ קאמיטעט, נאר חרך דער קהילה. אלע פארטייען אויםער די ״אגודה״ אמ אלגעמײנע צױניםטן, האבן געשטיצט דעם פארשלאג פון ״בונד״. ...

... די אנםירער פון דער קהילה זענען אמאל געװען ײדישע ״פרנםים״. זײ זענען געװען די בעלי־בתים פון יידישן לעבן אין שטאט. די האבן דעצידירט בײם אויפנעמען א רב, ביי םראגן םון רעליגיעזן חינוך און אנדערע הצתרכותן. אמאליקע דאזארעם זענען געװען מאיר לייב גאםטראזשעװיטש, ישראל ביירעכם, מענדל שײנבערג און זלמן גאלדבערג. שפעטער, װען אויך דאם ײדישע לעבן האט אנגענומען װעלטלעכע פארמען, האט אויך די ארטאדאקםיע געשאפן איר פארטײ ״אגודת ישראל״. אויך אין לוקאװ האבן די זיך ארגאניזירט. זיי האבן געעפנטא שול פאר מײדלעך א. נ. ״בית יעקב״, אונטער דער לייטונג פון ר׳ מענדל פאריםאװער.

... פארגעקומען אין הויז פון רב ר׳ שלמה בראן. נאךא מײנוגגס־אויסטויש האט דער רב דערקלערט, אז די מערהײט איז פאר פארטיילן די הילף אין פראדוקטן און אויך פאר אויסװאלןא קאמיטעט. די ״אגודה״ האט פארלאזט די זיצונג און זיך נישט באטייליקט אין קאמיטעט, ...

... צו די שטאטראט־וואלן אין יאר1929 האט די יידישע באפעלקערונג באקומען בלויז8 מאנדאטן מחמת דעם׳ װאם צו לוקאװ זענען אנגעשלאםן געװארן פארשטעט מיטא פוילישער באפעלקערונג. מצד דער ײדישער באפעלקערונג האבן אין די װאת זיך באטײליקט פאלגנדיקע פארטײען: ״אגודה״, האנטװערקער׳ רעכטע פ.צ. פראס־ פאראײנען(לינקע)׳ ״מזרחי״, אלגעמײנע צױניםטן. די ״אגודה״ האט באקומען5 מאנדאטן, האנטװערקער—1 מאנדאט, רעכטע פ.צ.—1 מאנדאט, פראפ. פאראײנען—1 מאנדאט. ...

... איין מאל האט די שול באקומען אויךא סובסידיע פון מאגיסטראט. דער ראטמאן מאנדעלבוים האט אין שטאטראט געפאדערטא סובסידיע פון500 גילדן. בײ דער אפשטימונג איז דער פארשלאג געװארן געשטיצט פון3 ײדישע ראטמענער: מאנדעלבוים׳ ליכטענשטיין׳ זאקאליק און די פעפעסישע ראטמענער. די ״אגודה״ האט זיך אפגעהאלטן פון שטימען. עס איז געווארן באשלאסן צו באשטימעןא סובסידיע פון ס15 גילדן. ...

... אין1936 האט די קהילה גערופןא םפעציעלע זיצוע, כדי צו באהאנדלען די פראגע פון אויפנעמעןא נייעם רב. די פארשטייער פון ״מזרחי״ און האנטװערקער האבן פארגעשלאגן אויפצונעמען אלם רב אליעזר װאקםמאנם אײדעם, ר׳ אהרון נאטע פרײבערג ע״ה, װעלכער האט געהאט םמיכה פון די גרעםטע רבנים אין פוילן. די /׳אגודה״• ראטמענער זענען געװען קעגן, ערשטנם דערפאר, װײל זײן שװער איז גישט געװען קי? אגודהניק, און צװײטנם, האבן זיי געטענהט, אז אין לוקאװ זענען תמיד געזעםן אויפן כםא־רבנות אזעלכע װאם האבן זײער רבנות באקומען בירושה. ר׳ אהרון נאטע איז געבוירן געװארן אין פארצעװ, געלערנט בײם פארצעװער רבין ז״ל און די גאנצע צײט געבליבןא פארצעווער חםיד. ...

