Lublin

... ווי אויף צו מארגנס נאךא שיכרות־באל,א מין קאצניאמער פון חושים־ פארטעמפטקייט. דער אדער יענער האט מיט >ז בליק פון מיטשולד געקענט אנווייזן אין דער ריכטונג פונעם ראדזינער טראקט, אדער אין דער ריכטונג פון לובלין, אדער סתםא טרייסל טאן מיטן קאפ: זיי, די דייטשן,_ װי אן >ןדרעס פון די, וואס האבן איבער לוקאוו איבערגעלאזטא פחדימדיקע שטילקײט, ...

... מין טמטום חושים. זה או אחר עם מבט השתתפות באשמה יכול היח להראות לכיוון ראדזין או לכיוון לובלין או סתם להניד את הראש; הם הגרמנים— מעין כתובת של אלו שהשאירו בלוקוב שקט מפחיד. ...

ר׳ יואל םירקעש איז געבוירן געווארן אין לובלין אין יאר 1561. זיץ םאטער ר׳ שמואל יפה איז געװעןא גרויםער תלמיד חכם אוןא חשובער תושב פון לובלין.

שאלה? איז ער דאך געװען זײער רבא מאל. מוזן מיר אננעמען, אז דאס האט געקענט געשען, אײדער דער ב״ח איז געװארן רב אין לוקאװ. אדער דאס איז געשען אין זיץ גאר ױנגן עלטער אין די יארן, װען דער מהר״ם איז געװען צום ערשטן מאל אין לובלין אין די יארן 87—1585 (פון דארט איז ער גערופן געװאת קיץ קראקע און אין1613 איז ער צוריקגעקומען קיץ לובלין). קומט אויס, אז דער ב״ח איז געװען רב אין לוקאװ אין די יארן 1587—1585 און אלס ױנגער רב געשיקט די שאלה צדם ...

אחרי חלוקת פולין בפעם השלישית (1795) קבלה אוםטריה אחת מ־3 הממלכות (האחרות רוםיה ופרוםיד.)׳ חלק רציני מפולין וכן את הפרובינציות לובלין ושדלץ. חלק זה נקרא ״גליציה המערבית״. לוקוב ושכנותיה׳ כמו מזריטש׳ ביאלה ואחרות הפכו לחלק מן הכתר האוםטרי. והיהודים הפכו להיות כפופים לתקנות האוםטרױת בענין היהודים. מצב זה ארך עד 1809. עם נצחון נפוליון על אויביו הוא צירף את אדמת ״גליציה המערבית״ שכבש לנםיכות הװרשאית שנשלטה ע״י המלך הזקםי (1807). ב־1815, לפי הםכם השלום הװינאי, הופכת הנםיכות הװרשאית לפולין הקונגרםאית וזו נמםרת לרוםיה. ...

... ר׳ יואל םירקש נולד בלובלין ב־1561. אבױ ר׳ שמואל יפה. היה תלמיד חכם ידוע ותושב לובלין חשוב. הוא עסק במםחר אך אשתו סירקה היתה אשת החיל בחנות בעוד הוא ישב על התורה והעבודה. ...

... אין לוקאװ איז די שטימונג געווען אן אנגעשטרענגטע. מען האט געשמועםט, אז דער םראנט איז געבראכן, די באלשעװיקעם האבן פארנומען בריםק און זײ דערנענטערי זיך צו לוקאװ. אין די גאםן האט אן אויפהער מארשירט דאם אפטרעטנדיקע פוילישע מיליטער און מען האט מאביליזירט די גאנצע ױגנט. איןא געװיםער נאכט האט מען גענומען אלם פאליטישע ערובניקעםא רײ געזעלשאפטלעכע טוערם, צװישן זײ הײבלום און פרומקין, און מען האט זײ אװעקגעשיקט. מען האט געזאגט, אז מען האט זײ געפירט קײן לובלין. ...

