Belgium

... פװ דער גאנצער משפחה איז געבליבן נאד אימ טאכטער םאניע. זי האט געארבעט אמ פארטײדיקונגם־פראנט פװ דער רעזיםטאנם־באװעגונג אין בעלגיע. זי את ארייגגע־ פאלן אין די הענט פון דער געםטאפן^ מען האט זי געשלאגן און ארויםגעשיקט אין לאגער ...

... אייד איד בין געװען פון יענע, װאם האבן נישט געזען פאר זיד קיץ מענטשלעכע עקזיםטענץ אין שטעטל׳ אמ איד האב באשלאםן אנצושטרענגען אלע מײנע כוחות אץ עמיגרירן. צוליב דעם, װאם מײנע געלט־מיטלען זענען געװען באגרענעצט, האב איד באשלאםן צו פארן איןא נאענט לאנד, קיץ בעלגיע. דאם איז אייד נישט געװען אזוי פשוט— אן געלט׳ אןא פאד, אןא שפראד. ...

... רופן אלע לוקאװער און פאר די געשילדערט, װאם מיר האבן געזען אין שטעטל. זײ זענען געװען גערירט ביז טרערן אץ מיר האבן געהאטא געפיל, אז זײ זענען אוגדז מקנא. איך האב מיך געװענדט צו זײ, אז זײ זאלן טאן פאר לוקאװ צוױי זאכן: העלפן מאטעריעל די עלטערן אץ קרובים, און באמיען זיך אריבערצונעמען דאם יונגװארג, די ברידער און שװעסטער, װײל זײער לאגע איזא קריטישע.א געװיסע װירקונג האט דער רוף מםתמא געמאכט, װײל אין גיכן זענען קיץ בעלגיע געקומען צװישן אנדערע נפתלי םרעברניקםא שװעםטער מיטן מאן, סאניע װאסערשטרום, רבקה װײםבוימםא שװעסטער און אנדערע׳ װעמענם נעמען איך געדענק נישט. ...

... צו יענער צײט, בײם אנהײב פון דער צוױיטער װעלט־מלחמה, איז בעלגיע געװען נײטראל.א םך מענטשן האבן געמײנט, אז מיר אין בעלגיע װעא אויםמײדן די גרוילן פץ קריג. ...

... די ידיעות פון פראנט זענען געװען זײער שלעכטע. בריסל איז געפאא• מיר האבן דארט איבערגעלאזט די הארעװאניע פמ יארן׳ אײנגעארדנטע שטובן מיט אלע חפצים. מיר זענען דאך ארוים מיט קלײנע װאליזקעלעד אין די הענט, האפנדיק׳ אז מיר װעלן זיך שנעל אומקערן, װארעם די ענגלישע און פראנצויזישע ארמײען װעלן דאד נישט דערלאזן, אז בעלגיע זאל װערן אקופירט פון די דײטשן. אבער געקומען איז די מפלה אין דונקערק. דאס ענגלישע מיליטער איז אנטלאפן אין בהלה און איבערגעלאזט די קריגם־אויםשטאטונג. אויפן הארץ איז געװארן שװער. מיר האבן נישט געזען קימ אויםװעג פון דער סיטואציע. ...

עם זענען ארויםגעגעבן געװארןא רײ אנטי־ײדישע פארארדענונגען, װי םפעציעלע אויפשריפטן אויף די ײדישע געשעפטן, נאמיגירטע קאמיםארן אין די ײדישע פאבריקן, אז ײדן טארן נישט גײן אין גאם נאך8א זײגער אין אװנט׳ אז מען דארף זיך צושפיליען די געלע לאטע אאז״װ, ביז מען האט, דורך דער פארמיטלונג פון יודענראט, אנגעהויבן אויפפאדערן די ײדישע מענער זיך צוצושטעלן צו ארבעט און אװעקצופארן. דאן האט מען געמחט װערן אומלעגאל. מען האט זיך געשאפן װוינונגען אויף צו באהאלטן זיך. דאם איז געװען זײער שװער.א םך װוינונגען זענען ״פארשיט״ געוואח אץ מען האט זיך קוים געראטעװעט מיטן לעבן. אין יענער צײט זענען פץ בעלגיע דעפארטירט געװאח א םך לוקאװער אץ זײער װײניק פץ די זענען צוריקגעקומען- ...

