Poland

... נישט לײכט איז אנגעקומען צו שאפן און זאמלען די מאטעריאלן פארן בוד. נישט זזלץ, װאס מיר האבן געוואלט, האט זיד אײנגעגעבן. און דאד גלייבן מיר, אז דאסספרלוקאו ו, אזוי ווי עס איז, וועט שאפןא בילד וועגן דעם שפרודלדיקן יידישן לעבן אין איינער פון די עלטסטע יידישע קהילות אין פוילן. ...

... די אלטע יידישע קהילה לוקאװ איז געאגראפיש און סטראטעגיש געלעגן אויףא רוישיקן טראקט— צווישן פוילן און ליטע, און האט ווי געדעקט דאס פאדליאשער פלאכלאנד. מסתמא דערפאר איז לוקאוו געווען אפשר דער עלטסטער יידישער ישוב אין פאדליאשע און נאך איידער קריסטן האבן דא אויפגעבויטא קירך, האבן יידן אויפ״ ...

אין יאר 1947, בעת מיין נסיעה איבער די חרובע שטעט און שטעטלעך אין פוילן, בין איך אויך געװען אין לוקאוו, און עס איז מיר שווער געווען צו גלייבן, אז אט די שט>זט ליגט אויףא געזןזגרזןפיש־סטראטעגישן וויכטיקן פונקט. מער איז געווען אנצונעמען, אז דער מארק און די גאסן מיט די הייזער זענען >ן זכר פוןא שטאט, פארוו>זרפן ערגעץ אין סאמע עק וועלט; זכר פון >ז יידישער שטאט, מיט שילדן, וואס כאטש געשריבן מיט פרעמדע אותיות, ה>זבן זיי >ןראפגעשוויגן יידיש פון איבער די טירן: דא האבן יידן געהאנדלט מיט שניט־סחורה, און דארט איז געוועןא צעלניק־קראם; דא איז געווען >ז יידישע שעגק, און דארט—א יידיש אייזן־געוועלב. צווישן די שילדן איבער די טירן און די פנימער פון הינטער די טאמבענק איז נישטא קיין שום שייכות. פרעמדע פנימער, פנימער פון מענטשן, אוממשותדיקע, ווי שאטנס. ב>זלד וועלן זיך הינטער די טאמבענק פון די קראמען באווייזן די רעאלע געשטאלטן— און די שאטנס וועלן פארשווינדן. די קראמען וועלן זיך אנפילן מיט לעבן, אויף די טונקעלע פלעקן פון די ביישטידלען וועלן זיך צוריק בא־ ווייזן מזוזות, די גאסן וועל ...

... הקהילה העתיקה בלוקוב נמצאה מבחינה גיאוגרפית־אסטרטגית בפרשת דרכים רועשת בין פולין לליטא ושלטה על המשור של פודלישה. לכן אולי היתה לוקוב הישוב היהודי העתיק ביותר בפודלישה. לפני שהנוצרים הקימו כנסיה, הקימו היהודים בה בית כנסת משלהם. אם לא נראו בעיר המסעות הסוערים של חבורת חמלניצקי, של השוודים, של צבא נפוליון, של הרוסים והאחרים הרי זה רק בגלל העובדה שהעוברים שדדו, רצחו ושרפו את הכל ביסודיות שלא נשאר זכר לבאים אחר כן. ככל שההיסטוריה של עיר הכתר היתה סוערת, כך סוערים ומלאי חיים היו חיי יהודי לוקוב. הקהילה הקדושה לוקוב היתה בעלת יחוס גדול, היו בה הרבנים החשובים של פודלישה וגם רבה האחרון אם אינני טועה היה נכד הקוצקאי. ...

בשגת1947 בעת נסיעתי בערים ובעיירות ההרוסות של פולין, הייתי גם בלוקוב וקשה היה להאמין, שהעיר נמצאת בנקודה גיאגרפית ואסטרטגית חשובה. אפשר היה לחשוב שהשוק, הרחובות והבתים הם שרידים לעיר הנמצאת אי שם בסוף העולם. הם זכר לעיר יהודית, עם שלטים, שלמרות שכתובות בהם אותיות זרות, הם ניבטו מעל לדלתות בשקט כאילו אמרו: כאן סחרו יהודים בבדים וכאן היתה חנות סידקית, שם היתה מסעדה יהודית ושם חנות ברזל יהודית. נראה היה כאילו אין שייכות בין השלטים לבין הפנים שמאחורי הדלפקים. פנים זרות, פני אנשים שאין להם עצמיות כאילו הױ צל. נראה היה כאילו מיד יראו הדמויות האמיתיות מאחורי הדלפקים והצל יעלם, החנויות תתמלאנה שוב חיים. במקום הכתמים הכהים של המשקופים, שוב יראו מזוזות. הרחובות יתמלאו תנועה, על האבנים החדות של הגשרים ירעשו אופני ברזל וצעקות בעלי העגלות שוב ישמעו מקצה אחד של העיר לקצה השני. ...

