Jewish Community of Łuków

... אין דער פרױוילעגיע, װאם איז געגעבן געװארן דעם שטן מאי1659 צו די ײדן אין לוקאװ, װאם איז געװען באזירט אויף דער פארברענטער פרױוילעגיע, װערט געזאגט! ײדן האבן וווינרעכט אין לוקאוו, פרייהייט פון האנדל, זײ איז דערלויבט צו זידן װאקם׳ באזיצן גאזשעלניעם, פארמאגן הײזער,א שול—א הילצערנע אדער פון שטײן— און א בית־עולם. ...

װי שוין געזאגט, האבן די קירכע־אויטאריטעטן נישט געלאזט די לוקאװער ײדן צוריק אויפשטעלן זײער שול, מחמת דעם, װאם דער פלאץ פון דער אפגעברענטער שול געפינט זיך אין שכנות מיט דעד קירכע. טא װי אזוי האט מען צוערשט געלאזט דארט שטעלןא שולז ם׳איז דאך נישט אנצונעמען, אז יענע גלחים זענען געװען ליבעראל־ געשטימטע און ײדן־פריינדלעך און ם׳האט זײ נישט געארט, װאםא ײדיש בית־ תפילה װעט זיך געפינען אין שכנות מיט זײער תיפלד״ ם׳איז אװדאי נישט אנצונעמען, אז ײדן האבן אויפגעשטעלטא שול קעגן דעם װילן פון די גלחים, װײל זײ האט געהאלפן דער שר םװ דער שטאט. מוזן מיר קומען צו דער מסקנא, אז װען ײדן האבן אויפגע־ שטעלט זײער ערשטע שול, זענען זײ געװען װײטלעך פון דער ײדישער געגנט. מיט דער צייט האבן די קריסטן אויםגעשפרײט זײער געגנט און זיך באזעצט אין שכנות מיט די ײדן. װען די ײדן האבן איצט געװאלט אויפריכטן זײער מקום־קדוש האבן די גלחים געצװונגען די ײדן װידערא מאל זיך דערװײטערן פון דער פויליש באוװינטער געגנט, װאם איז אין צװישנצייט געװארן גרעסער און זיך אײנגעביסן אין דעם ײדיש באוװינטן געגנט. ...

איז נישט געװען אזוי פשוט. לוקאװער ײדן האבן דאם געהאטא ביםל שװערער װי זײערע ײדישע שכנים אין די פריצישע שטעט, ווארעם די השפעה פון די ״מיעשטשא״ נעס׳/ די איינוו1יגער/ איז געװעןא פיל גרעסערע אין דער קרויךשטאט. דארט האבן זײ גיכער געקאנט קעמפן קעגן ײדישן האגדל ווי אין די פריצישע שטעט. דער באאמטער אין דער קרוין־שטאט איז נישט געווען אזוי פערזענלעך אינטערעסירט אין דעם האנדל ווי דער פריץ. וועלנדיק רייך ווערן^ פארגרעסערן זײנע הכנסות. האט דער פריץ געהאטא פערזענלעכן אינטערעס צו אגטװיקלען דעם האגדל אין זײן שטאט^ װיסנדיק/ אז יידן קענען אנטוויקלען דעם האנדל האט ער ממילא געשטיצט די ײדן. א־ חוץ דעם האבן די ״מיעשטשאגעס״ אין די פריצישע שטעט נישט געקענט האבן אזא השפעה וױ אויף דער קתין. אין די קרוין־שטעט האבן די בירגער געקענט אויסאיבןא דרוק אוױ* די באאמטע צו באגרענעצן דעם ײדישן האנדל און אפילו מבטל צו מאכן

טראץ דעם, װאם לוקאװ איז אין פאדליאשע, איז זי תמיד געװעןא פוילישע געגנט אין איר באראקטער. די לוקאװער קהילה איז געװעןא טײל פון דעם לובלינער גליל (קרייז). ...

