Poland

... נישט לײכט איז אנגעקומען צו שאפן און זאמלען די מאטעריאלן פארן בוד. נישט זזלץ, װאס מיר האבן געוואלט, האט זיך איינגעגעבן. און דאך גלייבן מיר, אז דאס ספר לוקאוו, אזוי ווי עס איז, וועט שאפן א בילד וועגן דעם שפרודלדיקן יידישן לעבן אין איינע פון די עלטסטע יידישע קהילות אין פוילן. ...

... די אלטע יידישע קהילה לוקאוו איז געאגראפיש און סטראטעגיש gelegen אויף א רוישיקן טראקט — צווישן פוילן און ליטע, און האט ווי געדעקט דאס פאדליאשער פלאכלאנד. מסתמא דערפאר איז לוקאוו געווען אפשר דער עלטסטער יידישער ישוב אין פאדליאשע און נאך איידער קריסטן האבן דא אויפגעבויט א קירך, האבן יידן אויפ״ ...

... הקהילה העתיקה בלוקוב נמצאה מבחינה גיאוגרפית־אסטרטגית בפרשת דרכים רועשת בין פולין לליטא ושלטה על המשור של פודלישה. לכן אולי היתה לוקוב הישוב היהודי העתיק ביותר בפודלישה. לפני שהנוצרים הקימו כנסיה, הקימו היהודים בה בית כנסת משלהם. אם לא נראו בעיר המסעות הסוערים של חבורת חמלניצקי, של השוודים, של צבא נפוליון, של הרוסים והאחרים הרי זה רק בגלל העובדה שהעוברים שדדו, רצחו ושרפו את הכל ביסודיות שלא נשאר זכר לבאים אחר כן. ככל שההיסטוריה של עיר הכתר היתה סוערת, כך סוערים ומלאי חיים היו חיי יהודי לוקוב. הקהילה הקדושה לוקוב היתה בעלת יחוס גדול, היו בה הרבנים החשובים של פודלישה וגם רבה האחרון אם אינני טועה היה נכד הקוצקאי. ...

אין 13טן י״ה שטעלט דארט אויף קיניג באלעסלאװ װםטידליװי (דער צניעותדיקער) (1274—1221),א מיטגליד פון דער קיניגלעכער פיאסט־משפחה—א הילצערנעם שלאס. ער האט אויך אריבערגעבראכט אהינצו מיטגלידער פון דעם טעמםלאר־ארדן (קזשיזשאצי— קרײצלעד), װעמענם אויפגאבע עם איז געװען צו פארטײדיקן פוילן קעגן די יאדזשװיניגן. װאם פלעגן איבערפאלן און ארײנדרינגען אין דער פוילישער טעריטאריע. באלעסלאװ האט אויך געלאזט דארט אויפשטעלןא קאשטשאל. באלעסלאוי האט מיט דעם אריבערברענגען די טעמפלארן געהאט גאךא געדאנק: צו באקערן די געצנדינערישע (פאגאנישע) באפעלקערונג צום קריסטנטום. ...

... אגב, ײדן אין לוקאװ האבן געליטן, גלײך מיט זייערע ברידער אין אנדערע ערטעד אין פוילן. פון אלע פאליטישע אויסטרײסלונגען אין דער פוילישער מלוכה. ...

... װי געזאגט איז נאך די14 יאר פון עםטרײכישן רעזשים געקומען דער רוםישער רעזשים. אץ1812 װערט נאפאלעאן באזיגט און פארשיקט. פוילן נעמט איבער אויך דאם װארשעװער פירשטנטום, בתוכו אויך לוקאװ. אין1815 באשטעטיקט דער װינער קאנגרעם דעם געשעענעם פאקט. לוקאװ גײט איבער צו רוםלאנד.א נײ קאפיטל עםנט זיך פאר לוקאװער יידן,א קאפיטל, װאם האט זיך פארענדיקט מיט דער ערשטער װעלט־מלחמה. װידערא מאל עםטרײכישע און דײטשע אקופאציע, װידערא מאל פוילישע זעלבשטענדיקייט— לוקאװער ײדן װערן פוילישע בירגער. אין םעפטעמבער 1939 קומטא נייע װעלט־קאטאםטראפע. היטלער אינוואזירט פוילן. מיט דעם אקט איז געחתמעט געויאת דער גורל פונעם פוילישן יידנטום— בתוכה לוקאװער ײדן— די יידישע קהילה־קדושה פון לוקאװ איז געװארן פארשניטן אויף אײביק.