... װי עס שײנט, איז דארט אנטשטאנעןא ישוב מחמת מיליטערישע נויטן. אין יענע צײטן איז דער פלאץ, אויף װעלכן לוקאװ שטײט, געװען די גרענעץ מיט ליטע. די יאדזשװיניגן, װאס האבן באװוינט ליטװיש־פאדליאשע, פלעגן אפט באפאלן םוילן אין יענעם ראיאן. כדי פארהיטן פוילן פון זײערע איבערפאלן אויף איר, האבן די פוילישע מושלים אויפגעשטעלט אויף יענעם פלאץא מיליטערישן גארניזאן, װאס האט געהאט די בפירושע אויפגאבע צו פארטײדיקן דעם ראיאן קעגן די איבערפאלערישע יאדזש־ װיניגן.

... װי געזאגט איז נאך די14 יאר פון עםטרײכישן רעזשים געקומען דער רוםישער רעזשים. אץ1812 װערט נאפאלעאן באזיגט און פארשיקט. פוילן נעמט איבער אויך דאם װארשעװער פירשטנטום, בתוכו אויך לוקאװ. אין1815 באשטעטיקט דער װינער קאנגרעם דעם געשעענעם פאקט. לוקאװ גײט איבער צו רוםלאנד.א נײ קאפיטל עםנט זיך פאר לוקאװער יידן,א קאפיטל, װאם האט זיך פארענדיקט מיט דער ערשטער װעלט־מלחמה. װידערא מאל עםטרײכישע און דײטשע אקופאציע, װידערא מאל פוילישע זעלבשטענדיקייט— לוקאװער ײדן װערן פוילישע בירגער. אין םעפטעמבער 1939 קומטא נייע װעלט־קאטאםטראפע. היטלער אינוואזירט פוילן. מיט דעם אקט איז געחתמעט געויאת דער גורל פונעם פוילישן יידנטום— בתוכה לוקאװער ײדן— די יידישע קהילה־קדושה פון לוקאװ איז געװארן פארשניטן אויף אײביק.

... דער ב״ח װערט. מיט רעכט, באטראכט אלם אײנער פון די גרויםע אויטאריטעטן אין הלכה. זײנע פםקים זענען אנגענומען געװארן אין אלע תפוצות פון ישראל. צי אים םלעגן רבנים און קהילות שיקן זײערע שאלות און געװארט אויף זײן אויטארי־ טאטיװע מײנונג. זײנע תשובות אין צװײ בענד (שו״ת ב״ח הישנות אדן שו״ת בית חדשז זענען אן אוצר פון ײדישער געשיכטע אין פוילן. ײדישע היםטאריקעד געפינען אין זײא שלל ידיעות װעגן ײדישן לעבן אין פוילן, זײערע באצױנגען מיט די שכנים, דעם ועד ד׳ ארצות אד״גל.

... װען איז די שול אפגעברענט געװארן? די תשובה פון מהר״ם איז אןא דאטע. אבער עס קען נישט געמאלט זײן, אז די שריפה איז פארגעקומען אין די לעצטע יארן פון דעם מהר״ם׳ פשוט דערפאר׳ װײל דער מהר״ם איז נפטר געװארן אין 1610. ד. ה. אז דער ב״ח איז אלט געװען55 יאר. אין דער צײט איז ער שוין געװען אין פוילן. װי געשיקט זיך עס, אז די לוקאװער קהילה האט נישט געשיקט צו אים די

... די דאזיקע משפחה איז געװען אײנע פון די בארימטע אין פוילן. דער שטאם־ פאטער, ר׳ פישל, איז געװען דער ערשטער רב־ראשי (הויפט־רב) פון פוילן אין דער צײט פון זיגמונט דער ערשטער. ער איז שפעטער אומגעקומען אויף קידוש השם.״< ...

... פוילישע ליבעראלע מנהיגים— זײ זענען געװעןא קלײנע מינדערהײט— האבן פארגעשלאגן פלענער, װי אזוי צו ליתן די ײדן־פראגע אין פוילן. אבער אפילו זײ האבן געפאדערטא הויכן פרית פאר דעם: דער םוף־פםוק פון זײער פרײז איז געװען אםימילאציע. ...

... װעלן מיר, קודם כל, שילדערן װעגן דעם מצב פון די ײדן אין פוילן• װארעם בלויז צרות האבן געקענט האבן אזא װירקונג אויף דעם פארשטאנד פוןא מענטש. ...