... דער שאסיי, וואם האט זיך געצויגן פץ ראחינער װעג, האט געפירט קײן לובלין, און— פץ דער צוױיטער זייט— קיץ שעדלעץ—װארשע. דער װעג האט אויך אראפגעפירט צו דער באן־םטאציע. שפעטער האט מען דעם באן־װעגא נאמען געגעבן אלעיא קאשטשושקי.

... אויף אזא אופן איז געלונגען אראפצונעמען די ײדן פון אן עשאלאן, װאם די דײטשן האבן פון דער דײטש־פוילישער גרענעץ געשיקט קיץ לובלין. די מענטשן זענען געװען נאקעט און הונגעריק. אין יעדער שטוב האט מען ארײנגענומעןא פאמיליע פון עשאלאן. די לוקאװער יידן האבן זיך געטײלט מיטן ביסן ברויט און מיטן געלעגער•

... שוין מיטא געװיםער צײט צוריק פאר דער ערשטער אקציע פון אויםראטן די ײדן אין אונדזער שטעטל לוקאװ, זענען צו אונדז דערגאנגען ידיעות— אײנע שרעק־ לעכעד םון דער צװײטער— װעגן פארשידענע אויםראטונגם־אקציעם אין װארשע, נאװאמינםק, לובלין, לובארטאװ, כעלם און אנדערע שטעט. עם האבן זיך אנגעהויבן באװײזן בײ אונדז אין שטעטל ײדן אנטלאפענע פון פארשידענע שטעט וװ אזעלכע אויםראטונגם־אקציעם זענען פארגעקומען. עם האבן זיך געראטעװעט צו אונדז אין שטעטל ײדן, װאם זענען געשפרונגען פון צוגן אויפן װעג קײן טרעבלינקע. זײ האבן דערצײלט אין שטעטל װעגן די שוידערלעכםטע איבערלעבונגען, די נגישות און פײניקונגען פון די היטלעריםטישע רוצחים, די אויםטערלישע פאקטן פון םאדיזם איבער פרויען, זקנים און קלײנע קינדער. דאם בלויזע הערן פון זײערע איבערלעבונגען האט געמאכט גלױוערן דאם בלוט אין די אדערן•

... נאך די דרײ טעג קומען די געםטאפא־לײט און פירן אװעק צװיי גרויםע לאםט־ אויטאם מיט פוטערם קיץ לובלין.

הײנט, װען איך שרײב אט די װערטער, קומט פאר אײנע פון די דײטשע כםדרדיקע מערדערײען. זײ רופן עם: ״מאכן די שטאט ױדענרײך. פון נעכטן אן ביז דער איצ־ טיקער מינוט (9 אװנט) הער איךא כםדרדיקע שיםערײ. אט די אקציע בײ אונדז האט זיך אפגעשפילט אויף אזא אופן: צו ערשט האבן מיר געהערט װעגן געטא אין װארשע, װעגן בעאשעץ, טרעבלינקע, לובלין. מיר האבן געהערט װעגן דעם פון דער װײטנםן מען האט דערצײלט, אז עם זענען אומגעקומען הונדערט, צוױי הונדערט טויזנט. בײ אונדז אין שטאט זענען ײדן ארומגעגאנגען פרײ. קײן געטא איז נישט געװען. עס זענען בלויז געװען ײדישע געגנטן, אבער ײדן איז געװען דערלויבט צי באװעגן זיך פרײ. זומער האט מען שוין די ײדן פארװערט אװעקצוגײן װײט פון זײער וװינארט. אויב מען האט געטראפןא ײד אויםער דער שטאט, האט מען אים פשוט דערהרגעט. שפעטער האט מען אנגעהויבן אײנארדעגען גרויזאמערע אנפאלן אויף ...