... פוילן. װי געשיקט זיך עס, אז די לוקאװער קהילה האט נישט געשיקט צו אים די

... בכתב הזכויות שנתן ב־10 למאי1659 ליהודי לוקוב, המבוסם על ה״פרױילגיה״ השרופר״ נאמר: ליהודים זכות מגורים בלוקוב, חופש מסחר, מותר להם לעסוק בהכנת שעוה, להיות בעלי גתות, בעלי בתים וכן זכותם לבית כנםת מעץ או אבן ובית קברות. אחרי שריפת בית הכנםת הישן על ידי ההידמקים הותר לבנות חדש במקומו, אפשר לשאול בן כמה היה בית הכנםת הישן שנשרףי האם היה זה בית הכנסת הראשון? המקורות הפולנײם שותקים בענין (לפחות לנו לא ידוע דבר ממקור פולני). אך ברור לנו ממקורותינו, כי לא היה בית כנסת זה הראשון. ...

כפי שכבר נאמר היה בכתב הזכות רשות ליהודי לוקוב לגור בעיר׳ חופש מסחר, להכין שעוה ולעסוק בגתות. ענין הצכים לא הוזכר. צכים מסוימים הרשו ליהודים לעסוק בעניניהם בחוסר ברירה. הצכים הפולנײם לא יכלו לאסור על היהודים לאכול בשר או להכריחם לאכול בשר טריפה, כי זה היה בנגוד לכתב הזכות שנתן ליהודים זכוױת מלאות לחױת כיהודים, כלומר: לשמור על דיניהם וחוקיהם. כך הױ חײטים יהודײם׳ כי היהודים היו צריכים להם לשם תפירת בגדים כשרים כדי להמנע מללבוש שעטנז. צכים אלה ואחרים שהוקמו היו צריכים לסבול ממלחמות של הצכים הפולנײם. ...

... עוד מסמך חשומ לנוכחות יהודי לוקוב, הם ארכױני האוצר מהמחצית השניה של המאה ה״3.16 ...

סוג זה של כתב זכות לא היה היחיד במינו אלא מסמך הדומה לכתב הזכות הכללי שקבלו יהודי פולין מהמלך קזימיר הגדול שמלך בשנת1453 (רי״ד). זכות זאת׳ כידוע׳ היתה ליברלית מאד ליהודים (זכות זאת אושרה בד״כ ע״י המלכים הפולנײם אך נדרש עבור זאת ממון רב). יהודי לוקוב נהנו כיהודים במקומות אחרים מזכוױת ה״פרױילגיה״. בהיותם תושבי עיר כתר, הם היו בשליטתו של המלך. למעשה הױ רכושו ורק הוא׳ המלך ׳או נציגו הױ שופטים בערי כתר. כמובן שהמלך מינה נציגים־פקידים מױחדים שעסקו בעניני היהודים אלא אם קרה והוא עצמו טיפל בענין. בעניני פנים היה ליהודים חופש אוטונומי מלא. דין תורה היה בעל התוקף. סמכותו של בית הדין היהודי היתה לשפוט יהודים ואפילו להטיל עונש מות. כמובן שנאשם יכול היה לערער בפני המלך ופסק הדין יכול היה להיות מבוטל. כן היתה למלך אפשרות לשחרר בן העדה ממס קהילתי שהוטל עליו ע״י הקהילה. ליד נציב הגליל היה בית דין יהודי. שליחים יהודײם היו מױצגים בבית המשפט הזה. אם היה משפט בין יהודי ללא יהודי היה החוק כזה שאם התובע היה יהודי נערך הדױן בבית המשפט העירוני. בנגוד לכך אם התובע היה גוי היה הדיון מתקײם בפני בית דין יהודי. היהודים ביניהם הױ נשפטים בבית הדין היהודי.

אחרי14 שנה של שלטון אוםטרי בא השלטון הרוםי. ב־1812 נוצח נפוליון ונשלח לגלות. פולין כוללת את הנםיכות הװרשאית ובתוכה לוקוב. קונגרם וינה מאשר ב־1815 את העובדות הקײמות. לוקוב עוברת לרוםיה. ופרק חדש נפתח ליהודי לוקוב, פרק שמםתײם עם מלחמת העולם הראשונה. שוב כבוש אוםטרי וגרמני ולאחר מכן עצמאות פולנית. יהודי לוקוב הופכים אזרחים פולנײם. בםםטמבר1939 באה שוב שואה על העולם. היטלר פלש לפולין ובזאת נחתם גורל יהדות פולין ובתוכה יהודי לוקוב— ק״ק לוקוב נחרבה לעולמים. ...