... הםיבה להתישבות היתה בעית בטחון צבאי- כי לוקוב שכנה בגבול בין פולין וליטא. ...

אחרי חלוקת פולין בפעם השלישית (1795) קבלה אוםטריה אחת מ־3 הממלכות (האחרות רוםיה ופרוםיד.)׳ חלק רציני מפולין וכן את הפרובינציות לובלין ושדלץ. חלק זה נקרא ״גליציה המערבית״. לוקוב ושכנותיה׳ כמו מזריטש׳ ביאלה ואחרות הפכו לחלק מן הכתר האוםטרי. והיהודים הפכו להיות כפופים לתקנות האוםטרױת בענין היהודים. מצב זה ארך עד 1809. עם נצחון נפוליון על אויביו הוא צירף את אדמת ״גליציה המערבית״ שכבש לנםיכות הװרשאית שנשלטה ע״י המלך הזקםי (1807). ב־1815, לפי הםכם השלום הװינאי, הופכת הנםיכות הװרשאית לפולין הקונגרםאית וזו נמםרת לרוםיה. ...

... ב״1794 פרץ המרד הראשון של הלאומנים הפולנײם כנגד חלוקת פולין. בראשו עמד טדאוש קושצ׳ױשקו. למרות שהיהודים סבלו מרדיפות לפני חלוקת פולין, נחשבו כחסרי אזרחות והיו ענײם בצורה בלתי נסבלת— הם אהדו את המרד. היהודים היו בעלי רגש לאומני ואף הושפעו מהבטחות החופש, השװױן והיחס הטוב שהובטח ע״י קושצ ױשקו, פרט שלא התבלט בחײ ױם ױם. המורדים ומנד,יגיהם התעללו ביהודים, ובתוך זד, גם ביהודי לוקוב. הם הױ צריכים לסבול עומס מיסים קשה, יהודי לוקוב וד,גליל היו צריכים לספק טירונים או לקנות עצמם מהשרות, עבור כל טירון50 גילדן. ...

... במױחד הפך מצבם של היהודים להױת קשה עם התערערותה של הממלכה הפולנית׳ ...

... אין יאר1915 איז פוילן געװארן אקופירט דורך די דײטשע און עסטרײכישע ארמײען. צו ערשט איז לוקאװ געװארן פארנומען דורך די עסטרײכער. די ײדישע באפעלקערונג, װאם האט זיך באהאלטן פאר די רוםישע קאזאקן־פאגראמשטשיקעם,

די אנטיסעמיטישע אקציעס אין פוילן פאר דער צווײטער וועלט־מלחמה האבן צוגעגרײט דעם באדן פאר דער היטלערישער פארניכטונג פון די מיליאנען ײדן׳ צװישן װעלכע עס זענען געװען אויך אונדזערע נאענטסטע און ליבסטע— און עס איז צעשטערט געװאת די אלטע ײדישע קהילה אין לוקאװ.

... הרוחות הקרות שהחלו לנשב מגרמניה ההיטלראית׳ הגיעו לפולין. החלה הפוליטיקה האנטישמית בצורת ה״אובשם״, כלומר׳ מצור כלכלי על היהודים והאיסור על שחיטה יהודית. יחד עם שאר היהודים קײמו יהודי לוקוב אסיכת מחאה שבה השתתפו יהודים מכל הזרמים. החנוױת נסגרו והעבודה בבתי המלאכה ובתי החרושת הופסקה. היהודים בעיר קײמו התנגדות לפעולת המצור של החוליגנים הפולנײם. קצבים ופועלים יהודײם נהגו לגרש את שומרי המצור שעמדו ליד חגוױת יהודױת כדי לא להכניס קונים סולגײם. ביום חמישי אחד, בױם שוק גדול נעמדו ליד חנויות היהודים קבוצות גדולות של חוליגנים. הנוער העובד היהודי נאסף במספרה של משה פסלה. משה פסלה יצא לראות איך הענינים/ ולסימנו יצאו נערי העבודה החזקים׳ האחים לופט׳ ונתנו לחוליגנים מכות כאלה שהם ױתר לא הראו עצמם.