... לויט איר אלטקײט און אירע רבנים האכ די קהילה אין לוקאװ געדארפט שפילן א גרעסערע ראלע שפעטער, װען ײדן אין פוילן האבן גענאסן פון אינערלעכע אויטא־ נאמערעכט. ם׳איז דערפאר א פלא, װאם מיר געפינען נישט אירע מיטגלידער אדער רבנים, װאס זאלן האבן געשפילט א ראל אין ועד ארבע ארצות — דער צענטראל־ קאמיטעט פון פוילישן יידנטום, אפילו נישט אין דעם קרייז־קאמיטעט (היות װי נישט אלע דאקומענטן זענען צו אונז דערגאנגען פון דעם צענטראל־קאמיטעט און קרײז־קאמי־ טעט ״ועד הגליל״, איז אפשר יא געװען א פארטרעטער פון לוקאװ אין הויפט־קאמיטעט).

... דער ב״ח װערט, מיט רעכט, באטראכט אלם אײנער פון די גרויסע אויטאריטעטן אין הלכה. זײַנע פסקי ם זענען אנגענומען געווארן אין אלע תפוצות פון ישראל. צי אים םלעגן רבנים און קהילות שיקן זייערע שאלות און געװארט אויף זײַן אויטארי־ טאטיװע מיינונג. זײַנע תשובות אין צװײ בענק (שו״ת ב״ח הישנות און שו״ת בית חדש זענען אן אוצר פון ײדישער געשיכטע אין פוילן. ײדישע היסטאריקער געפינען אין זײא שלל ידיעות װעגן ײדישן לעבן אין פוילן, זייערע באצױנגען מיט די שכנים, דעם ועד ד׳ ארצות אד״גל.

... דער לוקאװער רב ר׳ שלמה זלמן איז װארשײנלעך געװען א גרויסער תורה־ אויטאריטעט און באקאנט אין לאנד. דאס קען מען דרינגען פון דעם פאקט, װאם ער געפינט זיך אפט צװישן די מםכימים אויף דערשינענע םפרים צוזאמען מיט נאך גדולי־הרבנים אין פוילן.

... פוילישע ליבעראלע מנהיגים — זיי זענען געווען א קליינע מינדערהייט — האבן פארגעשלאגן פלענער, ווי אזוי צו ליתן די אידן־פראגע אין פוילן. אבער אפילו זיי האבן געפאדערט א הויכן פרייז פאר דעם: דער סוף־פםוק פון זייער פרייז איז געווען אסימילאציע. ביני לביני איז פוילן געווארן צעטיילט און אויפגעהערט עקזיסטירן, און קורץ נאך דעם איז אויפגעגאנגען א נייער שטערן אויפן פאליטישן האריזאנט — נאפאלעאן באנאפארטע. אין 1807 איז געשלאסן געווארן דער אפמאך אין טילזיט, וואס האט צוריקגעשטעלט דעם װארשעווער פירשטנטום אויף א טייל פון דער געוועזענער פוילישער טעריטאריע. אידן האבן אויסגענומען פוילנס אויפריכטונג מיט גרויס פרייד און האפענונג. נאפאלעאן איז געווען דער אנזאגער פון פרייהייט און בירגערלעכער גלייכבארעכטיקונג. אידן האבן געהאפט, אז אויך זייער שעה פון באסריױנג איז געקומען און זיי װעלן איצט װערן בירגער פונעם לאנד.

... װעלן מיר, קוד םכל, שילדערן װעגן דעם מצב פון די ײדן אין פוילן • װארעם בלױז צרות האבֿן געקענט האבן אזא װירקונג אױף דעם פארשטאנד פון א מענטש. ...

... ציע, םאן רעמא און דעם מאנדאט, האט די צױניסטישע באװעגונג באקומען פליגל. װי א םטיכישע כוואליע האט זי זיך צעשפרײט איבער גאנץ פוילן, איינגעשלאםן לוקאװ. באלעבאטישע פרומע יידן און יונגעלײט האבן מער נישט מורא געהאט פאר רעפרע־ םיעס מצד די חסידישע אנטי־ציוניםטן. דער קאנטראל פון די חסידישע אז־מור״ים איבער די מאסן איז געװארן שװאך, די ײת זענען געװארן פאליטיש אריענטירט, און דער ציוניזם איז געווארן א גרויסער יש פאר די ײדן אויך אין לוקאװ.

... הסיבה להתישבות היתה בעית בטחון צבאי - כי לוקוב שכנה בגבול בין פולין וליטא. ...