באזונדערם ״לעבעדיק״ איז געװען פאר װאלן צום סיים׳ צום שטאטראט און צו דער קהילד״ אדער ביים קלייבןא נײעם רב. לוקאוו איז געװען אן אגודד׳שע פעסטונג. בײ די וואלן צום שטאטראט אין יאר1928 האט די או,ודד׳׳ צוזאמען מיט די ארטאדאקסן׳ באקומען איבער60 פראצענט פון אלע ײדישע שטימעס. אגב׳ זענען בעת יענע װאלן געווען11 ײדישע ליםטעם— לגבי צווײ בײ די פאליאקן. דערפון קען מען לערנען װעגן די //מיינונגס־פארשידנקײטן״ בײ די ײדן אין לוקאװ...

זײער שװער איז איצט צו באשרײבן אלע פרטים װעגן דער אנטשטײונג און אנט־ װיקלונג םון דער לוקאװער ײדישער גמילת־חםד־קאםע. לײדער באזיץ איך נישט קיץ דאטעס און ציפעח װאס װאלטן מער אפגעשפיגלט די טעטיקײט פון דער אינםטיטוציע. אבער די קליעע צאל לעבנגעבליבענע לוקאװער ײדן קענען פעםטשטעלן, אז די קאםע איז געװען פרײ פון פערזענלעכע און פארטײאישע טענדענצן און געהאלפן די גאנצע לוקאװער ארעמקײט צו דערהאלטן זײער עקאנאמישע עקזיםטענץ. ...

... סיבה דערפון, װאס מ׳האט דעמאלט נישט ארויסגעפירט די לוקאװער ײדן, איז געװען ...

... טישן, אוקראינער אמ פוילישע פאליציאנטן. וױ נאר עם האט אנגעהויבן טאגן, האבן זײ ארומ־ גערינגלט דאם געטא אמ אנגעהויבן ארײנדײםן זיך אין די ײדישע הײזער. מען האט ארויםגעפירט פמ דארט אלע ײדן און זײ צונויפגעטריבן אויפן מארק■ נעבן דעם מעז־ ריטשער שאםײ. מ״האט דארט צוזאמענגעטריבן ארוםא4 טויזנט מענטשן. נישט תמיד האבי זײ זיך באנוצט מיט דער קויל כדי צו ממיתן. גאנץ אפט האבן זײ אראפגעװארפן קינדער פון די שטאקן און זײ צעשמעטערט אויפן בדוקן זײ פלעגן אויך דערהרגענען דורד קאפען מיט די פים. די גאנצע אקציע האט געדויערט צװײ טעג. אן אנגעפאקטער איז אפגעפאח דער צוג. אין משך פון די נאענטע2 טעג זענען דורכגעפארן דורך לוקאװ ענלעכע טראנםפארטן פון פארצעװע און בענטשין. צו יעדן פון אט די טראנםפארטן האבן די היטלעריםטן צוגעטײלט לוקאװער ײדן, װאם מ׳האט אנטדעקט אין באהעלטענישן.

... די באלעבאסטע האט מיר אויך דערצײלט, אז אין לוקאװ אויפן מארק האט זי זיד דערוױםט װעגן עפעם שרעקלעכם, װאם מען גרײט פאר די לוקאװער ײדן. זי האט מיד זײער באדויערט, זי איז געװען זיכער, אז שוין אויף צו מארגנס גיי איך זיך צושטעלן צו די דײטשן. איר איז געװעןא שאר מיך אפצולאזן. זי האט זיך שוין געהאט צוגעוװינב צו מיר און זי איז געװען צופריח פמ מיץ ארבעט. זי האט זיך פאר מיר פארענטפערט, אז זי װאלט מיך נישט אפגעשאםט, אבער זי האט מורא, װײל אין דארף האט זיא םך שונאים און זײ װעא זי זיכער מםרן צו די דײטשן. איך האב געבעטן, אז זי זאל מיר דערלויבן בלײבן בײ איר נאך עטלעכע טעג, מיט אן אויסרײד, אז איך דארף זיד צוגרײטן רײנע װעש. ...

די מערםטע פון אונדז האבן געהאט איץ געדאנק: אנטלויפן אין װאלד און פאר־ אײניקן זיך מיט די פארטיזאנער. בײ נאכט זענען עטלעכע ײדן ארוים פון אונחער באהעלטעניש און אװעק אין װאלד ארײן. דאם זענען געװען לוקאװער ײדן׳ װאם האבן געקענט אלע זייטיקע װעגן׳ םטעזשקעם׳ און בײ קיינעם נישט געדארפט פרעגן. זײ האבן שוין איבערגעלעבט אין לוקאװ דרײ ״אקציעם״. יעדעם מאל האבן זײ זיך געראטעװעט ...