... האט לוקאװ געפײערט אירע ססד־יאריקע עקזיסטענץ, לוהאװ, אײנע פון די עלטםטע שטעט אין פוילן איז אנטשטאנען אומגעפער אין יאר 1230, באלד אין די ערשטע יאח האבן דארט זיך שוין געפונען אײנצלנע ײדן, און מיט עטלעכע יאר שםעטער האט דארט שוין געדארפט זײןא ײדישע קהילה. װארום װען לוקאװ איז געװארן אפגעברענט אין א קורצער צײט ארום (בײם אנפאל פון די טאטארן) איז אויך פארברענט געווארן א קלײן שולכל. מיר זענען נישט באלאנט קײן דאקומענטן פון שפעטעדדיקן ײדישן לעבן אין לוקאװ— פון 14טן ביזן 19טן יארהונדערט— אבער פון ציפערן און דאטעם׳ װאם איך האב צוזאמען מיט אסתר סרעברניק געזאמלטא מאל אלס מדריכים פון ״השומר הצעיר״, װײםן מיר, אז אין יאר 1820, װען עס איז פארגעקומעןא באפעלקערונג־ צײלונג אין לוקאװ, האבן דארט געלעבט1259 יידן לגבי (^)12 פאליאקן און עם האט שוין עקזיםטירטא גאנץ אלטער בית־עולם. אין די שפעטערדיקע סס1 יאר איז דער ײדישער ישוב נאך גרעסער געװארן. אין1910 האבן אין לוקאװ געװוינט8070 ײדן און3700 פאליאקן. אבער אין דער מלחמה־צײט האבןא סך ײדן פארלאזט לוקאװ- ארויםגעפארן אין אנדערע שטעט אדער עמיגרירט. אויך די ...

... כשנםעתי לארץ ישראל בראשית שנות השלשים, חגגה לוקוב את700 שנות קיומה. לוקוב, שהיא אחת הערים העתיקות בפולין, הוקמה ב־1230. כבר בשנים הראשונות נמצאו בה מםפר יהודים׳ ומםפר שנים אחרי כן נמצאה בה קהילה יהודית, מאחר וידוע שעם שריפת לוקוב זמן קצר אחרי כן (בהתנפלות הטטרים) נשרף גם בית הכנםת הקטן. לא ידוע לי על תעודות מחײ היהודים מתקופה מאוחרת ױתר בלוקוב— מהמאה ה־14 עד המאה ה־19— אבל מתוך מםפרים ותאריכים שפעם אםפו מדריכי ״השומר הצעיר״ יחד עם אםתר םרברניק, ױדעים אנו שב־1820, כשהיתה םפירת אוכלוםין בלוקוב, גרו שם1259 יהודים לעומת1200 פולנים ור,יה קײם בית קברות ישן. במאה השנים הבאות גדל הישוב. ב־1910 גרו בלוקוב8070 יהודים ו־3700 פולנים. אך בשנות המלחמה עזבו הרבה יהודים את לוקוב ויצאו לערים אחרות או היגרו. כן גדלה גם התמותה. בשנת1921 נמצאו בלוקוב רק6250 יהודים לעומת6400 נוצרים. ...

... נאך דער ערשטער װעלט־מלחמד״ װען פוילן איז געװארן אומאפהענגיק׳ האט די לאגע אין די ײדישע פאכן׳ םפעציעל אין דער באקלײד־בדאנזשע, זיך אנגעהויבן סטאבי־ ליזירן, אבערא םך ײדן בײ אונדז אין שטאט זענען געװען אןא פראפעםיע און בכדי צו פארדינען אויפן טאג פרנסד״ האבן זײ זיך גענומען צו נישט־קװאליפיצירטע אדער שװארצע ארבעטן׳ װי טראנספארט, טרעגערײ. עס איז געשאפן געװארן דער טראנםפארט־ פאראיץ׳ װעמענס טעטיקײט עס איז געװעןא שװערע— צוליב קאנקורענץ און קאנפליקטן

... איך וויל דא אנמערקן די נעמען פון צװײ לערער, וואס האבן זייער גאנצע מי אפגעגעבן די קינדער, באטײליקט זיך אין דער ארבעט פון דער שול סארוואלטוגג און געהאלפן אין אלע קולטור־אונטערנעמונגען. דאס זענען געװען• משה װיגאדזקי, לעבט אין פוילן, און הענעך בוראק, אומגעקומען.

... אין יאר1920 איז די רויטע ארמײ ארײנגעדרונגען קײן פוילן: די ערשטע ליניע איז געװען פון בריםק ביז ביאליםטאק. איך האב דאן געארבעט אײניקע װאכן אין װארשע• די רויטע ארמיי איז זײער שנעל געגאנגען פארוים. לוקאװ איז געװען אויפן װעג פון דער פראנט־ליניע. איך האב זיך באראטן מיט די חברים פון װארשעװער קאמיטעט, װי אזוי מיר דארפן האנדלען. איך האב געהאלטן, אז די לוקאװער חברים דארפן פארלאזן די שטאט. די חברים האבן מיר געענטפערט, אז זײ קענען גארנישט זאגן. ם׳איז דאא פארטײ־ באשלום, אז יעדער חבר זאל האנדלען װי ער פארשטײט.