... יהודי לוקוב בנוםף לצרותיהם םבלו כמו כל יהודי פולין מכל זעזוע פוליטי שעבר את הממלכה הפולנית. אחרי הםבל הקשה של מרד הקוזקים בת״ח ות״ט שפגע ביהודי לוקוב, שוב באה עליהם צרה כשהנםיך רקטשי התנגד לאוגוםט מזקםן מלך פולין ויחד עם חילות שװדיה (הם באו בראשית המאה ה־18 לפי הזמנת הקונפרנציה של השליכטה שהתנגדה למלך הנ״ל) כבש את לוקוב וגרם נזקים רבים. והצרות באו כמובן הן מן השװדים והן מן הפולנים. כך שיהודי לוקוב עברו הרבה זעזועים פוליטײם והתחלקו במנת המרורים הכללית בנוםף עם הצרות היהודיות.

מצב יהודי פולין היה תמיד קשה. יהודים היו מוכרחים להלחם על הזכות להרויח פת לחם. כל המעמדות היו מאוחדים תמיד נגד היהודים. הםוחר הפולני ראה ביהודי מתחרה רציני והשתדל להרחיק את היהודי מן העיר (מחוץ לחומות העיר)׳ כדי שהאוכלוםיה תהיה חײבת לקנות רק אצל הפולני. הצכים היו של הגוים ולא נתנו ליהודים גישה למלאכה. האצולה מצידה מנעה מן היהודי משרות ממשלתיות וכדומה. ...

... אחרי מלחמת העולם הראשונה, תחת הרושם של הצהרת בלפור סךרמ ווהמגט, קבלה התנועה הציונית כנפיים. כמו גל סטיכי התפשטה על פני כל פולין כולל לוקוב. יהודים דתיים בעלי בתים וצעירים לא פחדו יותר מלחצם של חסידים אנטי־ציוניים. שלטון האדמו״רים החסידיים על ההמונים נחלש, היהודים החלו להתעניין בפוליטיקה והציונות הפכה יש גדול ליהודי לוקוב. בראשית שנות העשרים היה לכותב שורות אלו הכבוד להופיע באסיפה ציונית יחד עם חיות בוסל ואורי צבי זסלבסקי מנהל שהיו בשליחות הקרן הקיימת. כותב השורות פגש אז ציונים מכל הגונים: ציונים כלליים, מזרחי^ צעירי ציון ופועלי ציון. לוקוב נתנה מספר חלוצים שיחד עם אחיהם הגיחו את היסוד למדינת ישראל. ...

מיטן אויםברוך פון דער ערשטער װעלט־מלחמה, איז דאם געזעלשאפטלעכע און עקאנאמישע לעבן אין לוקאו װ צעשטערט געװארן. די קלענערע פאבריק ן האבן זיך תיכף פאדמאכט: גאםטמאנם פאבריק האט בלויז טיילוױיז געארבעט: די סוםרים האבן בכלל נישט געהאט קי ץ ארבעט. אויך דער גאנצער מםחר האט זיך אפגעשטעלט. דער גרעםטער טייל פון דער ײדישער באפעלקערונג איז געבליבן אן פרנםה. אין יאר 1915 איז פוילן געװארן אקופירט דורך די דײטש ע און עסטרײכישע ארמײען. צו ערשט איז לוקאו געװארן פארנומען דורך די עסטרײכער. די ײדישע באפעלקערונג, װאם האט זיך באהאלטן פאר די רוםישע קאזאקן־פאגראמשטשיקעם,

... דעם 11טן נאװעמבער 1918 איז פוילן געוראח אומאפהענגיק. דאס לאנד איז געװען רואינירט נאך די שװערע מלחמה־יארן. אויך בײ דער לוקאװער ײדישער באפעלקערונג איז די נויט געװען א גרויסע. די לוקאװער לאנדסלײט אין אמעריקע האבן אויםגעדריקט זײער װילן צו שיקן הילף פאר די פארארעמטע לוקאװער ײדן.

די אנטיסעמיטישע אקציעס אין פוילן פאר דער צווייטער וועלט־מלחמה האבן צוגעגרייט דעם באדן פאר דער היטלערישער פארניכטונג פון די מיליאנען ײדן ׳ צװישן װעלכע עס זענען געװען אויך אונדזערע נאענסטע און ליבסטע — און עס איז צעשטערט געװאד די אלטע ײדישע קהילה אין לוקאװ .