... ואלו היו העינים, שראו שקיעת יהדות לוקוב. ...

... נאך דער שחיטה איז די געשטאפא געקומען אין יודענראט און געפאדערט׳ אז מען זאל שאפן2 קילא גאלד אין משך פוןז טעג. אויב נישט װעט מען אומברענגען אלע ײדן אין לוקאװ. מען האט געארבעט טאג און נאכט כדי צו שאפן דאם גאלד. איך בין דעמאלט געװען באהאלטן בײ חײם פערגאמענט אין שטוב׳ האב איך אפגעקויפט בײ אים א זײגער׳ כדי צו געבן מײן חלק.

... אין יענעם טאג האט מען אװעקגענומעןא םך קאצקער און אויך לוקאװער ײדן. װידער זענען געשאסענע געלעגן אויף די גאםן. ...

... אויף די װאנדערונגען האב איך זיך געטראפן מיטא בחור. ער איז דאן אלט געװען 15 יאר. איך בין שוין אלט געװען12 יאר. מיר האבן זיך געהאלטן צוזאמען. מיט אים בין איך אנגעקומען אין זבארטשעװסקים זאגײניק (װעלדל) אויפן װעג קײן לאזי. דארט האבן מיר געטראפן לוקאװער ײדן. ...

נאך דעם אומקערן זיך פון יאסל בורשטין, האבן מיר גערופןא פארזאמלונג פון אלע לוקאװער, כדי אפצוגעמען דעם גרוס פון פוילן, פון אונדזער ליב שטעטל. מיטא ציטערנדיקער שטים האט יאסל דערצײלט װאס ער האט דארט געזען, װאס עס איז געװארן פמ אונדזער לוקאװ. די גוײם האבן אים געזאגט, אז פון אלץ איז געבליבן בלויז דער מאלצינאװער פלאץ, וװ עס ליגן באגראבן די ײדן פון אונדזער שטעטל. ער האט געדונגעןא פערד־און־װאגן און צוזאמען מיטן ברודער ױדל זענען די ארויסגעפארן צום מאסן־קבר פון די לוקאװער ײדן. די האבן געזען, װי מענטשלעכע ביינער װאלגערן זיך ארום אויפן פעלד, דער װינט האט אװעקגעיאגט דאס זאמד; הינט, קעץ און חזירים האבן זיך דערגראבן צו די טויטע און געפרעסן זײער פלײש. ...

... ביום אביב׳2 למאי בשנת 1942׳ התקײם חסול חײ יהדות לוקוב. הרוצחים הגרמנײם ועוזריהם המיתו את המשפחות היהודױת שהצליחו להציל עצמן עד אז. כנסו אותם במגרש לפני הױדנרט ומשם העבירום לטרבלינקה. ...

... העראיזם און טראגישער אומקום פון די לוקאװער ײדן ...

... מיר קומען צו צו דעם װעג, וראס פירט פמ אימ דיט קײן שעדלעץ, און פון דער צװײטער— אין אונדזער שטאט ארײן. אלץ איז דא װי געװען. די הײזער זענען גאנץ און געמאלן: די לאדנס זענען פארמאכט. בײ אונדז האט זיך אויפגעװעקטא האפענונג: און אפשר דאך? אפשר געפינען זיך הינטער די פארמאכטע לאדנם לוקאװער יידן— זאל זימ נישט קײן נאענטע, אבער פארט לוקאװער ײדן?

אן איבערבליק איבעח שטעטל לוקאװ גיט דער פארשטײער פונעם ארטיקן ײדישן קאמיטעט ח׳ לעװיט. דערנאך שטײען אלע אויף פון די ערטער און עם װערט איבער־ געלײענט די שבועה פון די לעבנגעבליבענע לוקאװער ײדן צו פאראײביקן דעם אנדענק פמ די לוקאװער קדושים. אלע אנװעזנדיקע זענען שטארק גערירט פון די פשוטע און הארציקע װערטער, אוןא לאנגע צײט דערנאד געפינט זיך דער עולם אונטער דעם אײנדרוק פמ דעם פײערלעכן מאמענט. ...

