Wengrow

װען איך בין צוריקגעקומען קיץ לוקאװ האט מען מיר דערצײלט, אז באלד װי די דײטשן זענען אהין אריץ, האבן זײ אדורכגעפירטא שטראף־אקציע צוליב דעם, װײל3 דײטשן זענען דערשאםן געװארן. מען האט געכאפט ײדן און פאליאקן און געטריבן זײ צוםום קיץ שעדלעץ. אויפן װעג האט מען דערשאםן עטלעכע ײדן (איך געדענק דעם נאמען בלויז פון איץ קרבן: משה פעפערמאן). פון שעדלעץ האט מען די מענטשן געיאגט קיץ װענגראװ און דארט איז געלונגען צו באפרײען די ײדן. ם׳איז כדאי צו באמערקן, אז צװישן די געטריבענע קיץ װענגראװ האט זיך אויך געפונען דעם פאלקםדײטש דראזדאל. מען האט אים ארעסטירט דערפאר, װײל ער האט דערקלערט, אז נישט די יידן האבן דערשאםן די3 דייטשן, נאר פאליאקן אוןא דאנק דעם טאקע האט מען די ײדן באפרײט. ...

באלד נאך ראש השנה זענען די דײטשן ארײן אין לוקאװ. אין עטלעכע שעה ארום האבן זיי שוין ארעםטירט די צװײ קהילה־פרנםים יעקב םרעברניק (עםיקמאכעס און הערש מאיר לעדערקרעמער און זײ אויפן ארט דערשאםן. איןא נאכט שפעטער האבן די דײטשע שטורמיםטן זיך געלאזט איבער די ײדישע הײזער, אדויםגעטריבן פון דארט עטלעכע הונדערט מענער און געיאגט זײ צו פום. אין שטעטל װענגראװ, װי מען האט אײנגעארדנטא לאגער פאר עטלעכע טויזנט ײדן פון דער געגנט. אין דער נאכט פון ױם־כפור האבן זײ דארט דערשאםן דעם װענגראװער רב, הי״ד, אן אײניקל פון ר׳ מענדעלע קאצקער. בעת דעם טרײבן די ױנגעלײט איז אויפן װעג געפאלן טויט שלמה ראזענשטימ הי״ד• ...

... עם קומען פאר ״אקציעס״ אין די נאענטע שטעט< סאקאלאװ, װענגראװ, שעדלעץ. ...

... אין חודש םעפטעמבער1939 יאר איז געקומען דער ערשטער קלאפ. די היטלע־ ריסטן האבן באװארפן דאם שטעטל מיט באמבעם— אויף די גאםן בלײבן ליגן פיל מענטשלעכע קרבנות. מיט10 טעג שפעטער קומען אריץ די דײטשן, צינת אונטערא סך הײזער און דערמארדן42 ײדן, צװישן די אויך מיץ פאטער מרדכי מענדל זשע־ לאזא, צוױי טויזנט ײדן װעח פאריאגט קיץ װענגראװ און אויףא פלאץ אונטערן פרײען הימל װערן זײ געהאלטן אין די רעגנדיקע הארבסטיקע טעג אן עםן און טרינקען. פאר אריעדערלאנגען עםן דורך די שטעכל־דדאטן איז דערשאםן געװארן דער לוקאװער ײד װעלװל פעלצמאן. ...