... די קאלטע װיבטן, װאס האבן אנגעהויבן בלאזן פון היטלער׳*דײטשלאבד, האבן דערגרײכט פוילן. עס האט זיך אנגעהויבן די אנטיסעמיטישע ״אװשעם״־פאליטיק. דער עקאנאמישער באיקאט קעגן ײדן, דער פארבאט פון דער ײדישער שחיטה. צוזאמען מיט אלע ײדן פון פוילן, האבן אױך די לוקאװער ײדן גערופן א פראטעסט״פארזאמלונג׳ אין װעלכער עס האבן זיך באטייליקט אלע ײדישע ריכטונגען. די געשעפטן זענען געװען געשלאסן און די ארבעט אין די פאבריקען און װארשטאטן איז געװען אפגעשטעלט.

... כשנסעתי לארץ ישראל בראשית שנות השלשים, חגגה לוקוב את 700 שנות קיומה. לוקוב, שהיא אחת הערים העתיקות בפולין, הוקמה ב־1230. כבר בשנים הראשונות נמצאו בה מספר יהודים ומספר שנים אחרי כן נמצאה בה הקהילה היהודית, מאחר וידוע שעם שריפת לוקוב זמן קצר אחרי כן (בהתנפלות הטטרים) נשרף גם בית הכנסת הקטן. לא ידוע לי על תעודות מחיי היהודים מתקופה מאוחרת יותר בלוקוב — מהמאה ה־14 עד המאה ה־19 — אבל מתוך מספרים ותאריכים שפעם אספו מדריכי ״השומר הצעיר״ יחד עם אסתר סרברניק, יודעים אנו שב־1820, כשהיתה ספירת אוכלוסין בלוקוב, גרו שם 1259 יהודים לעומת 1200 פולנים ורק היה בית קברות ישן. במאה השנים הבאות גדל הישוב. ב־1910 גרו בלוקוב 8070 יהודים ו־3700 פולנים. אך בשנות המלחמה עזבו הרבה יהודים את לוקוב ויצאו לערים אחרות או היגרו. כן גדלה גם התמותה. בשנת 1921 נמצאו בלוקוב רק 6250 יהודים לעומת 6400 נוצרים. ...

... אין יאר 1905, ווען די סאציאל־דעמאקראטן און דער ״בונד״ האבן ארגאניזירט די ארבעטער־באװעגונג אין רוסלאנד און אין פוילן, איז אויך לוקאװנישט געװארן אויסגע־ מיטן. נאך דעם צארם פאלשער אמנעםטיע זענען די ארבעטער ארויס אין די גאסן. מיר זענען געגאנגען פון שטאט אין א דעמאנסטראציע און ארײנמארשירט אין פוילישן קאשטשאל נעבן פאװיאט. פון דארט זענען מיר ארויס אויפן באן־װעג און מײן פרײנד שמילקע גאלדבערג האט געהאלטן א דעװאלוציאנערער רעדע פאר דער מאםע. ...

... איך וויל דא אנמערקן די נעמען פון צװײ לערער, וואס האבן זייער גאנצע מי אפגעגעבן די קינדער, באטײליקט זיך אין דער ארבעט פון דער שול סארוואלטוגג און געהאלפן אין אלע קולטור־אונטערנעמונגען. דאס זענען געװען • משה װיגאדזקי, לעבט אין פוילן, און הענעך בוראק, אומגעקומען .

... אין יאר 1920 איז די רויטע ארמײ ארײנגעדרונגען קײן פוילן: די ערשטע ליניע איז געװען פון בריסק ביז ביאליםטאק. איך האב דאן געארבעט אײניקע װאכן אין װארשע • די רויטע ארמיי איז זײער שנעל געגאנען פארוים. לוקאװ איז געװען אויפן װעג פון דער פראנט־ליניע. איך האב זיך באראטן מיט די חברים פון װארשעװער קאמיטעט, װי אזוי מיר דארפן האנדלען. איך האב געהאלטן, אז די לוקאװער חברים דארפן פארלאזן די שטאט. די חברים האבן מיר געענטפערט, אז זײ קענען גארנישט זאגן. ם׳איז דא א פארטײ־ באשלום, אז יעדער חבר זאל האנדלען װי ער פארשטײט.