די באדינגונגען פאר אונדז זענען געװארן אלץ שװערער. עם איז ארויםא פאראר־ דענונג, אז אלע הײמלאזע פון בעלגיע זאלן צוריקפארן אהין, אויב נישט, װעט מען זײ אינטערנירן אין לאגערם.א םך פון די בעלגישע זענען צוריקגעפארן און עם זענען אנגע־ קומען פון זײ גוטע גרוםן. מענטשן זענען געקומען פון דארט צוריקצופירן זײערע פרויען און משפחות. אויך איך האב באשלאםן צוריקצופארן קיץ בעלגיע. ...

... נאך דער קאפיטולאציע פון פראנקרײך זענעןא םך בעלגישע בירגער צוריקגעפארן קײן בעלגיע. אויך ױםף האט באשלאםן צוריקצצופארן קײן בריםל, אפשר װעט ער דארט טרעפן זײן פרוי מיט די קינדער. איך האב אים איבערגעגעבן די שליםלען פץ מײן דירה. אויב ער װעט נישט האבן וװ צו וװינען, װעט ער קאנען זיץ ביי מיר.

... דאס ערשטע איז מען געלאפן זוכן לוקאװער לאנדםלײט. דער בילאנם איז געװען א טראגישער. די עטלעכע געראטעװעטע לוקאװער האבן זיך צוזאמענגענומען און דעמאלט איז געשאפן געװארן די לוקאװער לאנדסמאנשאפט אין בעלגיע מיט ױםף בורשטיץ אלס פארזיצער. איך בין געװען םעקרעטאר און לײביש פעלהענדלער— קאםירער. צו יענעױ צײט האבן אנגעהויבן אנקומען דורך דײטשלאנד קײן בעלגיע מענטשן׳ װאס האבן זיך

... מיט דעם ס.א.ם.־רוף װילן די לוקאװער אין בעלגיע װעקן און דערמאנען די ײדישע ארגאניזאציעם אין פוילך אז זײ זאלן מיטװירקן עס זאל װאם שנעלער אױסהערן דער בזױן הקדושים. ...

אין אײנער פון די רשימות האב איך געפונען דעם נאמען פון מײנערא קחינע גאטעסדינער, דער באאמטער האט מיר געזאגט, אז זי האט זיך געפרעגט אויףא פאמיליע בורשטיץ פון בעלגיע. איך האב אויפגעצאפלט< מײן ברודער ױסף בורשטיץ האט דאך טאקע געוװינט אין בעלגיע, איך האב געבעטן דעם באאמטן, אז ער זאל זיך פארבינדן מיט בעלגיע און אויב עס װעט דץ נײעס, זאל ער מיר צװויסן טאן קיץ װראצלאװ, אין ײדישן קאמיטעט׳ װו איך האב געארבעט. ...

... פירן זײ קײן בעלגיע און זײ קובר זײן אויפן בריםעלער בית־עולם. ...

עיקר ההגירה היה לאמריקה׳ אלו שלא קבלו רשות לנסוע לאמריקה נסעו לצרסת׳ בלגיה ומדינות אירופאיות אחרות. אם לא היתה כלל אפשרות להגר׳ נסעו לװרשה. װרשה היהודית קבלה את כולם. ...

אין שטאט הײבט מען אן אן אקציע אים צו באפרײען. אן אנגעזעענער חםידישער ײד און דער קריםט קאמינםקי שרײבן אונטער, אז זײ גאראנטירן פאר דער לאיאלקײט םון ישראל גאלדגעװיכט. ער װערט באפרײט, אבער צוליב דער כםדרדיקער פאליצײאישער אויפזוכט אנטלויפט ער פון לוקאװ קיץ װארשע, וװ ער טרעט ארײן אין דער קאמפארטײ. ער איז זײער אקטיװ אמ װערט ארויםגעשטעלט װיא קאנדידאט צום װארשעװער שטאטראט. אבער ער לעבט וױיטער אלם ארבעטער בײ זיץ פאך. אין1925 הײראט ער, צום צוױיטן מאל, מיט דער טאכטער פון משה מלאך פון לוקאװ, װעלכע איז געװען אקטיװ אין דער קאמוניםטישער באװעגונג. בײדע זענען זײ טעטיק אין לעדער־פאראײן. צוליב פאליצייאישע פארפאלגונגען פארלאזט ער פוילן אין יאר1929 און װאנדערט אוים קימ בעלגיע. ער װערט אן ארבעטער אין ראגאװםקים שיך־פאבריק אין בריםל. ...