Warsaw Street

... האבן די ארבעטער געשאפן אן אײגענעם פאראיץ, כדי אויםצוקעמפן פאר זיך בעםערע באדינגונגען. בכלל האט די שטאט לוקאװ זיך אנגעהויבן אנטװיקלען. צװישן דער ױגנט האט זיך אויך אנגעהויבן פירןא צױניםטישע ארבעט. עס האט זיך אויך געעפנט א ײדישע ביבליאטעק אויף דער װארשעװער גאם. אויף דער מעזריטשער־גאם איז געשאפן געװארןא שולע פאר ארעמע ײדישע קינדער. ...

אין יאר1908 איז געגרינדעט געװארן די ״לײ־ און שפאר־קאסע״ אויף דער װארשעװער גאם, װעמענם אויפגאבע עם איז געװען צו העלפן קלײנהענדלער, בעל־ מלאכהם און ארעמע פאמיליעם. אין משך פון עטלעכע יאר האט די קאסע געפירט ױיערא לעבעדיקע און נוצלעכע טעטיקײט. ...

... איבערא צוױיברעטערדיקער שװעל װאם איבערן ראװ, אין אנהײב פון באנװעג, פלעגט מען ארײנפארן אין שטאט ארײן. רעכטם האט זיך אװעקגעצויגן דער שאסײ קײן שעדלעץ. לינקם— דער שפיץ פון דער װארשעװער גאס.

די מיטעלע שורה היתער פון מארק־פלאץ, װאם מיטן פנים צו דער װארשעװער גאם, האבן אויך אין פארטער געהאט געװעלבער: קאלאניאל־םחורה, כלערלײ קאשע און גרויפן. אין אנהײב פון געםל, וװ נפתלים זאלץ־געשעפט— בײ אים האט מען געקדיגן זאלץ אויך אין ברילעם— האט אין ערשטן הויז געװוינט דער רב ר׳ שלמה בראון ז״ל. דארט די בית־דין־שטוב. ביים רב אין שולעכל האבן תמיד געלערנט עטלעכע בחורים— קאנדידאטן אויף םמיכות. ...

צום בולטסטן איז אויסגעקומען די בודע מיטן משופע־דאך און פנים צו דער װארשעװער גאס. באװסט געװען מיטא גוטן הײמיש־געמאכטן פאפיראס, געשטאפט דורך דעם בעל־הבודקע, איחנבערג. די בודקע האט געד,אטא באזונדערן זכות בײ די פאליציאנטן— פון דער בודקע האבן זײ אפגעהיטן, אז אלע אנדערע געשעפטן זאלן זיך שליסן אין דער צײט. ...

... פון דער צוױיטער זײט גאם זענען געװען די הײף פון די הײזער׳ װאם אויף דער װארשעװער גאם. די בראװארנע גאם איז נישט געװען קײן לאנגע גאם און פון משה ליכטנשטײנם זײף־פאבריק האבן זיך נאך דורכגעקײטלט עטלעכע הילצערנע הײזער: אלתרל פינקלשטײנם קאשע־מילעכל און איטשעלע קעניגםבערגם שולע. נאךא שטיק לײדיקן פלאץ׳ האט חײם דוד זאקאליק געהאט זײן מעש־טאקערײ. דאם הויז האט זיך שוין געגרענעצט מיט דעם זשעלעכאװער װעג. ...

... דער ברויז האט נאך דער גרויםער שריפה געברענגטא ריזיקע מאשין, פערד האבן די מאשין נישט דערשלעפט ביזן ברויז, אפגעשטעלט זי אין מיט דער װארשעװער גאם. די מאשין איזא צײט געשטאנען אויף דערלײזונג. עם זענען געקומען מומחים און האבן אײנגעזען, אז מיט בלויז פערד װעט מען די מאשין נישט דערפירן אין ברויז־הויף.

... עם איז םוף אפריל. די פרוכט־בײמער בליען. די פײגל שפרינגען און שרײען. אבער אויף דער נשמה איז טחיעריק און פיגצטער. עם דאכט זיך װי מען װאלט זיך געשלעפט שעהנװײז. ענדלעך זעגען מיר אויף דער װארשעװער גאם. מען זעט נישט קײן מענטשן. א םך הימער זענען צעקלאפט׳ אדער זײ זענען לחלוטין נישטא. ...

דעם 15טן נאװעמבער, מיטװאך, איז די געשטאפא אנגעקומען פון ראדזין. זײ זענען אװעק אויף װארשעװער גאס, אריץ צו דוד ליכטענשטײן אין שענק און דארט אלץ צעבראכן. דאס זעלבן האבן זײ געטאן אין געשעפט בײ גרשון פלוג און בײ מענדל וױינבערג אין שענק. דארט האבן זײ אלעמען צעשלאגן און דערשאםןא מײדעלע— נישט פון די װײנבערגס, איך קאן זיך נישט דערמאנען איר נאמען. ...

... אין לוקאװ האבן דאן זיך געםונען ססס.3 הײמלאזע פון די שטעט ם.־װאלק׳ םעראצק און נאשעלםק. דער ױדענראט האט געדארפט באזארגן די מענטשן מיט עםן׳ מלבושים און מיטא דאך איבערן קאפ. די הײמלאזע האט מען ארױםגעטריבן פון דער װארשעװער גאם צו די גאםן לעבן דער שול און מארק— אויף מעזריטשער גאם׳ יאטקע־גאם/ פאםטערניק.א טײל פון די הײמלאזע האט מען אײנגעארדנט בײ ארטיקע פאמיליעם און פאר די איבערגעבליבענע האט מען אויפגעקלאפט טאפטשאנעם פון רויע ברעטער׳ אװעקגעשטעלט זײ אין שול און אין בית־מדרש׳ און דארט זענען די הײמלאזע געשלאפן. ...