נאד צוױי װאכן האט די קאםע שוין אנגעהויבן טײלן הלװאות. אין דער ערשטער צײט זענען דאם נאד געװען גאנץ קלײנע םומעם. אונדזער ארבעט איז אװעק אזוי װײט, אז בײא האלב־יאריקער טעטיקײט האט די קאםע דיםפאנירט מיט2.500 דאלאר.א דאנק אונדזער ארבעט האט אונדז דער ״דזשאינט״ דערטײלט גרעםערע קרעדיטן און די לוקאװער גמילת־קאםע איז געװארן פון די בעםטע אויף דער רשימה בײם ״דזשאינט״ אין פוילן, מיט פיל ענערגיע איז געלונגען— בײ יענעם אנטיםעמיטישן קורם, בפרט אויפן עקאנאמישן געביט, לגבי די ײדן— צו באקומעןא םובםידיע פון לוקאװער מאגיםטראט אמ אייד פון םײמיק. מיר האבן דורכגעפירט צוױי מאל אין יאר באריכט־ און טעטיקײט־פארזאמלונגען מיט דער באטײליקונג פון אלע מיטגלידער. אויף יעדער פארזאמלונג זענען מיט פולן צוטרוי אויםגעװײלט געװארן די זעלבע פערזאנען זינט דער גרינדונג פון דער קאםע. די גאנצע צײט פון דער עקזיםטענץ פון דער קאסע האבן אט די חברים געטראגן די פאראנטװארטלעכקײט פון אזא שװעדע ארבעט, און זײ האבן זי אויםגעפירט פרײוױליק און ערלעד•

... ר אי ן א ברױ ו צװ. אנד.: ״יחיאל, ד ו פרעגס ט זי ך װעגן מײ ן עליה, װע ן אי ך װע ל קומע ן קײ ן ארץ־ישראל. אי ך גלײ ב שוי ן נישט, א ז כ׳װעל עול ה זײן. אי ך בי ן אי ן גאנצ ן פארצװײפלט. די ר אי ז שװע ר זי ך פארצושטעלן, אז אי ך זא ל זײ ן אזו י פעסימיסטיש, אבע ר לײדע ר אי ז ע ס א פאקט. ב ײ אונד ז אי ן לוקאװ אי ז אל ץ טויט. אפש ר אי ז מײ ן שטימונ ג אזא. ד ו פרעגס ט זי ך װעג ן דע ר ארבעט אי ן ק ן או ן אי ן ״החלוץ״. דע ר גאנצע ר ק ן באשטײ ט פ ח בלוי ז קינדער. פעלצמאן ארבע ט בי ז שפעט. או ן ד י סרעברניק ס זיצ ן אי ן דע ר הײם. ד ו קענס ט זי ך פארשטעלן, א ז ד י סרעברניק ס זאל ן קענע ן זיצ ן אי ן דע ר הײ ם? אז א יאוש, א ז מ׳קע ן משוגע װערן. יחיאל, ד ו קענס ט זי ך ניש ט פארשטעלן, װ י ע ס זע ט איצ ט אוי ס אי ן פוילן. ד ו דארפס ט זי ך פיל ן גליקלע ך װא ס ד ו ביס ט אי ן ארץ־ישראל״.

*יחיאל׳ אי ד װײם, א ז אי ן ארץ־־ישרא ל זענע ן איצ ט אומרוען . ד ו שרײבםט, א ז גאנצע נעכ ט ביםט ו פארנומע ן מי ט שמירה . אי ך װאל ט געװאל ט זײ ן אי ן אומרויק ן ארץ־ ישראל, אײדע ר אי ן ״רויק ד פוילן . װע ר וױים ט צ י מי ר װעל ן זי ד נא ד זען • אי ד בי ן אין גאגצ ן םארצוױיפלט, שטע ל זי ד םאר׳ אפגעװע ן כמע ט 2 יא ר אוי ף הכשר ה או ן איד ז ע ניש ט קײ ן אויםזיכט, א ז אי ד זא ל עול ה זיץ . װעג ן געזעלשאפטלעכע ר ארבע ט אי ז נישטא װא ם צ ו רעח . ד ו קענם ט זי ד ניש ט פארשטעל ן װ י אזו י ע ס זע ט איצ ט אוי ס אין פוילן . דע ר אגטיםעמיטיז ם װער ט שטארקע ר פו ן טא ג צ ו טאג . ד י ײדיש ע יוגנ ט הא ט גישט װא ם צ ו טאן . אפיל ו אי ן ד י ליבעראל ע קריסטלעכ ע קריח ן הא ט מע ן אונד ז ניש ט ליב . אי ן ד י שול ן שלאג ט מען . װעג ן ד י הוימזול ן אי ז שוי ן אפגערעדט . ם׳אי ז נישט א װאם מקנ א צ ו זײ ן אונדזער ע םטודענט ן אי ן ד י שטעטלע ד או ן דערפע ר גים ט זי ד ײדיש בלוט . װע ן א ײ ד קומ ט צורי ק א לעבעדיקע ר פו ן א דארף׳ בענטש ט ע ר גומל . איד מיץ׳ א ז אי ן דע ר גאנצע ר צײ ט פו ן ד י אומרוע ן אי ן ארץ־ישרא ל זענע ן ניש ט געװע ן קיץ 10 פראצענ ט פו ן ד י קרבנות, װא ם זענע ן געפאל ן אי ן,/רויקן׳־פוילן . אנטיםעמיטיז ם איז געװאר ן א גו ט ארטיקל . אוגחע ר חיטשע ר שכ ן פיר ט א ן אפענ ע אנטיםעמיטיש ע העצע. הא ט זי ד װע ר געקענ ט סארשטעלן, א ז א ט דא ם פארגעשריטענ ע פאל ק זא ל ברענען ביכע ר א ץ רודפ ן וױםנשאפטלע ר דערפאר, װיי ל ז ײ זענע ן ײדן ז אי ד פיל, אז א שװארצ ע כמאר ע הענג ט איבע ר אונח . יחיאל, מי ר װער ן דערשטיק ...

