Land of Israel

... טראגן װעגן דעם צױניזם איןא סך גרויםע שטעט בחינם, אן באלוינט צו ווערן— האבן איםא םך שטאט־מענטשן(ד• ה• לוקאײעס געבעטן, אז ער זאל אויך פאר זיי רעדן איבער די צױניםטישע צילן און שטרעבונגען. ער האט אנגענומען זייער בקשה און ער האט זײ אויפגעקלערט די װיכטיקײט פון ישוב ארץ־ישראל. אין דינע װערטער האבן זיך אײנגעבאקן אין די הערצער (פון די צוהערעס און האבן געמאכטא זײער שטארקן רושם און זײ זענען צוגעשטאנען צו דעם אידעאל׳ און אויך בײגעשטײערט געלט פאר צױן׳. ...

עם התנועה׳ שבראשה עמדו יהודים לא דתײם. זה דרש אומץ ואידיאליזם בעיר כמו לוקוב. אך עובדה שכבר בראשית התנועה הציונית היתה בלוקוב קבוצה שהזדהתה עם התנועה והשתדלה לרכוש אוהדים לרעױן הצױני. בענין זה אנו קוראים בדו״ח שהופיע בעתון השבועי ״המליץ״ 2^ ואנו מצטטים; מודיעים מלוקוב׳ שכשהמשכיל ישראל (צריך להיות ליתר) בײניש גולדפרב ממזריטש עבר בעירנו והוא אדם שהנו בלב ונפש מסור לאידיאל הציוני׳ והוא כבר נאם בענין הציונות בערים גדולות חינם׳ בלי לקבל תמורה— בקשוהו הרבה אנשי העיר שגם ידבר בפניהם על מטרות הצױנות ושאיפותיה. הוא קבל בקשתם והסביר להם חשיבות הישוב בא״י. דברױ חדרו ללבבות (השומעים) ועשו רושם חזק ...

... באותה תקופה החלה להתעורר התנועה הצױנית בלוקוב. מנהיג הקבוצות הציוניות היה אז הרשל איזנברג שר,יה מופיע בשעורים על ארץ ישראל והציונות. הקבוצה הזאת גם אספה םפרים בײדיש, עברית ושפות אחרות והקימה ספריה בחנות הסםרים והעתונים של בנותױ של בורנשטין. הםפריה לא היתד. חוקית. בשנת1912 הביאו מנד-יגי הםפריד. לד.רצאד, פומבית את הלל ציטלין ואחר כך את ראובן ברײנין. שתי הרצאות אלו הביאו לד,תעוררות חברתית חדשה. ב־1914 התקײמה ב״דום לודובי״ הקונצרט הצבורי הראשון, ...

... װען איך בין אװעקגעפארן קײן ארץ־ישראל, אין אנהײב פון די דרײםיקער יארן, ...

... במױחד היה מלא פעילות יום ששי בערב. בםפריה היו תמיד מתקײמות הרצאות בנושאים מדעײם או ספרותײם. ב״פראפפארײן״ הױ מתװכחים על רוםיד״ על תנועת העבודה בארגון הצױני היו נואמים על צױנות וארץ ישראל.

... די רעכטע פועלי־צױן האט געשאפןא סטאלערײ׳ כדי צו לערנעןא פאך יענע חברים, װאם קלײבן זיד צו פארן קײן ארץ־ישראל. מײםטער און אנפירער פון װארשטאט איז געװען זאקהײזער. ער האט באקומען דעם ערשטן סערטיפיקאט און ער געפינט זיד איצט אין ישראל. ...

א םך חברים זענען געװען געצװונגען צו פארן קײן װארשע זוכן ארבעט, אץ דאס האט געשטערט. עם האבן געפעלט מדריכים, װײל געװיםע פון זיי זענען געפארן אויף הכשרד,. פארן קײן ארץ־ישראל איז געװען שװער. עס האבן געפעלט םערטיפיקאטן. און דאן האט זיך אנגעד״ויבן דער גרויםער װיכוח, צי איז ארץ־ישראל אין שטאנד צו ליײן די ײדישע פראגע. גאנצע נעכט פלעגט מען זיצן און דיםקוטירן.א םך חברים זענען אװעק אין דער קאמוניסטישער באװעגונג. די האבן געטענד״ט, אז קײן ארץ־ישראל קענען פארן בלויז יחידים, דאקעגן דער קאמוניזם װעט ראדיקאל לײזן די ײדן־פראגע. נישט איץ מאל זענען די איבערגעבליבענע חברים אריעגעפאלן אין יאוש. זײ זענען יארן געזעםן אויף הכשרה און נישט באקומען קײן םערטיפיקאטן אויף עליד,. די, װאס זענען צוריקגעקומען פון הכשרד, האבן זיך ארומגעדרײט דערשלאגענע און די האבן אנגעד׳ויבן טראכטן װעגן פארן ערגעץ אנדערש זוכן ארבעט, אדער עמיגרירן אין װעלכן עס איז לאנד. בײ אזא לאגע, און בײ די פארשאדפטע דיסקוםיעם, איז נישט קיץ וװנדער, אז כמעטא גאנצער גדוד האט פארלאזט דעם ״השומר הצעיר״ און אװעק צו די קאמוניסטן.