איןא הײםן שבתדיקן טאג האבן יאנקל און זשיטא און משה עליע גױוערצער מיך געטראפן אויף דער װארשעװער גאס און מיר דערצײלט, אז לכבוד מיר מאכט מעןא ״ביבקע״,א מין באנקעט, אין זאפאװיעדניקער װאלד. מען מוז שוין פארן. זײ האבן געכאפטא דראזשקע, ארויפגעװארפןא פעםעלע ביר׳ עטלעכע פלעשלעך בראנפן, ברויט, וװרשט— און מען פארט. מיר זענען אנגעקומען איןא פויערישער כאטע און מיר האבן באלד זיך גענומען צו דער םעודה. חברים האבן מיך װארעם באגריםט און איך האב זיי געענטפערט. איך האב זײ געזאגט, אז פאר דער קורצער צייט, װאם איך בין אין שטעטל, האב איך קיץ סך גוטם נישט געזען. איך זע גישט דא קײן תכלית םאר דער ױגנט. דער זדינציקער אויםװעג איז, אז יעדער זאל זוכןא מעגלעכקײט ארויםצופארן קיץ אויםלאנד. איך האב זײ דערקלערט, אז די גופא, זיצנדיק אין שטעטל, זענען גישט

... אויד אין לוקאװ האב איד נישט באמערקט קימ אײן ײד אין גאס. יעדן פארבײגײער האב איד ארײנגעקוקט אין פנים׳ ענדלעד האב איד אויף דער װארשעװער גאס געטראפן א ײד אמ איד האב אנגעהויבן רעדן מיט אים יה־יש. ער האט מיד געפרעגט צי איד זוד עמעצן• איד האב אים געענטפערט׳ אז איד זיד מײנע קרובים פון דער יאטקע־גאם— שמואל שעדלעצקער אדער די ראגאלםקים. ער האט מיר געזאגט׳ אז מענדל ראגאלסק• װוינט דא אגטקעגן. ער האט מיד געפירט אהין. ...

... געװען איז דאס אין יאר 1922. מיר זענען נאר װאס ארויס פון די הינטערגעסלעד און גענומען זיך באװײזן אויף דער װארשעװער גאס. אין איינעם פװ יענע אװנטן האבן מיר,א גרופע 16־יעריקע ײנגלעך, זיך באקענט מיט עטלעכע מײדלעך פון זעלבן עלטער. מיר האבן זיך דערלאנגט די הענט און אנגערופן אונדזערע נעמען. אײנע פון די מײדלעך האט זיך פארגעשטעלט מיטן נאמען מרים שומיק. װען מיר האבן זיך נענטער באקענט מיט דער גחפע מײדלעך, האבן מיר באמערקט, אז מרים איז די טאנגעבערין. זי איז געװען העכער, שענער און קליגער. זי האט געהאטא וװנדערלעכן אופן פון רעדן. מרים שומאק איז צװישן די חברטעס געװען וויא רויז צװישן געװײנלעכע בלומען. מיר אלע זענען געװען אין איר פארליבט. ...

מיר, דאן נאך קלײנע חדר־ײנגלעך, האבן נישט געקענט פארשטײן, םאר װאם גראד אין דער ״טשאיניע״, וװ מען נעמט שבת הײם װאםער, דרײען זיך אריץ און ארוים בחורים מיט ביכלעך, פארשטעקטע הינטער די פאלעם. אין די שפעטערדיקע יארן האב איך זיך דערוװםט, אז אין יענער ״טשאיניע״, וװא גאנצע װאך האט מען פארקויפט הײװן צו ראשטשינעם אץ אויף שבת האט מען געשטעלט טשאלנט (אויף דער װארשעװער גאם, אנטקעגן דער פוילישער אפטײק), איז געװען דער ״גענעראל־ שטאב״ פון דער רעװאלוציאנערער ױגנט. ...

... װער פון די לוקאװער געדענקט דען נישט רחל יצחק־אשרס סאדעװאסער־געװעלג אויף דער װארשעװער גאם? ...

... מיטן סליגל פװ זקזעלעכאװער װעג, האט אויף דער װארשעװער גאם זיך אוים־ געשפרײט בערמאנם טאפעטן־געשעפט, די צוקערמאנם גרויםע אײזנםקלאדעם. פאר די ברײטע טירן זענען תמיד געשטאנען בלעכן, שטאבעם אײזן. די צוקערמאנם— צװײ ברידער> יצחק אװ נתן. יצחק,א הויכער דיקלעכער און מיטא פול פנים, נתן,א מיטל־ װוקםיקער, מיטא לאנג אויםגעצערט פניםן און נישט נאר אין אויםזען נישט ענלעך געװען צום ברודער— יצחק איז געװען דורכוים םוחד, און נתן האט אויך זיך אפגע־ געבן מיט קולטור־ארבעט בײ דער ױגנט, ...

... אויף דעד װארשעװער גאם, װו עם איז געװען דער מאגיםטראט און די פאליצײ, ...