... דער ערשטער איז נישט געווען קיין גרויסער רעדנער. ער האט בלויז געזאגט בקיצור, אז זיי זענען געקומען אונז באפרייען און שאפן פאר אונז א בעסער לעבן, א געזיכערטע צוקונפט פאר דער גאנצער מענטשהייט. דער צווייטער, דער געניטער רעדגער, האט דערקלערט, אז אייגנטליך דארף די רויטע ארמיי נישט האבן פוילן. רוסלאנד האט גענוג ערד. די רויטע ארמיי גייט באפרייען גאנץ אייראפע, און דער וועג פירט דורך פוילן. ווען זיי וועלן אריין קיץ דייטשלאנד, און דייטשלאנד וועט ווערן קאמוניסטיש, וועט די רעוואלוציע אין אייראפע זיץ געזיכערט. די ביידע רעדנער האבן פארענדיקט מיט די לאזונגען! ״זאל לעבן טאװארישטש לענין! זאל לעבן טאװארישטש טראצקי • זאל לעבן די רויטע ארמײ! ״

... אינטערעםאנט, אז גאםטמאנם שיך־פאבריק האט אין א געװיסער צײט געדינט װי א ״פעםטוע״ פאר ײדישע טעכטער קעגן די פאגראמשטשיקעם. בעת דער ערשטער װעלט־מלחמה, אײדער דאם רוםישע מיליטער איז אפגעטראטן פון לוקאװ, האבן די קאזאקן זיך געלאזט װװילגײן איבער דער ײדישער באפעלקערונג און אנגעהויבן פארגװאלדיקן ײדישע טעכטער. דאם אײנציקע ארט, װו מען האט געקענט זיצן זיכער, איז געווען גאםטמאנם פאבריק. אהין האבן די ײדישע מאמע געבראכט זייערע טעכטער. װען פוילן איז געװארן זעלבשטענדיק, האט די גאםטמאן־פאבריק פארלוי ח דעם חםישן אפזאץ־מארק. די גאנצע פראדוקציע איז געווען אויסגעשטעלט אויף פוילן. עס האבן בכלל אנגעהויבן בלאזן נײע װינטן. די ארבעטער האבן זיך ארגאניזירט, געשטעלט פאדערונגען. דער אלטער גאםטמאן האט זיך געבײזערט, אבער ער האט געמוזט נאכגעבן.

... אן גחמאה מענג מען זאגן׳ אז לוקאװ איז אפשר איינע פון די געצײלטע שטעט אין פוילן׳ װאם געפינען זיך אין אזא שפלדיקן גײםטיקן און קולטורעלן צושטאנד. זעלטן־װו איז נאך דער גרויםער רוב פון דער ײדישער באפעלקערונג אזוי אפגעשטאנען אויף אלע געביטן. נישטא נאך אזא שטאט׳ װו די דעמאקראטישע עלעמענטן זאלן זײער אזוי גערודפט אין זײערע בלוטיקסטע אינטערעסן׳ אזוי פארברעכעריש איגנארירט.

