Paris

דעם נאענטסטן מיטװא ך האב ן מיר זיך געטראפ ן בײ לאטערמאןען אין שטוב. אחח די פריער דערמאנטע זענען דארט געװע ן אנװעזנדיק צװײ חברטעס. • רויזע פישבײן, א שנײדערין (הײנט אין פאריז) און לאה פאקטאר. די לעצטע איז געװע ן דעם קברנם טאכטער. מיר האבן באשלאסן צו רופן די ערשטע זיצונג דעם קומענדיקן שבת. צולי ב פארזיכטיקײט — אין שטאט האט דאן געבושעװעט דער דעפענםיװע־אגענ ט םאװיצקי — האבן מיר באשטימט, אז די זיצונג זאל פארקומען טאקע בײ לאה פאקטארן אין שטוב — אויפן בית־עולם. ...

... די אילוזיע, אז בעלגיע װעט בלײבן נײטראל, האט נישט לאנג אנגעהאלטן. דעם 10טן מאי 1940 זענען די דײטשן באפאלן דאם נײטראלע בעלגיע מיט דער גרעסטער ברוטאליטעט און באמבארדירט שטעט און שטעטלעך, די אלגעמײנע שטימונג איז געװען א געדריקטע, בפרט ביי יידן. מיר האבן דאך שוין געהערט, װי די דייטשן פיח זיך אין פוילן. איך האב זיך פארשטענדיגט מיט מײנע לאנדסלײט און פרײנט נפתלי סרעברניק און יאסל בורשטין, און מיר האבן באשלאסן צו אנטלויפן קײן פאריז.

... אין יענער צײט זענע ן לוקאװער געפאר ן קי ץ פאריז, קײן ארץ־ישראל, קײן ארגענ ־

... פון פאריז — קײן אשװיענטשים ...

... די אויבערשלעזישע קעלטן האבן אונדז שרעקלעך געפײניקט. אסך זענען געפאלן. אנדערע האבן זיך אלײוו געװארפן אויף די עלעקטריזירטע דראטן. דעם ערשטן, װאם איך האב געזען אויספירן אזא פאדצװײפלטן אקט, איז געװען א קצב פון פאריז. ...

... מען הא ט מי ך ארײנגעלײג ט אי ן א מיליטעריש ן סאניטאר־װאגאן , װא ס גײ ט דירעק ט קײ ן פאריז.

... ישראל שטײנבערג, אהרן אײזנבערג און בוטשע הײבלוס — צײכענען זיך אויס אויפן געביט פװ ראטעװען זײערע לאנדסלײט. שטײנבערג איז זיך פשוט מקריב פאר די לוקאװער געפאנגענע אין אשװיענטשים. שוין הארט פארן סוף פון קריג, באקומט ער א הארצשלאק און שטארבט אן דער מינדערסטער הילף • נאד ערגע פארענדיקט אהרן איהענבערג, װעלכער קומט אומ אין מײדאנעק. דאקעגן בוטשע הײבלום געלונגען זיך צו ראטעװען און ער געפינט זיך היינט אין פאריז.

... אונדזערע פרויען אין פאריז האבן ארגאניזירט א מארש קײן פיטױוי אונטערן לאזונג: גיט אונדז צוריק אונדזערע מענער און די פאטערם פון אונדזערע קינדער. אוםך פראנצויזישע פרויען אין פיטױוי האבן זיך סאלידאריזירט מיט די מאניםעםטירנדיקע ײדישע פרויען.

... פעם בחודש הייתה לנו הרשות לביקור האשה והילדים. אחרי הביקורים האלה היה מצב הרוח במחנה עגום. הניתוק מן הקרובים לנו ביותר העלה בנו מרה שחורה. היו חברים — מומחים להרמת המורל. נוצרה קבוצת אנשי ״בריגדת העידוד״. ברגע שראו מישהו נכנס למרה שחורה, צצו חברה עליזים אלה ולקחו את העצוב לעבודה עד שעל פניו עלה שוב חיוך... נשותינו בפריז ארגנו מסע לפיטיביה תחת הקריאה 1 החזירו לנו את בעלינו ואבות ילדינו. הרבה נשים צרפתיות בפיטיביה הזדהו עם הקריאה של הנשים היהודיות. ...

אין בולע נעבן דעם האבאיך געמאכט אויסשטייגן און אוועק אין שפיטאל ארי ץ אויף 3 וואכן. אין סאניטאר־וואגאן האב איך באקומען א בלוטשטורץ םון מאגן. ערשט ווען איך האב באקומען די פרײדריט, האבן זיך אפגערופן אלע צרות. צוריקקומענדיק קי ץ פאריז האב איך ווידער געמוזט אוועקגיין אין שפיטאל, און דאם מאל — אויף גאנצע 4 חדשים. נאך דעם אלעם האב איך זיך געםילט, װי איך װאלט אויפגעשטאנען תחית המתים.

די לװיה איז געוואחאײנגעארט דורך זײנע ברידער צוזאמען מיט די לוקאװער לאנדסלײט. מען האט יעקב צוקערמאן קוברגװען אין קבר פון די ״פריעד פון לוקאװ״. אין דער לװיה האבן זיך באטײליקט די לוקאװער אין פאריז און אויך פארשטײער פון פארשידענע ארגאניזאציעם. בײם אפענעם קבר האבן גערעדט פארשטײער פון די ״פרײנד פון לוקאװ״׳ פון די פראפ.־פאהאײנען און פץ די שפאנישע קעמפער. עס איז אויך ארויסגעטראטן א פארשטײער פץ פוילישן קאנםולאט אין פראנקרײך. ער האט אנגעװיזן׳ אז יעקב צוקערמאן האט ׳װי אײד און װי א מענטש׳ זיך מקריב געװען אויף פרעמדער ערד און געקעמפט אויף צו באפרײען די װעלט פון פאשיזם און אנטי־םעמיטיזם׳ ...