Magistrate

מיט צרות און קלעפ איז מען ענדלעד אנגעקומען קיץ לוקאװ און מען האט אונדז ארײנגעפירט אין דער ״קאזיאננע טשאיניע״ קעגנאיבער דעם מאגיםטראט. וױ עם האט זיד שפעטער ארויםגעװיזן, האבן די דאזארעם אין שטאט זיד באמיט, אז מען זאל די אלע, װאם זענען געװען באשולדיקט אין העלפן די באלשעוױקעם, ברענגען קײן לוקאװ. זײ האבן פארשטאנען, אז דא, אין לוקאװ, װעט זײן לײכטער אפצושרײען די גזירה. וכד הװהז אין עטלעכע טעג ארום האט מען אלעמען באפרײט, אןא משפט אפילו. ...

... אײן מאל האב איך געפרעגט מײן זיידן װי אזוי עם קומט זיץ נאמען אויף דער װאנט אין שולע— צװישן די אנגעזעעגםטע לײט םון שטאטז דעדויף האט דער זײדע מיר געעגטםערט: די3 חשובע שטאט־פארשטײער האבן פארבעטן צו זיד אין מאגיםטראט10 ײדישע בעלי־בתים און געװאלט זיי פארלײגן צו שאפןא שטאט־ שולע. די ײדן זענען דאךא מערהײט אין שטאט. קײנער איז נישט געקומעןא חח מיח זײדע׳ װאם האט געהאלטן׳ אזא ײד דארף קענען די רוםישע און פוילישע שפראך. ...

... דער ײדישער האנדל אין לוקאװ האט געבליט. דאס האבן די קריסטן נישט געקענט פארטראגן.א גרופע אנטיסעמיטן האבן זיך צונויפגערעדט׳ געדונגען בײ משה יאקלען א געוועלב קעגנאיבער דעם מאגיסטראט און איינגעארדנט דארטא גרויס געשעפט מיט אגראר־פראדוקטן אץ מאשינען. דארט האט דער פויער געקאנט באקומען אלץ׳ וואס איז נויטיק אין דער לאנדווירטשאפט1 אקערמאשינען׳ זיימאשינען וכדומדי ~~ ...

... דער לעצטער שרעקלעכער עקאנאמישער קריזיס האט זיך שםארק אפגערופן אויף אונדזער שול׳ ם׳האט זיך םארקלענערט דער שכר־לימוד, דער װיכטיקםטער טייל פון דעם שול־כודזשעטו עם זענען אוממעגלעד געװארן באדייטנדיקע נארמאלע הכנםות, דער מאגיםטראט האט אונדז צעגעװארפןא נישטיקע םומע פון300 גילדןו צוא םוב־ םידיע פון דער גמינע. האבן מיר זיד נאד נישט געקאנט דערשלאגן, צוליב דעם בייזן װילן פון אונחערע שול־קעגנער, פאר װעלכע דאם יידישע װארט איז װיא דאח אין אויג. ...

... אויף דעד װארשעװער גאם, װו עם איז געװען דער מאגיםטראט און די פאליצײ, ...

... ער װערט באטהאכטא פארשלאג פון מאגיםטראט, איעצוקויפן2 װאגאן קוילן פאר דער ארעמער שטאטישער באפעלקערונג, װעלכער װערט מיט פארשידענע אוים־ בעםערונגען אנגענומען. ...

... שײנדל האט אבער נישט געקענט רוען. זי איז אװעק אין מאגיםטראט און אליץ זיך צוגעשטעלט צום טויט.

... מען ביי אים די רשימה םון די גרויסע עטאט־צאלער, דאם הײםט— פון די ױיכערע ײדן. מען האט נאך נישט געוװםט׳ װאם זײ זענען אויסן דערמיט. אויף צו מארגנס אין דער פרי בין איך אװעק עפעם דערלײדיקן אין מאגיםטראט. אויפן װעג האב איך געזען װי געשטאפא פירט מנשה שפילפויגל. וױיטער האב איך באמערקט װי מען פירט םאנע דראנגאל׳ און באלד נאך אים— הערש לײזער לענדער. איך האב באשלאםן שוין נישט צו גיץ אין מאגיםטראט׳ נאר אומקערן זיך אהײם און זיך באהאלטן. בײ מיץ הויז האבן שוין געװארטא געשטאפאװיעץ אוןא פוילישער פאליציאנט. זײ האבן מיך אויפן ארט פארהאלטן.

... י ײדישע פאליצײ און געמאלדן, אז פון קאצק װעלן בײ נאכט קומען ײדן. מען זאל זיי ארײננעמען אין די היתער אויף יאטקע־גאס. מארגן װעט ער אלײן אײנארדענען דא א גרויםן געטא אויף עטלעכע גאסן. בײ נאכט זענען טאקע אנגעקומען די קאצקער ײדן אויף פוילישע פורלעך. געסטאפא ר,אט זײ אפגעװארט אויפן ראדזינער שאסיי און זײ ארײנגעפירט אויפן הויף פון ״ראדזינער קאשטשאל״ דארט האט מען די אלע גרינטלעך רעװידירט. שפעטער האט מען זײ אלעמען׳ מיט די פעק׳ געבראכט אויף דער יאטקע־ גאם, אויף קאנאלאװע אוןא טײל פון דער מעזריטשער גאם. די מענטשן האבן נישט געוװםט וװ זיך אײגצוארדענען. ביז2 בײ נאכט האט געדויערט דאס געלויף.א סך זענען געבליבן אין גאס אויף זייערע פעק, מיט די קלײנע קינדער אויף די הענט. דער שעף בירגער האט פון אונדז צוגענומען אויף נעכטיקן אין מאגיםטראט די פאכלײט: אבוש מילער—א שנײדער, מיכאל בלאכאװיטש און בנימין םרעברניק— שלאםערם, און חײם מאטעם מאנדלבוים—א מאלער. זײ זענען געװען נײטיק צום פארענדיקן דעם נײעם ארעםט אויפן מאגיםטראט־הויף. ...