... בשנת 1939 כשהגרמנים כבשו את פולניה׳ הײתי מגװים הצבא הפולני. עם כיבוש האזורים המזרחײם של פולניה ע״י הרוםים׳ נפלתי בשבי הרוםי בשפטובקה. במחנה השבױם הרוםי פגשתי שלשה יהודים מלוקוב: ליבלבםר, הבן של הרב בובגיקר (זקליק) ויעקובוביץ׳ (בנו של מנשה דרושקש). אני ויעקובוביץ׳ החלטנו לחזור ללוקוב. זקליק ובםר נשארו ברוםיה ואחר כך הגיעו לישראל. ...

... דאן איז רײף געװארן דער געדאנק װעגן עמיגראציע. דיער װײניק האבן געהאט די מאטעריעלע מעגלעכקייט דערצו. מען האט אלארמירט משפחה און קרובים אין אויס־ לאנד צו העלפן . בלױז גאר א קלײנעם טײל איז געלונגען ארויםצורײסן זיך פון פױלן און אנקומען אין א מער פרײער און עקאנאמיש־אנטװיקלט לאנד . ...

טינע א״א לענדער. אװ ך אנדערע זענען געװען גרײט צו פארן, אבער זײ האבן שוין נישט באװיזן דאם אויםצופירן. דעם 1טן סעפטעמבער 1939 איז די היטלער־ארמײ אנגעפאלן אויף פוילן. ...

... מיר האבן אנגעהויבן קארעספאנדירן מיט די לוקאווער אין דער וועלט און געבעטן די צושיקן אונז מאטעריאלן, דאקומענטן און פאטאגראפיעס — אלץ וואס קען ברענגען נוצן אז א יזכור־בוך. ווען מיר האבן שוין געהאט אנגעזאמלט א ביסל מאטעריאל, האט יאסל בורשטין זיך דערװוסט, אז זײן אײנציק אפגעראטעװעטער ברודער, ױדל בורשטין, געפינט זיך אין פוילן. יאסל האט באשלאסן צו פארן קיץ פוילן זיך זען מיטן ברודער, און דאן האט ער גענומען אויף זיך די פליכט צו באזוכן לוקאװ און זען דעם חורבן מיט די אײגענע אויגן. גלײכצײטיק זאל ער ברענגען מאטעריאלן און דאקומענטן פארן יזכור־בוך.

... די לוקאװער ײדן זענע ן דאן נישט מיטגעריסן געװארן מיט דעם אלגעמיינעם פראגרעםױון שטראם פון לאנד. זײ זענע ן אויך אויף דעם דאזיקן געביט געװען א םדאפגעשטאנענער פון דער פוילישער באפעלקערונג אין דעם שטעטל. ...

... די ײדישע באפעלקערונג אין לוקאװ איז געװען געזעלשאפטלעך כמעט װי איזאלירט פון אנדערע שטעט אין פוילן. עם דערגײט דארטן נישט דער טעמפ פון דער גרויםעד באװעגונג, װאם װאקםט אן אין גאנצן לאנד אויפן געביט פון קולטורעלער און עקאנא־ מישער אנטװיקלונג. װען טײל ײדן האבן שוין געהאט אפילו פארנומען אנגעזעענע פאזיציעם אין דער אלגעמײנער װירטשאפט אין לאנד און זענען אדאנק זײערע קאפי־ טאלן געװארן קרעדיטאח, גרויםע םוחרים, פארדרײטשיקעם אמ ארענדארן— זענען די לוקאװער ײדן אלץ נאך געבליבן קבצנים, ציענדיק קוים פרנסה. ...

... װעלכע מיר האבן געלאזן אץ פוילן, האבן פארםמט אונדזער םתי ד און םארטונקלט אונדזער האפענונג. מיט הארץ־קלאפעניש זיצן מיר אין די װאגאנען׳ װעלכע טראגן אונדז צו אונדזער היימשטאט. מיר שרעקן זיך פאר דער מינוט, װען מיר װעלן זיך דערװיסן דעם אמת און דאך װאלט מען געװאלט װאם שנעלער דערגיק דעם אמת.

פולין עם הפשיסטים שלד״הםנציה במחנה הממשלה ומתנגדיהם האנדקים במחנה האופוזיציה. מלחמתם על השלטץ הביאה פורענוױת על היהודים. הםנציה עשתה הכל כדי להוציא מידים יהודױת עמדות כלכלױת. מי לא זוכר את הצעת החוק ב־1939 לביטול השחיטה היהודית. כן תופעת ה״אופשם״ המלווה ע״י ה״פנקטים״ ליד חנויות יהודיות. החלו הפגיעות והעלבונות בםטודנטים היהודים. נתקײמו משפטים בהם הואשמו יהודים בפגיעה בכבוד האומה הפולנית. קרו מקרי ״פשיטק״, מינםק ואזוביצק. קרקע האנטישמױת הפוריה הזאת היתה המקום האידיאלי להיטלר להקמת אושװיץ, מײדנק וטרבלינקה. ...