מנהיגי הקר,ילה היו פעם פרנםים יהודײם. הם היו בעלי הבתים של חיי היהודים בעיר. הם החליטו על קבלת רב, בשאלות חינוך דתי ובדרישות השונות. הפרנסים מפעם לפעם הױ מאיר ליב גםטרז׳ויטש, ישראל בירכם, מנדל שינברג וזלמן גולדפרב. כשד,חײם היהודײם קבלו מםגרת חופשית, יצרו דתײם אלו מפלגה משלד,ם, ״אגודת ישראל״, שקמה גם בלוקוב. הם פתחו בית םפר לבנות בשם ״בית יעקב״ בנהולו של מנדל פוריםובר. יותר מאוחר נבחרו הנציגים בעיריה ע״י האוכלוםיה היהודית. הם הױ: מאיר ליב גלרנטר׳ משה פליכטנריך, הרש ליזר לנדוי. נציג העובדים היה אנשל מנשפיזר. ...

... לבחירות לעיריה ב־1929 קבלה האוכלוסיה היהודית רק8 מנדטים׳ כי ללוקוב חוברו הפרברים עם אוכלוסיה פולנית. בצד היהודי השתתפו המפלגות הבאות: ״אגודה״. בעלי מלאכד״ פ.צ. ימנײם׳ ״פראפפראײנען״ (שמאלײם)׳ ״מזרחי״ וציונים כללײם. ״האגודה״ 5 מנדטים׳ בעלי מלאכה 1׳ פ.צ. ימנײם 1׳ פראפפראײנען 1. חברי מועצת העיר מ״האגודה״ היו משה אהרן וינטרויב׳ יונה נײ׳ משה פליכטנריך׳ הרש ליזר לנדו ומאיר ליב גלרנטר. חברי מועצה אלו היו גם חברים בקהילה היהודית. משה אהרן וינטרויב נבחר ״לוניק״ בעיריה. מקומו במועצת העיר תפס שמואל אריה. נציג בעלי המלאכה בעיריה היה מטס מנדלבוים׳ מהציונים הכללײם הימנײם— יעקב ליכטנשטין׳ מהשמאליים — שלמה זקליק. האחרון לא היה זמן רב חבר המועצה. המשטרה אסרה אותו ואחרי ישיבה של שנה בבית סוהר בשדלץ הוא חלה בשחפת. שחררו אותת אך היה נאלץ לעבור לװרשה׳ שם מת כעבור זמן קצר.

... ג. אגודת ישראל בתקופת הסער והדחף ...

... אחרי מלחמת העולם הראשונה נוסדה בעיר תנועת אגודת ישראל^ שײצגה את החוגים האורטודוקסים׳ במיוחד הױ פעילים בה החסידים והיא ײצגה אותם בבחירות אם לעיריה ואם לקהילה היהודית ובראשה עמדו נציגים מוכשרים שיצגו אותה במוסדות הללו. ...

פון אײן זײט בית־מדרש איז געװעןא הויכער פלויט׳ װאם האט פארשטעלט דעם בהמה־מארק. אין דער זײט פון שול און אלטן בית־מדרש איז געשטאנען דאם נײע בית־מדרש. דארט האט זיך געפונען ד-־ ישיבה. די טאנגעבער אין נײעם בית־ מדרש איז געװען די ״אגודה״ מיט ר׳ משה אהרון בראש. הינטער דער שול איז געװען די לוקאװער מקװה מיט דער באד. די אלע בנינים האבן געשאפןא מין שלאם ארום דעם שולהויף.

... קעגנאיבער דער שול איז געװען דאם גרויםע בית־מדרש׳ װאם איז געװארן געבויט נאך פאר דער שול. דאם דאזיקע ״אלטע בית־מדרש״׳ װי מען האט עם גערופן׳ האט אין פארשידענע צײטן געדינט אויף פארשידענע צװעקן. דארט האבן די מגידים ועהאלטן זײערע דרשות׳ דארט זענען פארגעקומען די פארשידענע װאל־אםיפות׳ דארט האט זיך אפגעשפילט דער קאמף צװישן ״אגודה״ און ״מזרחי״ און דארט פלעגט אפרים מעזריטשער שבת נאך מיטאג לערנעןא ביםל מיט די פראםטע ײדן׳ יעדער ארעמאן׳ װאם האט נישט געהאט וװ צו שלאפן׳ האט געפונען אן ארט אין בית־מדרש. אין בית־ מדרש פלעגן אויך אפזיצן גאנצע נעכט די ײדישע בחורים׳ װאם האבן געדארפט שטײן צום מיליטער. אין דער צייט פון דער ערשטער וועלט־מלחמה האבן די פליטים פון די ארומיקע שטעטלעך זיך אײנגעארדנט אין בית־מדרש.