ביםלעכװית האבן די עלעמענטן אין ״השומר הצעיר״ זיך אנגעהויבן צו דיפערענצירן. די רײכערע האבן פארלאזט אונדזער ארגאגיזאציע. זײ האבן זיך גישט געקענט געפינען צוזאמען מיט ארבעטער־קינדער. חוץ דעם האט ״השומר הצעיר״ פארלאנג ״הגשמה״, דאם הײםט פארװירקלעכונג־ פארן אויף הכשרד״ אין קיבוץ. אין דער זעלבער צײט איז ישראל ראזענצװײג אוועקגעפארן קײן ארץ־ישראל. פאר אונדז האט זיך אנגעהויבןא שװערע צײט. מיר זענען איבערגעגאנגען פון איץ לאקאל אין צװײטן. און אפט זענען מיר בכלל געבליבן אןא לאקאל. דאן האבן מיר די אררעט געפירט בײ כאטשע די בעקערין אין בעקערײ, בײ די ליכטערס. די גאנצע משפחה ליכטער איז געװען אין ״השומר הצעיר״. ...

... גרשון צוקערמאן שרײבט מיר איןא ברױו צװ. אנד.: ״יחיאל׳ דו פרעגסט זיך װעגן מײן עליה, װען איך װעל קומען קײן ארץ־ישראל. איך גלײב שוין נישט׳ אז כ׳װעל עולה זײן. איך בין אין גאנצן פארצװײפלט. דיר איז שװער זיך פארצושטעלן׳ אז איך זאל זײן אזוי פעסימיסטיש, אבער לײדער איז עסא פאקט. בײ אונדז אין לוקאװ איז אלץ טויט. אפשר איז מײן שטימונג אזא. דו פרעגסט זיך װעגן דער ארבעט אין קן און אין ״החלוץ״. דער גאנצער קן באשטײט פח בלויז קינדער. פעלצמאן ארבעט ביז שפעט. און די סרעברניקס זיצן אין דער הײם. דו קענסט זיך פארשטעלן׳ אז די סרעברניקס זאלן קענען זיצן אין דער הײם? אזא יאוש, אז מ׳קען משוגע װערן. יחיאל׳ דו קענסט זיך נישט פארשטעלן׳ װי עס זעט איצט אויס אין פוילן. דו דארפסט זיך פילן גליקלעך װאס דו ביסט אין ארץ־ישראל״.

*יחיאל׳ איד װײם, אז אין ארץ־־ישראל זענען איצט אומרוען. דו שרײבםט, אז גאנצע נעכט ביםטו פארנומען מיט שמירה. איך װאלט געװאלט זײן אין אומרויקן ארץ־ ישראל, אײדער אין ״רויקד פוילן. װער וױיםט צי מיר װעלן זיד נאד זען• איד בין אין גאגצן םארצוױיפלט, שטעל זיד םאר׳ אפגעװען כמעט2 יאר אויף הכשרה און איד זע נישט קײן אויםזיכט, אז איד זאל עולה זיץ. װעגן געזעלשאפטלעכער ארבעט איז נישטא װאם צו רעח. דו קענםט זיד נישט פארשטעלן װי אזוי עס זעט איצט אויס אין פוילן. דער אגטיםעמיטיזם װערט שטארקער פון טאג צו טאג. די ײדישע יוגנט האט גישט װאם צו טאן. אפילו אין די ליבעראלע קריסטלעכע קריחן האט מען אונדז נישט ליב. אין די שולן שלאגט מען. װעגן די הוימזולן איז שוין אפגערעדט. ם׳איז נישטא װאם מקנא צו זײן אונדזערע םטודענטן אין די שטעטלעד און דערפער גיםט זיד ײדיש בלוט. װעןא ײד קומט צוריקא לעבעדיקער פוןא דארף׳ בענטשט ער גומל. איד מיץ׳ אז אין דער גאנצער צײט פון די אומרוען אין ארץ־ישראל זענען נישט געװען קיץ10 פראצענט פון די קרבנות, װאם זענען געפאלן אין,/רויקן׳־ פוילן. אנטיםעמיטיזם ...

