Bug River

... מיר זענען אנגעקומען קיץ םלאװאטישי. אויף יענער זײט בוג זענען די םאװיעטן.

... אין שטעטל מארדי בין איך אריבער דעם בוג. איך בין אנגעקומען קיץ ראװנע, וװ ...

די שטאט לוקאװ האט אין טאג פון5 אקטאבער1942 (בײם אנד׳ײב חורבן לוקאװ) געצײלט אן ערך ססס.10 ײדן, דערין ביז2000 פארשיקטע פון דער סלאחאקײ. קײן געטא איז לכתחילד״ נישט געװען. ײדן האבן געוװינט צוזאמען מיט פאליאקן. די ערשטע אויפטרײםלונג איז געקומען אן ערך6 װאכן פאר דער אײגנטלעכער קאטאס־ טראפע. ס׳איז דאן געלונגען אפשרײען די גזירה׳ אבעד צחאמען דערמיט איז שוין גרינטלעך פארשוװנח די רו און גלײכגעװיכט. אין אנבליק פון אן עװענטואליטעט צו װערן פארניכטעט איז שוין נישט ניחא געװען ארבעט און פרנםה, בפרט, אז עס פלעגן בהדרגה אנקומען ידיעות װעגן טרעבלינקע. לכתחילד, האט טרעבלינקע נישט באדײט פארניכטונג, נאר פארשיקונג. מען האט געמײנט, אז דאס אדט געפינט זיך אויף יענער זײט פון טײך בוג. פאמעלעך איז געװארן פאר אלעמען קלאר דער אײגנטלעכער אינהאלט פונעם שחיטה־ארט טרעבלינקע. בפרט נאך פון דערצײלונגען פון עדי ראיד״ װאם האבן זיך על פי נם געראטעװעט פון דער געסטאפא. ײדן אידענטיפיצירן אפט די באגריפן געםטאפא, ם.ס. און ם.ד. געםטאפא־לײט זענען די אלע, װעלכע טדאגן אויף זײערע אוניפארמעןא טויטן קאפ־צײכן. דער געםטאפא־פאםטן אין ראדזין האט צוגע־ זאגט שוץ און השגחה, פארארז־נט דאם שאפן פוןא וװין־געטא, אגב, גאנץ שװאך געהיטן, און אינםטרױרט דעם יודענראט אין פאל פוןא נישט געוװנטשענעם וויזיט םון באװאפנטע דײטשן אדער אוקראינער, תיכף צו טעלעםאנירן, כדי די יידן אפצו־ היטן פון װעלכן נישט איז בית און שלעכטם.

... װען די רויטע ארמײ דערנענטערט זיך אין1939 יאר צו לוקאװ װערן אלע ײדן פון װענגראװער לאגער באפחיט. די ײדישע באפעלקערונג לעבט װידער אויף אץ נעמט זיך צוריק צו דער טאג־טעגלעכער ארבעט. אבער די פרײד דויערט נישט לאנג. די רויטע ארמײ ציט זיך צוריק ביץ טײך בוג אץ פארלאזט אזוי ארום לוקאװ.א באדײ־ טנדיקער טײל אקאװער ײדן פארט אריבער דעם בוג און ארדנט זיך איץ אין מינסק.

א זון פון נתן צוקערמאן דער איתן־םוחר. דער האט אונדז תיכף אײנגעטײלט אין צװײ גרופעם. אײנע האט געארבעט פון6.30 ביז1 נ.מ. און די צװייטע— פון1 ביז 7.30 אװנט. מיר האבן געארבעט בײם אויםגראבןא קאנאל אויף צו פאראײניקן דעם בוג מיט דער וױיםל. אט די ארבעט איז שוין געהאט געװארן אדורכגעפירט ביז ביאלע דורך פוילישע קרימינעלע פארברעכער. בײ דער ארבעט זענען מיר געװארן באװאכט דורך פאלקםדײטשן און פון ױנגע עם־עם מיט מאשינגעװער. בײם קלענםטן אפנײג אפילו׳ װי בײם אויםגלײכן די פלײצע׳ איז מען דערשאםן געװארן. פון די לוקאװער זענען אויף אזא אופן דערשאםן געװאח עקיבא קצבםא זון׳ לײבעלע טענצערם אן אײניקל און ױםף בעקערםא זון׳ כון דער יאטקע־גאם.

עגדלעד איז די רויטע ארמײ געקומען. די גאםן זענען געװארן באלעבט פת מענטשן׳ די קראמען אפן. אין שטאט איז ױם־טוב. מען הײבט שוין אן פארגעםן װאם מיט עטלעכע טעג צוריק איז געװען, מיטא מאלא נײע ידיעה, דער גרענעץ־פאם װעט זיץ בײם בוג׳ נישט בײ דער װײםל. הײםט עם, מיר פאלן צוריק ארײן אין די הענט פון די דײטשע מערדער. וױדער זעט מען אויף די ײדישע פנימער אויםגעגאםןא מרה־שחורה און צער. װעןא טײל ײדן װילן זיד נישט צולאזן דעם געדאנק, אז דאס זאל זײן אמת, קומט אבער דער טאג׳ װאם װערט, צום גרויםן אומגליק,א פאקט. די רויטע ארמײ ציט זיד צוריק ביז איבערן בוג. אין שטאט הערשטא פאניק. פיל לויפן אװעק מיט דער רויטער ארמײ אין די צוגעגרײטע װאגאנען. אבער דער גרעםטער טײל םון דער ײדישער באפעלקערונג רירט זיד נישט פון ארט. דער טאג איז געװען א רעגנדיקער׳א טריבער• גלײד װי די הימלען װאלטן שוין געװײנט אויפן קומענדיקן ײדישן הורבן. ...