אינטערעסאנט זענען געװען די ערשטע שטאטראט־װאלן אין יאר 1919. פון די24 ראטמענער, װאס האבן געדארפט געקליבן װערן האט די ײדישע באפעלקערונג׳ לויט איר פראפארץ, געזאלט באקומען סנ ראטמענער. אין די װאלן האבן זיך באטײליקט1 ״אגודה״, אלגעמײנע צױניסטן ״מזרחי״, ״פאלקס־פארטײ״. פון די ײדישע ארבעטער־ כארטײען— ״בונד״ און ״לינקע פ.צ.״. די װאל־קאמפאניע איז געװעןא שטורמישע. פון װארשע האט מען געבראכט די גרעםטע פארטײ־קאנאנען: נח פרילוצקי, פון דער ״פאלקם־פארטײ״, ר. פערלמוטער פון דער ״אגודה״, נ. שװאלבע פון די צױניסטן, יעקב פאט פון ״בונד״. דער אויסגאנג פון די װאלן פאר די ײדישע פארטײען איז געװען: 2— ,׳אגודה״, משה וױינטרויב און יינה נײ:1— ״פאלקס־פארטײ״, חײם מאטעם מאנדל־ בוים;1— צױניםטן, י. בענדערמאן,•6— ״בונד״. צוליב די שװעריקײטן װאם זענען געמאכט געװארן פאר די געװײלטע מיט עקזאמענס אין דער פוילישער שפראך— שיקא־ נעם, װאם זענען געװארן אנגעװענדט בעיקר לגבי די בונדישע קאנדידאטן— האבן די בונדישע ראטמענער אלם פראטעםט רעזיגנירט פון זײערע מאנדאטן און זײערע פלעצער זענען פארטײלט געװארן דער ״אגודה״ (4) און ענדעקעס (2). מען דארף דערבײ אונטערשטרײכן, אז די4 ראטמענער פון פ.פ.ם. האבן באלײגטא שארפן פראטעםט און געפאדערט צו אנוליח די װאלן.

... אין לוקאװ זעגען געװען אקטױו אלע אן אויםנאם פאליטישע פארטײען: אגודת ישראל׳ מזרחי׳ פועלי מזרחי׳ צױנים כללײם׳ צ. ם. צעירי־צױן׳ פועלי־צױן רעכטע׳ פועלי־ציון לינקע׳ פאלקם־פארטײ׳ ״בונד״, ״קאמבונד״׳ קאמוניםטן׳ ״החלח׳. עם זענען געװען אויד חםידים פון אלע רבישע גזעם. פון די אינםטיטוציעם דארף מען דערמאנען קודם־כל דעם האנטװערקער־פאראיץ׳ די גמילות־חםדים־קאסע און די געזעלשאפטלעכע בענק. ...

... וױ באװוםט איז לוקאװ געװעןא פעסטונג פון דער אגודה אין דער גאנצער םאדלאשער געגנט, און פארשטײט זיך, אז זי האט געהאטא השפעה אויף דער דערצױנג פון דער ײדישער יוגנט. אבער אין די יארן 17—1916, בעת דער דײטשער אקופאציע, איז אין לוקאװ געװעןא שטארקע םאציאליםטישע באװעגונג, און אויך די ציוניםטישע באװעגונג האט אנגעהויבן אױפלעבן. דעם אמת געזאגט, איז דער צױניזם נאך געװען שװאך לגבי די לינקע פארטײען. עם האבן זיך געפונען געצײלטע אלגעמײנע צױניםטן, װאס פלעגן אויםקויפן דעם ״שקל״, זיך צונויפקומען ״טרינקעןא גלעזל טײ״ און ״רעדן״ װעגן ארץ־ישראל. אבער נאך פוילנם באפרײונג, װען די רעװאלוציע־ כװאליע האט זיך דערוױיטערט פון לוקאװ, האט אנגעהויבן שטארקער צו װערן די צױניםטישע באוועגונג.

