Great Synagogue

... בראש וראשונה נחרת בזכרוננו התלמוד־תורה שהתקײם בבנין הצמוד לבית הכנסת הגדול ושם הרביצו תורה לילדי ישראל׳ במױחד אלה שלא השיגה יד הוריהם לשלם שכר״לימוד למלמדים פרטיים. ועד מיוחד של גבאים עסק באיסוף כספים בכדי לאפשר

... אפרים ליכטענבערג א חזן אץ גרויסן בית״מדרש

... די גרויםע שול איז אויפגעבויט געװארן אין אנהײב פון 19טן יארהונדערט. בױ דעמלט האבן די פאליאקן נישט דערלויבט צו בויען קיץ געמויערטע שול׳ נארא הילצערנע. זי האט אויך געדארפט זײן נידעריק. ביז דער לעצטער צײט האבן די פאליאקן נישט געקענט מוחל זײן די ײדן׳ פאר װאס זײ האבן אײנגעארדנט די שול און דאס בית־מדרש׳ און אויך דעם בית־עולם׳ אויף אזעלכע צענטראלע פלעצער. די אלע פלעצער האבן געהערט צו דער שטאט און די ײדן פלעגן אלע יארן צאלן ארענדע־ געלט. פארשטײט זיך׳ אז זײ האבן כםדר געלעבט אין פחד׳ מען זאל נישט אפזאגן די ארענדע. ...

... איןא שײנעם טאג רופט מען מיך ארוים אין קאמיטעט פץ ״בונד״ און מען גיט מירא באפעל צו פארן רעדן אין... לוקאװ. דער לוקאװער ״בונד״ רופטא מאםן־ מיטינג און זײ פארלאנגעןא רעדנער פון װארשע. דער מיטינג דארף פארקומען אין גרויםן בית־מדרש, און גראד תשעה־באב... ...

... קודם־כל התמלא בית הכנסת־האורחים, ה״הקדש״, בית־הכנסת הגדול׳ בתי־המדרש, ההמלאו ה״שטיבלך״ של החסידים, אפילו בית־המרחץ והמקװה. היהודים יראי־השמײם, תושבי ק״ק לוקוב, רחמנים בני רחמנים, לא יכלו לראות בצער אחיהם, והיו באים ומוציאים את הפליטים מבנײני הקהילה, מקרבים אותם, מפזרים אותם על פני הבתים, מושיבים במשפחות. סבורים היו, לא תאריך ימים השנאה. ולא כך היה. השנאה הלכה וגדלה מױם לױם׳ עברה ממקום למקום, פשטה על פני המדיגה, מן הקצה אל הקצה. ...

... סך הכל עטלעכע טויזנט פערזאן. דער ױדענראט האט אײנגעארדנט אט די ײדן בײ ארטיקע ײדישע משפחות און אויך אין דער גרויסער שול און אין די בתי־מדרשים. דער ױדענראט האט אויך געשאפןא קיך פאר די פרעמדע ײדן. לײטער פון דער קיך איז געװען דוד דער בײטלמאכער. ...

... מיט עטלעכע טעג שפעפטער איז מיר אויםגעקומען צו זיץ אין מעזריטש גראד אין יענעם טאג, װען דאדט איז פארגעקומען אן ״אקציע״. איך האב געזען װי עס זענען געגאנגען טויזנטער ײדן— מענער, פרויען און קינדער. זײ זענען געװארן געטריבן פון דײטשן און אוקראלנער, װאם האבן אין איץ האנט געהאלטןא רעװאלװער, און אין דער צוױיטער—א פלאש בראנפן. זײ האבן געזשלאקעט דעם בראנפן און געשאםן אין דער מאםע ײדן. הונדערטער ײדן זענען אומגעקומען אין אט דעם שרעקלעכן מארש. קײן לוקאװ האט מען געבראכטא סך ײדן פון פארשידענע שטעט, װי סװואלק, נאשעלםק, םעראצק, קאצק. די לוקאװער ײדן האבן ארײנגענומען צו זיך אין די דירות צו אײן משפחה. די איבעריקע האבן זיך באזעצט אין דער גרויםער שול און אין די בתי־ מדרשים. די ארטיקע ײדן האבן געהאלפן לינדעח זײער צעד און װײטיק. אט די אלע יידן פון פרעמדע שטעט זענען געװען די ערשטע קרבנות בעת דער ערשטער ״אקציע״.