... מען האט אומגעבראכט םײ יענע, װאם האבן געשטרעבט צו בויען זײער נײ לעבן אין ארץ־ישראל, םײ יענע, װאם האבן געגלײבט, אז דער םאציאליזם װעט ברענגעןא לײזונג םון ײדישן פראבלעם. ...

... עס זענען געװען יידישע יוגנטלעכע אין לוקאװ, װאם האבן נישט געקענט געפינען קיין תיקון אין געזעלשאפטלעכן לעבן. די יידישע ארבעטער־ױגנט איז די נישט געװען צום הארצן. די בירגערלעכע ױגנט איז נישט געװען ארגאניזירט. זײ װאלטן זיד זײער געװאלט אסימילירן, אבער די פוילישע ױגנט אין לוקאװ האט די נישט געװאלט אויפנעמען. זענען זיי אלע װי אײנער געקומען זיד פארשרײבן. מיר האבן זײ אויסגענומען זײער שיץ, נאר אז מען האט אנגעהויבן רעדן װעגן ״הגשמה״, פארן קײן ארץ־ישראל לעבן אין קיבוץ— זענען די אנטלאפן. בײ אונדז איז דאם נישט געװען קיץ פארלוםט, וױיל מיר האבן געװוםט, אז זײ װעלן נישט אויסהאלטן קיץ ײדישקײט. ...

... בשנת1930 נסעו ראשוני חברי השומר הצעיר מלוקוב לארץ ישראל. אלה הױ מ. בורנשטײן וזיםל פלצמן. כל לוקוב באה להפרד מהעולים הראשונים של השומר הצעיר. התקײם ערב פרידה והװעד של הקק״ל מלוקוב נטע10 עצים ביער הרצל על שמם. ...

... אגב, פאר מײן אפפאר קײן ארץ־ישראל, האט ער מיך געטראפן אין װארשע און שטארק געבעטן אים צו באזוכן און זען זיח פרוי. איך בין געװען איבערראשט צו טרעפןא שיינע אח איידעלע פרוי. ״זעםט*, האט ער צו מיר געזאגט ״א דאנק דיינע בריװ האט זי חתונה געהאט מיט מיר״...

... שבת פלעגט יונג און אלט גײן צום זאפאװיעדניקער װאלד. ױגנט־קרײזלעך פלעגן דארט אפהאלטן אומלעגאלע ״מאםװוקעס״ און פארזאמלונגען.א פרײדיק געזאנג האט זיך געטראגן פון דארט— לידער פון קאמוניםטן, השומר־הצעיר, ״בונד״, פון דער חלוצי־ שער ױגנטן לידער פון פרײהײט, פץ בענקשאפט צו ארץ־ישראל. ...

אויף דער יאטקע־גאס, אויף דער מעזריטשער־גאס׳ אין די קלײנע געםלעך׳ האט זיך אנגעהויבןא באװעגונג בײ דער יוגנט פץ מיץ דור. מיר זענען געװאח באהערשט פון די גרויסע אידעען.א סך פון די יוגנטלעכע האבן באצאלט מיט יארן תפיסה׳ אנדערע זענען אװעק פאחוירקלעכן זײער צױניםטישן חלום אין ארץ־ישראל, און די, װאם זענען גע־ בליבן— זײ האבן געקעמפט אץ אומגעקומען איז יי יאח פץ גרויםן חורבן.

... די בענקשאפט נאד צימ לאזט אים נישט רוען. טראץ די גוטע געשעפטן אין דער הײם׳ לאזט ער אלץ איבער און ער פארט מיט דער משפחה קײן ארץ־ישראל.

צוליב גרויסע שװעריקייטן, בעיקר צוליב קראנקײטן פון די קינדער, פארט מיין פאטער מיט דער פאמיליע צוריק׳ מיטא שװער צעבראכן הארץ׳ נאך לוקאװ׳ אבער די ליבע צו אר״י װערט בײ אים גארנישט קלענער. דאס וװינען אין לוקאװ באטראכט ער פאר צײטוױיליק און דאס ברענגט ער אויך אריץ אין די הערצער פון זײנע קינדער. דאס דרשנט ער יעדן שבת און ױם־טוב פאר די צעירי מזרחי און השומר הדתי׳ וואס צעװאקסט זיך שטארק אין לוקאװ אין די לעצטע יארן פאר דער מלחמה. דאנערשטיק׳ דעם 7־טן סעפטעמבער 1939׳א װאך אין דער מלחמה׳ װערט לוקאװ שרעקלעך באמבארדירט. מימ פאטערסא קוזין פארט דורך לוקאװ און קומט צו אונדז אין שטוב׳ פרעגט אים באלד מיץ פאטער ע״ה: צי האסטו פלאץ אין דיץ אויטא פאר מײנע קינדערו איך װיל, זײ זאלן זיך דורכשלאגן קײן ארץ־ישראל. בדוחק גדול באקומען ...