... מיט זייער ארבעטם־געצײג פון םטאליאדעס, שלאסערם אװ אנדערע׳ מארשיח מיט הײמערע פנימער. עס האט געהײסן, אז מען פירט די אויף ארבעט אין אן ארט׳ וװ די װעלן באקומען עםן צו דער זעט. איך האב דאן אויך אין דעם געגלײבט. דער אמת איז געװען, אז דאס איז געװען זײער לעצטער װעג צו יענעם ארט הינטער לובלין. ...

... — נעם די װאגנם מיטן בעםטן פראװיאנט פון פולק> טיי, צוקער, פאפיראםן און פאר אין דער ריכטונג פון לובלין—לוקאװ. ...

... מען האט אונדז אבער אפגעפירט קימ לובלין. אײדער מען האט אונדז ארײנגעלאזט אין צעלע׳ האט מען אונדז שטארק צעשלאגן. מיט אונדז אין קאמער האבן זיד אויד געפונען2 ײדישע דאקטוירים פמ כעלם: זײפען און צוקערפימ׳ בםך־הכל זענען מיר געװען אין קאמער19 פערזאן—10 פאליאקן און9 ײדן. אין צודיטן אװנט האט מען דערשאםן אײנעם פון די דאקטוירים׳ אין אן אװנט שפעטער— דעם צוױיטן דאקטאר.

... ותױקן רוצח איז זיך באגראבן טיף אין דער ערד— און זיץ דארט פארשטעקט אזוזי לאנג ביז דער טויטג־ דיקער שטורעם װעט פארגיץ. װעגן אנטלויפן אין די ארומיקע דערפער איז, פראקטיש גערעדט, נישט געװען װאם צו טראכטן. פון אײן זײט— די דראקאנישע פארשריפטן, װאם האבן געדראט מיט טויט די אלע פאליאקן׳ װאם װעלן אויסבאהאלטן בײ זיך ײדן, און פון דער צװײטער זײט— אויב נישט שנאה, איז לכל הפחות װידערװילן צום אומגליק פון די ײח. די ײדישע באפעלקערונג האט נאך פריש געהאט אין זכרוןא געװיםן פאל פון םאר עטלעכע װאכן־ אין אײנעםא טאג זענען געקומען פאליאקן אין ײדישן וװין־קװארטל מיט דער טונה צו ראבעװען. װען נישט די אינטעחוענץ פון די דײטשן, װאלט געקומען צוא פאגראם.א פאר צענדליק פאליאקן האט מען אין שײכות דערמיט געשיקט אין שטראף־לאגער אין מיידאנעק ביי לובלין. די דייטשן האבן נישט געוואלט קיינעם איבערגעבן די פרױוילעגיע פון רויבן יידיש האב און גוטס.

... אין אומאפהענגיקן פוילן, װען די לינקע ארבעטער־באװעגונג װערט פןןריאגט אין אונטערערד, װערט דער קאמוניםטישער ארבעטער־טוער שעפםל קאםטראזשע־ װיטש דערמארדעט אין דער תפיםה אין לוקאװ. און אין1920 יאר נאך די גרויםע ארעםטן, װערט אויך דערמארדעט אין תפיםה אין לובלין דער בונדישער טוער מאטל בראנזױל. ...

... טעג אץ נעכט זענען אדורך אין שלאכטן׳ און אזוי האבן מיר זיך דערנענטערט צו לובלין. נאכן באפרײען לובלין׳ איז געװאקםן אין מיר די פרײד׳ אז אט׳ אט׳ װעט אויד לוקאװ װעח באפרײט. און אזוי איז טאקע געשען.

... אין יאר 1920, װען די רויטע ארמײ ציט זיך צוריק פון פוילן׳ לויפט ער מיט איר קיץ רוםלאנד. נאךא קורצער צײט קערט ער זיך אום קײן פוילן און באהאלט זיו אוים אין װארשע. װען ער קומט קיץ לוקאװ, װערט ער ארעםטירט פאר מיטארבעטן מיט די באלשעװיקעם. מיט קייטלעך אויף די הענט פירט מען אים אפ קיץ לובלין, ...