... דעם 17טן יוני1947 איז דורכן קאמיטעט פון די לוקאווער ײדן אין ריכבאד אײנ־ געארדנט געװארןא יזכור־אװנט פאר די קדושים פון לוקאװער געטא. צו דעם יזכור־ אװנט זענען ארויםגעשיקט געװארן אײנלאדונגען צו אלע לוקאװער, װאם געפינען זיד אין פוילן און פיל לאנדםלײט אונדזערע זענען טאקע םפעציעל געקומען צו פארן קיץ ריכבאד אויף דעם יזכור־אװנט• ...

... מיטן אפטרעטן פון דער רויטער ארמײ אנטלויפט ער, צוזאמען מיט זיינע דריי ברידער, צום בוג. אבער זײ פאלן ארײן אין די הענט פמ די פאליאקן. מען פירט די אפ אין דער לאשיצער טורמע און פמ דארט— אין דער שעדלעצער טורמע, וװ מען האלט זײ4 טעג אן עםן. שפעטער זענען געקומען לוקאװער פאליצײ־אגענטן און איבערגענו־ מען די מענטשן פמ זײער שטאט. מען פירט זײ איבער, צוזאמען מיט נאך לוקאװער ײדן קײן לוקאװ און מען זעצט זײ אײן אין דער א. ג. ״קאזיאנער טשאיניע״.א פאליצײ־ אגענט דערקענט ישראלן, שלאגט אים און זעצט אים אימ אין אן אײנצל־קאמער•

... כמו בסערות קודמות לא נשאר בלוקוב כל סימן, כן לא נשאר שריד בעיר שיראה שכאן חיו, עמלו וחלמו על גאולה שבט יהודים בריא של פודלישה, שלא ידע מנוחה. בחולות בדרך לרדזין, 7־6 ק״מ מלוקוב, ראיתי המון אברים זרוקים— אבריהם של בני שבט זה. כאן רצחו הגרמגים אלפי יהודים הן מלוקוב העיר והן מן הערים, העיירות והכפרים שבסביבה, מחם גורשו היהודים. כמו שבעבר היתה לוקוב העיר לנקודה מרכזית למאורעות, מקום של מאורעות היסטוריים, כך היתה הקהילה היהודית בלוקוב למרכז הריגות איומות ועינויים אכזריים. לא רק ליהודי לוקוב, אלא גם לערים, עיירות וכפרים יהודיים אחרים. קשה לחושי אנוש להבין את הסבל חנורא שסבלו יהודי פולין בדרכם האחרונה לתאי הגזים. גם אם כל השמים יחפכו לדפים, כל היערות לעטים וכל הנהרות לדיו, אי אפשר יהיה לכתוב ולתאר את כל מה שנעשה בשנים1939-1944 על אדמת לוקוב. אין זה בכוחו של אדם לכתוב ואפילו יעשו המשתתפים בספר מאמץ על אנושי, לא יוכלו יותר מאשר לגלות קצה מיריעת הגיהנום.

... הרוחות הקרות שהחלו לנשב מגרמניה ההיטלראית׳ הגיעו לפולין. החלה הפוליטיקה האנטישמית בצורת ה״אובשם״, כלומר׳ מצור כלכלי על היהודים והאיסור על שחיטה יהודית. יחד עם שאר היהודים קײמו יהודי לוקוב אסיכת מחאה שבה השתתפו יהודים מכל הזרמים. החנוױת נסגרו והעבודה בבתי המלאכה ובתי החרושת הופסקה. היהודים בעיר קײמו התנגדות לפעולת המצור של החוליגנים הפולנײם. קצבים ופועלים יהודײם נהגו לגרש את שומרי המצור שעמדו ליד חגוױת יהודױת כדי לא להכניס קונים סולגײם. ביום חמישי אחד, בױם שוק גדול נעמדו ליד חנויות היהודים קבוצות גדולות של חוליגנים. הנוער העובד היהודי נאסף במספרה של משה פסלה. משה פסלה יצא לראות איך הענינים/ ולסימנו יצאו נערי העבודה החזקים׳ האחים לופט׳ ונתנו לחוליגנים מכות כאלה שהם ױתר לא הראו עצמם.

... לוקאװער ײדן מיטא דײטשן טראנספארענט ...

לוקאװער ײדן נײם דענקמל אץ לחממז ...