... אין יאר 1918, װען לוקאװ׳ װי גאנץ פוילן, איז געװארן באפרײט פון דײטשן אקי־ פאנט און ם׳איז אנטשטאנען דאם אומאפהענגיקע פוילן׳ האבן די לוקאװער ײדישע שנײדערס און שוםטערס גענומען ארבעטן מיטן גאנצן ברען. זײ האבן געדארפט דעריאגן די4 יאר לײדיקגײן. די באפעלקערונג איז געװען אפגעריסן און בארװעס. די בעלי־בתים און די ארבעטער האבן געארבעט פון באגינען ביז12 בײ נאכט.

נאד צוױי װאכן האט די קאםע שוין אנגעהויבן טײלן הלװאות. אין דער ערשטער צײט זענען דאם נאד געװען גאנץ קלײנע םומעם. אונדזער ארבעט איז אװעק אזוי װײט, אז בײא האלב־יאריקער טעטיקײט האט די קאםע דיםפאנירט מיט2.500 דאלאר.א דאנק אונדזער ארבעט האט אונדז דער ״דזשאינט״ דערטײלט גרעםערע קרעדיטן און די לוקאװער גמילת־קאםע איז געװארן פון די בעםטע אויף דער רשימה בײם ״דזשאינט״ אין פוילן, מיט פיל ענערגיע איז געלונגען— בײ יענעם אנטיםעמיטישן קורם, בפרט אויפן עקאנאמישן געביט, לגבי די ײדן— צו באקומעןא םובםידיע פון לוקאװער מאגיםטראט אמ אייד פון םײמיק. מיר האבן דורכגעפירט צוױי מאל אין יאר באריכט־ און טעטיקײט־פארזאמלונגען מיט דער באטײליקונג פון אלע מיטגלידער. אויף יעדער פארזאמלונג זענען מיט פולן צוטרוי אויםגעװײלט געװארן די זעלבע פערזאנען זינט דער גרינדונג פון דער קאםע. די גאנצע צײט פון דער עקזיםטענץ פון דער קאסע האבן אט די חברים געטראגן די פאראנטװארטלעכקײט פון אזא שװעדע ארבעט, און זײ האבן זי אויםגעפירט פרײוױליק און ערלעד•

... גרשון צוקערמאן שרײבט מיר איןא ברױו צװ. אנד.: ״יחיאל׳ דו פרעגסט זיך װעגן מײן עליה, װען איך װעל קומען קײן ארץ־ישראל. איך גלײב שוין נישט׳ אז כ׳װעל עולה זײן. איך בין אין גאנצן פארצװײפלט. דיר איז שװער זיך פארצושטעלן׳ אז איך זאל זײן אזוי פעסימיסטיש, אבער לײדער איז עסא פאקט. בײ אונדז אין לוקאװ איז אלץ טויט. אפשר איז מײן שטימונג אזא. דו פרעגסט זיך װעגן דער ארבעט אין קן און אין ״החלוץ״. דער גאנצער קן באשטײט פח בלויז קינדער. פעלצמאן ארבעט ביז שפעט. און די סרעברניקס זיצן אין דער הײם. דו קענסט זיך פארשטעלן׳ אז די סרעברניקס זאלן קענען זיצן אין דער הײם? אזא יאוש, אז מ׳קען משוגע װערן. יחיאל׳ דו קענסט זיך נישט פארשטעלן׳ װי עס זעט איצט אויס אין פוילן. דו דארפסט זיך פילן גליקלעך װאס דו ביסט אין ארץ־ישראל״.

*יחיאל׳ איד װײם, אז אין ארץ־־ישראל זענען איצט אומרוען. דו שרײבםט, אז גאנצע נעכט ביםטו פארנומען מיט שמירה. איך װאלט געװאלט זײן אין אומרויקן ארץ־ ישראל, אײדער אין ״רויקד פוילן. װער וױיםט צי מיר װעלן זיד נאד זען• איד בין אין גאגצן םארצוױיפלט, שטעל זיד םאר׳ אפגעװען כמעט2 יאר אויף הכשרה און איד זע נישט קײן אויםזיכט, אז איד זאל עולה זיץ. װעגן געזעלשאפטלעכער ארבעט איז נישטא װאם צו רעח. דו קענםט זיד נישט פארשטעלן װי אזוי עס זעט איצט אויס אין פוילן. דער אגטיםעמיטיזם װערט שטארקער פון טאג צו טאג. די ײדישע יוגנט האט גישט װאם צו טאן. אפילו אין די ליבעראלע קריסטלעכע קריחן האט מען אונדז נישט ליב. אין די שולן שלאגט מען. װעגן די הוימזולן איז שוין אפגערעדט. ם׳איז נישטא װאם מקנא צו זײן אונדזערע םטודענטן אין די שטעטלעד און דערפער גיםט זיד ײדיש בלוט. װעןא ײד קומט צוריקא לעבעדיקער פוןא דארף׳ בענטשט ער גומל. איד מיץ׳ אז אין דער גאנצער צײט פון די אומרוען אין ארץ־ישראל זענען נישט געװען קיץ10 פראצענט פון די קרבנות, װאם זענען געפאלן אין,/רויקן׳־ פוילן. אנטיםעמיטיזם איז געװארןא גוט ארטיקל. אוגחער חיטשער שכן פירט אן אפענע אנטיםעמיטישע העצע. האט זיד װער געקענט סארשטעלן, אז אט דאם פארגעש ...