... דאם הײםט נישט, אז די ״אגודה״ האט אױפגעהערט הערשן אין שטאט;א גרויםער טײל פון דער ױגנט האט נאך געלערנט אין ישיבה און בית־מדרש, אבער ״מזרחי״ האט שוין געפירטא שטארקע ארבעט. זי האט געעפנטא שול פון5 כיתות, וװ מעז האט גענומען לערנען נביאים און כתובים, װאס איז ביז דאן געװען װי טריף־פםול. די קינדער, װאם האבן געלערנט אין דער מזרחי־שול, זעגען געװען דער אװאנגארד פאר דער ציוניםטישער ױגנט, און פון דער דאזיקער ױגנט זענען געקומען די גרינדערם פץ ״השומר הצעיר״. ...

... א צוױיטע זייט פץ סאד האט זיך געגרענעצט מיטן ״ברויז״ און אנטקעגן האט זיך געפונעןא ריי פון יידישע היחער. איך געדענק דאם הויז פון שמולקע־זבולץ, װאם איז געװען דער ״הויפט־קעמפער״ פון דער ״אגודה״ בעת די ״שלאכטן״ אין בית־מדרש צװישן די ארטאדאקםן און צױניםטן. בײ אים האט געװוינטא קונםט־מאלער,א פאליאק, װאם פלעגט מאלן בעיקר פארטרעטן פץ ײדישע טיפן. מיר, ײדישע ײנגלעך, פלעגן זיך ארונטערגנבענען הינטערן פענצטער אןן קוקן אויף די בילדער:א ײדענעבם צאינה־וראינד״א ייד אין טלית ותפילין,א ייד בלאזט שופר אד״גל. מיר דיאבןזך שטארק געוזידושמ, אזא ״גוײשקער קאפ״ קאן מאלן אזעלכע יידישע בילדער.

... צװישן ביידע װעלט־מלחטות האט די ערשטע ראלע אין לוקאװער געזעלשאפטלעכן לעבן געשפילט משה אהרון וױינטרויב, אדער װי אנדערע האבן אים גערופן— משה אהרון ליםיביקער. כמעט די גאנצע צײט איז ער געװען דער אײנציקער ײדישער ״לאװניק* (מיטגליד פון דער שטאטראט־פארװאלטונג).א געװיסע צײט— געװען אויך פרעזעם םון דער גמינע (קהילה)׳א לאנגע צײט— פרעזעם פון דער ״אגודה״ און פארנומען גאד פיל אנדערע געזעלשאפטלעכע אמטן. ...

משה אהרון װײנטרויב, טראץ דעם װאם ער געהערט צו דער ״אגודה״, פאסט זיך נישט צו צו דער פארטײ־דיםציפלץ.א געװיםע צײט איז ער נישט שװה בשווה מיט די אײגענע ״אגודה״־חברים. אבער זײנע ״חסידים״ בלײבן אים טרײ אןא גרענעץ• ...

זײן זון, ר׳ שמואלקע אריד״ איז אײנער פון די גרויםע עםקנים,א ראטמאן און א דאזער אין דער גמינע און פון די ״אגודה״־ אנפירער אין שטאט. זיץ צוױיטער זץ, ר׳ לײבל, איז אויך אן עסקן אין דער ״אגודה״ און אין געזעלשאפטלעכע אינםטיטוציעם. זיץ אײז־עם, מײן פאטער, ר׳ שמואל חײם םיראקא ע״ד״ איזא דאזער אין קהילה און פון די אנפירער פון ״מזרחי״. אבער ר׳ זבולון געהער צום אלטן דור. ער איז גבאי פון דער תלמוד־תורה און פון חברה־קדישא און אויך אײנער פון די פארהערערס (בוחנים) פון דער שטאטישער ישיבד״ אויך גבאי פון מעזריטשער שטיבל. ...