... מכתבױ אלי הױ כװײם געגועים לארץ־ישראל, ובהױתו כבר חולה וידע את מצבו, ...

... ב־1924 קנה אדמה בארץ־ישראל אשר מיקומה לא היה ידוע לו אבל זה גם לא היה חשוב לו. בזמן הקניה הוא אמר: ״אני מתחיל לבנות גשר אשר דרכו נעבור״. ודרך הגשר הזה הוא עבר ב־1935 בעצמו׳ כדי להכין את הבםים להעברת משםחתו׳ כי בראקז שאיפותױ הױ: התגשמות הצױנות ודאגה למשפחתו. הוא עבד בארץ בתנאים קשים במקצועו כחײט. אבל לא התלונן אף םעם. לנגד עינױ עמדה המטרה להוציא את משפחתו מהגלות הפולנית. 11 חודש אחרי בואו ארצה הוא העביר את משפחתו אלױ וױם זה היה המאושר בחײו. ...

... בעת דער חלוצישער עליה איז א. נחתומי אװעק אומלעגאל קײן ארץ־ישראל. פארן אפפאר האט אים דער דראמקרײז אײגגעארדנט אן אװנט און אים באערט מיטא ספעציעלן װײס־בלױען באנד. ...

א װאך צײט בין איך דאס מאל געװען אין לוקאװ. איך האב אײנגעטענהט מיט מײנע נאענטםטע, אז מען דארף אװעק פון דארט. לײדער זענען זײ נישט געװען גרײט צו לאזן אלץ און אװעק איןא שװערן װאנדערװעג.א סך פון זײ האבן געטרוימט צו פארן קײן ארץ ישראל, און פון רוםלאנד, האבן זײ געטראכט, איז נישטא קיץ װעג אויף צוריק. אנדערע האבן נישט געקענט זיך צעשײדן מיט די משפחות אץ איבערלאץ דאם ביםל פאדמעגן, װאם מ׳האט דערװארבן מיט שװערער מי. און אויסער דעם האט מעז דעמאלט דערצײלט פאנטאםטישע מעשױת, אז די מלחמה װעט נישט דויערן מער װי עטלעכע חדשים. בערלין װערט באמבארדירט, ענגלאנד און פראנקרײך װעלן שנעל פארענדיקן מיט די דײטשן. אין יענע גורלדיקע טעג האט מען געדארפט זיץ דרייםט אץ דעצידירט. אונדזערע נאענטע זענען על פי רוב דאס נישט געװען. ...

... אין יענער צײט זענען לוקאװער געפארן קיץ פאריז, קײן ארץ־ישראל, קײן ארגענ־

... מען פמ פערםיע האבן דערציילט, אז פאר די יידישע זעלנער פמ דער פוילישער ארמיי איז פאראןא מעגלעכקייט צו אנטלויפן פון טעהעראן קיץ ארץ־ישראל. דאם װערט אין געהײם אדורכגעפירט דורך קיבח־חברים פון ארץ־ישראל• ...

... איץ מאל האט מען געבראכט צו אונדזא ײד פון ארץ־ישראל מיט אן ענגלישן פאםפארט. אלע זענען געלאפן אים אנקוקן און אזוי ארום אפנעמעןא גרוס פון אויס־ ...

... במחנה פיטביה, נוצרו גם שירים מױחדים ששקפו את חײנו. פעם הובא אלינו יהודי מארץ ישראל עם פםפורט אנגלי. כולם רצו לראותו כדי לקבל פריםת שלום מארץ החלומות. היהודי םיפר לנו על חײ החלוצים בקיבוצים, על אודות הכרמל, הגליל ועמק יזרעאל, אחר כך הוא שר לנו את ״שיר העמק״ והשיר הפך להימנון, םמל לאמונה ותקוד״ לא רק אצל בעלי הדעה הצױנית, אלא גם בחוגים השמאלײם. ...

... ער פלעגט נישט נעמען מער װי18 ;ח״י) קלײנע מטבעות פארא פדיון. װי זײן פאטער, איז ער אויך געװען פול מיט בענקשאפט צו ארץ־ישראל און געשיקט געלט םאר שפײזן ארעמע לייט דארט. אבער ער האט געשטעלטא תנאי, אז זיץ געלט זאל װערן צעטײלט נאר צװישן ארטיקע געבוירענע. ...