... דער ערשטער איז נישט געװען קײן גרויסער רעדנער. ער האט בלויז געזאגט בקיצור, אז זײ זענען געקומען אונדז באפרײען און שאפן פאר אונדזא בעסער לעבן,א געזיכערטע צוקונפט פאר דער גאנצער מענטשהײט. דער צוױיטער, דער געניטער רעדגער, האט דערקלערט׳ אז אײגנטלעך דארף די רויטע ארמײ נישט האבן פוילןו רוסלאנד האט גענוג ערד. די רויטע ארמײ גײט באפרײען גאנץ אײראפע, און דער װעג פירט דורך פוילן. װען זײ װעלן ארײן קיץ דײטשלאנד, און דײטשלאנד װעט װערן קאמוניסטיש, װעט די רעװאלוציע אין אײראפע זיץ געזיכערט. די בײדע רעדנערס האבן פארענדיקט מיט די לאזונגען! ״זאל לעבן טאװארישטש לעניןו זאל לעבן טאװארישטש טראצקי• זאל לעבן די רויטע ארמײ!״

... װען פוילן איז געװארן זעלבשטענדיק, האט די גאםטמאן־פאבריק פארלויח דעם חםישן אפזאץ־מארק. די גאנצע פראדוקציע איז געװען אויםגעשטעלט אויף פוילן. עס האבן בכלל אנגעהויבן בלאזן נײע װינטן. די ארבעטער האבן זיד ארגאניזירט׳ געשטעלט פאדערונגען. דער אלטער גאםטמאן האט זיד געבײזערט, אבער ער האט געמוזט נאכגעבן.

טיצן. קאו זײן, אז אין עטלעכע פון די מאטעריאלן איז דער טאן אן איבערגע־ טריבן פאלעמישער און אנמשפרעכט גיכער דעם לויפנדיקן טאג אײךער דער פולער אביעקטױוקײט, װאס מען קאן באקומען ערשט פון דער פערספעקטױו. אבער צום לויב פון דער לוקאװער פרעסע^ אויב מיר זאלן אורטײלן לויט די עמלעכע צײ־ מונגס־נומערן^ װאס מיר האבן צו אונדזער רשות, מוז מען זאגן, אז זי איז געשטא־ נען אויףא גענוג הויכן נױוא צװישן די אנדערע ײדישע פראװינץ־צײטונגען אין פוילן. עס איז גענוג בלויז אונטערצושטרײכן^ אז אין אט די צײםונגען האבן מיר נישט געפונען קײן שונה װאס איז געװען אזא גאנגבארע סחורה אפילו אין געװיסע חשובע װארשעװער יידישע צײטונגען. די שפראך איז דארט אן אפגעהיםע, און אויך דער אויסלײג איז^ פאר יענער צײמ,א רײנער אוןא מאדערנער. ...

... אן גחמא מעג מען זאגן׳ אז לוקאװ איז אפשר אײנע פון די געצײלטע שטעט אין פוילן׳ װאם געפיגען זיך אין אזא שפלדיקן גײםטיקן אמ קולטורעלן צושטאנד. זעלטן־װו איז נאך דער גרויםער רוב פון דער ײדישער באפעלקערונג אזוי אפגעשטאנען אויף אלע געביטן. נישטא נאך אזא שטאט׳ װו די דעמאקראטישע עלעמענטן זאלז װעח אזוי גערודפט אין זײערע בלוטיקםטע אינטערעםן׳ אזוי פארברעכעריש איגנארירט.

... נחתומין איז נישט געלונגען די אומלעגאלע עליה— מ׳האט אים געכאפט, ארעסטירט און צוריקגעשיקט קײן פוילן. ...