נאך דער ערשטער אקציע איז דערשינעןא מעלדונג׳ אז אלע באהאלטענע אין די בונקערס קענען קומען אין מאגיםטראט׳ וװ זײ װעלן באקומען ״לעבנס־שײנען״. מען װעט װידער שאפןא געטא און עם װעלן פארמירט װערן ײדישע ארבעטער פון אלע פאכן. עם האבן זיך געפונען אזעלכע ײדן׳ װאס זענען שוין מיד געװען פון באד׳אלטן זיך און ארומװאלגערן זיך׳ האבן זײ באשלאםן גײן אין מאגיסטראט און זיך דערװיםן דעם אמת. דארט האבן זײ געזען׳ אז מען גיט ארויס אזעלכע ״לעבנסשײנען״ פאר30 יידן׳ מען באפרײט זײ און מען שיקט זײ צוריק אין געטא. װען די באהאלטענע האבן זיך דערוװםט דערפון׳ זענען הונדערטער פון לײ ארוים פון די בונקערס און לעכער׳ און זיך געמאלדן אין מאגיםטראם. אויף אזא אופן האבן די מערדערם װידער ארײנגעקריגן640 ײדן. זײ האט מען שוין נישט ארויםגעלאזטן מ׳האט זײ באװאכט מיט עם־עם. שבת אין דער פרי האט מען זײ אפגעפירט אויפן מאלצינאװער בית־עולם׳ וװ עם זענען שוין געװען גרײט אויםגעגראבענע קברים. מען האט אלע באפוילן זיך אויםטאן נאקעט און דערנאך האט מען זײ דערשאםן. צװישן די אומגעקומענע איז געװען מײן ברודער מיט זיק משפחה.

... בנימינס פרוי׳ מיק שװעסטער שרה׳ האט צוזאמען מיט אירע קינדער׳ צװישן זײ אויך די טאכטער׳ װאס איז געשפרונגען פון װאגאן׳ נאך דערלעבט ביז דער לעצטער אקציע אין מאי 1943. בעת דער אקציע האט מען זײ אנטדעקט אין בונקער אויף קאנא־ לאװע־גאס׳ גענומען זײ אין מאגיסטראט און דערנאך דערשאסן מיטא סך אנדערע ײדן• ...

... קומענדיק צוריק קײן לוקאװ זענען מיר אריץ אין מאגיםטראט. דער בורמיםטזש איז געװען מײנערא באקאנטער,א שכן פמ מיץ שװער ע״ה. אגב, איז ער געװעןא פראגרע־ םױוער מענטש. מיר האבן אים דערצײלט װאם מיר האבן געזען אין מאלצינאװ. ער האט אונח אויםגעהערט און זיך אנגעחפן,^ די אײנציקע עצה איז צו מאכןא פארקאן ארום דעם בית־הקברות, אבער לײדער— גיט ער צו— האט דער שטאטראט נישט קײן געלט דערויף. אױב מיר װעלן באקומען םמ װארשעװער ראבינאטא דערלויבעניש, אז דאם איעציקע בית־מדרש וװ עם איז איצטא קלאזעט, זאל איבערגעגעבן װערן דעם מאגים־ טראט אויףא םקלאד, װעט זיך אים אפשר אײגגעבן צו באקומען געלט אויףא פארקאן ארום דער מאלצינאװער פעלד.

... אויף צו מארגנם זענען געקומען ײדן מיט עםנװארג. זײ האבן אונדז געטרײםט, אז אין גיכן װעלן מיר באםרײט װערן. איןא געװיםן מאמענט האמ ייד דערהערט דאם געשריי פוןא ײד אויםן תפיםה־הויף: ״כ׳בין אומשולדיק, הרגעט מיך נישטו שמע ישראל׳*! באלד איז געפאלןא שאם. עם האט זיד שפעטער ארויםגעװיזן, אז דאם איז געװעןא שעדלעצער ײד, װאם בײ די באלעועװיקעם איז ער געװעןא טוער אין מאגיםטראט. ...

... וױ באוװםט, האט דער מאגיםטראט אײעעקויפט2 װאגאן קוילן פאר דער ארעמער באפעלקערונג, און הײנטיקע װאך האט זיך שוין אנגעהויבן די פונאנדערטײלונג. ...

... בײם סאלטיס אין שטוב האט מען מיד איבערגעגעבן צוא צװײטן פויער אמ געהײםן אים אפםירן מיד אין שטאט ארײן, צום מאגיםטראט. איצט האב איד געוװסט. אז איד ביןא פארםאלעגע. אלע ײדן װאם מען כאפט אויף די װעגן וועח דערשאםן אין מאגיסטראט. ...

... װען די מענטשן האבן זיך געפונען אין גאם, זענען אנגעקומען זשאנדארמעריע און פאליצײ און דעם גאנצן עולם אריעגעפירט אין מאגיםטראט. איך בין דאן געװען בײ דער ארבעט אויפן בית־עלמין. ...