די ערשטע #זכרה נאך די קדושים סוזלוקא װ 1947, פױלן ...

װען היטלער ימ״ש האט אנגעצונדן דעם װעלט־פײער אין 1939, איז אונדזער פאר־ בינדונג מיט אײראפע, באזונדערס מיט פוילן, געװארן איבערגעריסן. מיר, די אמערי־ קאנער ײדן, האבן זיך נישט געקענט פארשטעלן, אז היטלער פלאנט אומצוברענגען דאס גאנצע אײראפעישע ײדנטום. די ידיעות זענען געװען קנאפ און צענזורירטע. מיר האבן געהערט, אז די דײטשן בושעװען אין פוילן, אז זיי פײניקן די באפעלקערונג, םפעציעל די ײדן, אז די ארעמטירן און שיקן אויף צװאנגס־ארבעט קײץ דײטשלאנד — דאס אלץ. װען די אנגעזעענסטע ײדישע פערזענלעכקײטן אין די פאר. שטאטן האבן זיך געווענדט צו פרעזידענט רוזװעלט, אז ער זאל עפעס טאן קעגן די דײטשע פארפאלגונגען אויף ײדן, איז געקומען א ן ענטפער: דערפאר איז אמעריקע ארײן אין קריג, כדי צו פארניכטן דעם היטלעריזם. מיט װייטיק אין די הערצער איז אונדז געבליבן צו װארטן אויף היטלערס מפלה. ...

נאכן צוריקקומען קיין פוילן ווערט נחום גאלדזאק עטליכע מאל אויסגעצייכנט דויד דער פוילישער רעגירונג. ווען עס קומט פאר די באפרײונגם־מלחמה אין 1948 אין ישראל, איז נחום איינער פון די ערשטע, וואס מאביליזירן זיך אין דער ,/הגנה״ אמערטםארט אפ קיין ישראל. שפעטער באזעצט ער זיך אין קאלאמביע. אין יאר 1955 איז אנגעקומען די ידיעה וועגן זיץ פלוצלונגן טויט . ...

... אין יא ר 1920, װע ן ד י רויט ע ארמ ײ צי ט זי ך צורי ק פו ן פוילן׳ לויפ ט ע ר מי ט אי ר קיץ רוםלאנד. נא ך א קורצע ר צײ ט קער ט ע ר זי ך או ם קײ ן פויל ן או ן באהאל ט זי ו אוי ם אין װארשע. װע ן ע ר קומ ט קי ץ לוקאװ, װער ט ע ר ארעםטיר ט פא ר מיטארבעט ן מי ט די באלשעװיקעם. מי ט קייטלע ך אוי ף ד י הענ ט פיר ט מע ן אי ם א פ קי ץ לובלין, ...

... אין יאר 1946, ווען מיר האבן זיך אומגעקערט אין באפרייטן פוילן, האט זיך אנטפלעקט פאר אונדז דאם אומגליק. איך פלעג זיך אפט טרעפן מיט איר און געוויסט מיט וואס פאר א אויסדויער זי טראגט די לאסט פון איר לעבן. מיט וויפל מסירת נפש פלעגט זי זיך מטפל זיין מיט איר אומגליקליכן מאטעלע. תמי ד האט זי גערעדט וועגן זיין קלוגשאפט.

אין 1945 קומט קאראסיק צוריק קיין פוילן. ער באזעצט זיך אין דזשערזשאניװו. העלפט ארגאניזירן די קאאפעראטױון, איז א לענגערע צײט לײטער פון קאאפעראטױווא. נ. פ. גאזשאנסקי, פאר די רעוואלוציאנערע טעטיקײט װערט ח׳ קאראסיק אויסגעצײכנט פון מלוכה־ראט מיט אן אפיציע־קרײץ פונעם ארדן פון פוילנס װידערגעבורט. ...

אין יאר 1960 איז אנגעקומען פון פוילן די טרויעריקע ידיעה, אז משה שלאכטאוױטש איז אװעק פון אונז אויף אײביק. ...

... אומגעבראכטע אין פוילן דורך די היטלער־מערדער( ...