... אין יאר 1939, װען די דײטשן האבן אקופירט פוילן׳ בין איך געװען מאביליזירט אין דעד פוילישער ארמײ בעת די רוםן האבן פארנומען די פוילישע מזרח־געביטן׳ בין איך ארײנגעםאלן אין דער םאװיעטישער געפאנגענשאפט אין שעפעטאװקע. אינעם םאװיעטישן געפאנגען־לאגער האב איך באגעגנט נאך3 לוקאװער ײדן: לײבל בעםער, הערשל באביניקערם זץ (זאקאליק) און יאקובאװיטש (מנשה דראזשקאזשם זץ). איך מיט יאקובאװיטשן האבן באשלאםן זיך אומציקעת קיץ לוקאװ. זאקאליק און בעםער זענען געבליבן אין רוםלאנד אץ שפעטער זענען זײ אנגעקומען קיץ ישראל.

... דאן איז רײף געװארן דער געדאנק װעגן עמיגראציע. דיער וױיניק האבן געהאט די מאטעריעלע מעגלעכקײטן דערצו. מען האט אלארמירט משפחה און קרובים אין אוים־ לאנד צו העלפן. בלויז גארא קלײנעם טײל איז געלונגען ארויםצורײםן זיד פון פוילן און אנקומען איןא מער פרײער און עקאנאמיש־אנטװיקלט לאנד. ...

טינע א״א לענדער.א םך אנדערע זענען געװען גרײט צו פארן, אבער זײ האבן שוין נישט באװיזן דאם אויםצופירן. דעם 1טן סעפטעמבער1939 איז די היטלער־ארמײ אנגעפאלן אויף פוילן. ...

... מיר האבן אנגעהויבן קארעספאנדירן מיט די לוקאװער אין דער װעלט און געבעטן די צושיקן אונדז מאטעריאלן, דאקומענטן און פאטאגראפיעס— אלץ װאס קאן ברענגען נוצן אזא יזכור־בוך. װען מיר האבן שוין געהאט אנגעזאמלטא ביסל מאטעריאל, האט יאסל בורשטין זיך דערוװסט, אז זײן אײנציק אפגעראטעװעטער ברודער, ױדל בורשטין, געפינט זיך אין פוילן. יאסל האט באשלאסן צו פארן קיץ פוילן זיך זען מיטן ברודער, און דאן האט ער גענומען אויף זיך די פליכט צו באזוכן לוקאװ און זען דעם חורבן מיט די אײגענע אויגן. גלײכצײטיק זאל ער ברענגען מאטעריאלן ארן דאקומענטן פארן יזכור־בוך.

... די ײדישע באפעלקערונג אין לוקאװ איז געװען געזעלשאפטלעך כמעט װי איזאלירט פון אנדערע שטעט אין פוילן. עם דערגײט דארטן נישט דער טעמפ פון דער גרויםעד באװעגונג, װאם װאקםט אן אין גאנצן לאנד אויפן געביט פון קולטורעלער און עקאנא־ מישער אנטװיקלונג. װען טײל ײדן האבן שוין געהאט אפילו פארנומען אנגעזעענע פאזיציעם אין דער אלגעמײנער װירטשאפט אין לאנד און זענען אדאנק זײערע קאפי־ טאלן געװארן קרעדיטאח, גרויםע םוחרים, פארדרײטשיקעם אמ ארענדארן— זענען די לוקאװער ײדן אלץ נאך געבליבן קבצנים, ציענדיק קוים פרנסה. ...

... װעלכע מיר האבן געלאזן אץ פוילן, האבן פארםמט אונדזער םתיד און םארטונקלט אונדזער האפענונג. מיט הארץ־קלאפעניש זיצן מיר אין די װאגאנען׳ װעלכע טראגן אונדז צו אונדזער היימשטאט. מיר שרעקן זיך פאר דער מינוט, װען מיר װעלן זיך דערװיםן דעם אמת און דאך װאלט מען געװאלט װאם שנעלער דערגיק דעם אמת.

... בחדרים צרים ואפלים מלאי קורי עכביש התנהלו ויכוחים םוערים. מרצים עמדו על קופםאות או על כתפי חבריהם ברחובות פםטװניק׳ יאטקע ומזריטש ומרביצים רעױנותיהם. אנו הושפענו וחלמנו על עולם אחר בו יהיו חײם של אמת ויושר. היו שהמתינו למשיח לבוא והמשיכו לחכות לו למרות האחור. אחרים נםו לבצע את רעױנותיהם המהפכנײם. מפלגות, מוםדות תרבות, תנועות נוער, בתי מדרש ושטיבלך של חםידים היו פזורים בעיירה. הםפריה והאגודים המקצועײם פרחו. הכל לבלב עד לזעם החורבן. הםערה באה מלאת דם ואש והביאה בכנפיה חורבן טרגי על עמנו. חױת היטלר רצחו, שרפו וטמעו כל חלקה טובה בנו. אולם החורבן החל לתת ניצניו למעשה כבר בשנים 1939—1933, זאת היתה תקופת הפתיחה לפרק הדם של פולין עקובת האנטישמױת.