... ארום אים קאנצענטרירן זיך די שענםטע און בעםטע רעליגיעזע יונגעלײט און בחורים, װאם זענען דער כוח הדוחף אין אלע רעליגיעזע טעטיקײטן. אט איז יעקב גפן, ר׳ אולע שײנבערגם אײדעם,א פלאם־פײערדיקער ױנגערמאן, װאס איז זיך מוםר־נפש פאר דער אגודה* אט איז יעקב רובינשטײן (ר־ לײבל ארי׳עס אײדעם). װאם איז אויםערלעך רולק און גלײדצײטיקא שטארקער רעדנער: אט איז אברהם גינצבורג, װאס איז שטענדיק אויף די פאדערשטע פאזיציעס פון די אגודה־קאמפן: אט איז שמאי לײב טשארני—א נידעריקער און שטענדיק שפרודלדיקער, און פיל, פיל אנדערע, װאס זענען שוין לײדער ארוים פון זכרון (דער שרײבער פון די שורות איז געװען טעטיק אין די לעצטע יארן פארן מלחמה־אויםברוך און נאר די עסקנים פון דער לעצטער צײט זענען געבליבן אין זכרון).

... ואני מזכיר את שמו ברגשי כבוד ואהדה. באישױתו הוא גלם דמות פטריאכלית יהודית טפוםית. כל יישותו אמרה כבוד. מעינױ העמוקות והםקחיות נשקפה תמיד התוגה היהודית. ואיזה חן מױחד היה נםוך על פנױ: הוא היה איש מפלגת ״אגודת ישראל״, חםיד נלהב של הרבי מגור׳ צנוע, דתי מאד אך םובלני לזולת.

... נישט קימ װונדער, װאס די ״אגודה״ באטראכט דעם קהילה־לאקאל אלס אירםא פיליע, װאם זי װיל, טוט זי. װען עם האט געלוינט, האט מען שנעל איבערגעגעבן די שחיטה דער קהילד״ כאטש זײערע גאטספארכטיקע חברים אין װארשע שרײען אזוי װעגן ״לא תםור״ פון די הײליקע רבײם. ...

באזונדערם ״לעבעדיק״ איז געװען פאר װאלן צום סיים׳ צום שטאטראט און צו דער קהילד״ אדער ביים קלייבןא נײעם רב. לוקאוו איז געװען אן אגודד׳שע פעסטונג. בײ די וואלן צום שטאטראט אין יאר1928 האט די או,ודד׳׳ צוזאמען מיט די ארטאדאקסן׳ באקומען איבער60 פראצענט פון אלע ײדישע שטימעס. אגב׳ זענען בעת יענע װאלן געווען11 ײדישע ליםטעם— לגבי צווײ בײ די פאליאקן. דערפון קען מען לערנען װעגן די //מיינונגס־פארשידנקײטן״ בײ די ײדן אין לוקאװ...

ר׳ ױנה נוי איז יארן־לאנג פרעזעס פון דער ״אגודה״, און מיט זײן װירדיקן און רױקן אויפטרעטן ברענגט ער כבוד דער פארטײ װאס ער פארטרעט. זײנע לאגישע ארגומענטן איבערצײגן אנהענגער און קעגנער. ר׳ ױנה לערנט מיט דער ױגנט פרשת השבוע און שמונה פרקים לרמב״ם. אוןא תענוג איז צו הערן זײנעםא שיעור. איך געדענקא פרײטיק־צו־נאכטם װען איך בין געגאנגען ברענגען ר׳ ױנהן פון דער ציענזשקאװיזנע צום שיעור פון די צעירי אגודה אין ״אגודה״־הויז, לעבן דעם שול־הויף. ר׳ ױנה האט אנגעהויבן זאגן פירושים אויפן פסוק פון דער סדרה ויצא יעקב מבאר־שבע וילך חרנה. אין דרויםן פאלטא שנײ, די קעלט איז גרוים, אבער צענדליקער ױנגעלײט זיצן אין קאלטן ״אגודה״־זאל אץ הערן צו מיט אפענע מײלער שעהען לאנג די פערלדיקע געדאנ־ קען װאס ר׳ ױנה גיט איבער פץ פארשידעגע תורה־קװאלן. ...