װען היטלער ימ״ש האט אנגעצונדן דאם װעלט־פײער אין 1939, איז אונדזער פאר־ בינדונג מיט אײראפע, באזונדערס מיט פוילן, געװארן איבערגעריםן. מיר, די אמערי־ קאנער ײדן, האבן זיך נישט געקאנט פארשטעלן, אז היטלער פלאנט אומצוברענגען דאס גאנצע אײראפעישע ײדנטום. די ידעות זענען געװען קנאפע און צענזורירטע. מיר האבן געהערט, אז די דײטשן בושעװען אין פוילן, אז זײ פײניקן די באפעלקערונג, םפעציעל די ײדן, אז די ארעםטירן און שיקן אויף צװאנגס־ארבעט קיץ דײטשלאנד— דאם אלץ. װען די אנגעזעענםטע ײדישע פערזענלעכקײטן אין די פאר. שטאטן האבן זיך געווענדט צו פרעזידענט רוזװעלט, אז ער זאל עפעם טאן קעגן די דײטשע פארפאלגונגען אויף ײח, איז געקומען אן ענטפער: דערפאר איז אמעריקע אריץ אין קריג, כדי צו פארניכטן דעם היטלעריזם. מיט וױיטיק אין די הערצער איז אונדז געבליבן צו װארטן אויף היטלערם מפלה. ...

אין שטאט הײבט מען אן אן אקציע אים צו באפרײען. אן אנגעזעענער חםידישער ײד און דער קריםט קאמינםקי שרײבן אונטער, אז זײ גאראנטירן פאר דער לאיאלקײט םון ישראל גאלדגעװיכט. ער װערט באפרײט, אבער צוליב דער כםדרדיקער פאליצײאישער אויפזוכט אנטלויפט ער פון לוקאװ קיץ װארשע, וװ ער טרעט ארײן אין דער קאמפארטײ. ער איז זײער אקטיװ אמ װערט ארויםגעשטעלט װיא קאנדידאט צום װארשעװער שטאטראט. אבער ער לעבט וױיטער אלם ארבעטער בײ זיץ פאך. אין1925 הײראט ער, צום צוױיטן מאל, מיט דער טאכטער פון משה מלאך פון לוקאװ, װעלכע איז געװען אקטיװ אין דער קאמוניםטישער באװעגונג. בײדע זענען זײ טעטיק אין לעדער־פאראײן. צוליב פאליצייאישע פארפאלגונגען פארלאזט ער פוילן אין יאר1929 און װאנדערט אוים קימ בעלגיע. ער װערט אן ארבעטער אין ראגאװםקים שיך־פאבריק אין בריםל. ...

... אין יאר 1920, װען די רויטע ארמײ ציט זיך צוריק פון פוילן׳ לויפט ער מיט איר קיץ רוםלאנד. נאךא קורצער צײט קערט ער זיך אום קײן פוילן און באהאלט זיו אוים אין װארשע. װען ער קומט קיץ לוקאװ, װערט ער ארעםטירט פאר מיטארבעטן מיט די באלשעװיקעם. מיט קייטלעך אויף די הענט פירט מען אים אפ קיץ לובלין, ...

... אין יאר 1946, װען מיר האבן זיך אומגעקערט אין באפרײטן פוילן, האט זיך אנטפלעקט פאר אונדז דאם אומגליק. איך פלעג זיך אפט טרעפן מיט איר און געוױסט מיט װאס פארא אויםדויער זי טראגט די לאםט פון איר לעבן. מיט װיפל מםירת נפש פלעגט זי זיך מטפל זײן מיט איר אומגליקלעכן מאטעלע. תמיד האט זי גערעדט װעגן זיין קלוגשאפט.

אין1945 קומט קאראסיק צוריק קימ פוילן. ער באזעצט זיך אין תשערזשאניװו. העלפט ארגאניזיח די קאאפעראטױון, איזא לענגערע צײט לײטער םון קאאפעראטױו א. נ. פמ גאזשאנםקי, פאד זימ רעוואלוציאנערער טעטיקייט װערט ח׳ מאראםיק אויסגע־ צײכנט פון מלוכה־ראט מיט אן אפיציח־קרייץ פונעם ארדן פמ פוילנם װידערגעבורט. ...

... דעם 11טן נאװעמבער1918 איז פוילן געוראח אומאפהענגיק. דאם לאנד איז געװען רואינירט נאך די שװערע מלחמה־יארן. אויך בײ דער לוקאװער ײדישער באפעלקערונג איז די נויט געװעןא גרויםע. די לוקאװער לאנדםלײט אין אמעריקע האבן אויםגעדריקט זײער װילן צו שיקן הילף פאר די פארארעמטע לוקאװער ײדן.