Brest

... פון לוקאוו— צי פרוזשאנע— איז ער אריבער אין גרעסערע קהילות, פאר יענער צײט׳ ווי לובאמיל׳ מעזשביזש׳ שידלאוו און בעלז. ער זיצט בלויז צו עטלעכע יאר אין די דאזיקע שטעט, ווי דער שטייגער איז— נישט אן מחלוקת. אין1601 ווערט ער רב אין דער גרעסטער ליטװישער קהילה— בריסק (דער צענטער פון דעם ליטווישן יידנטום אין יענער צײט) אויפן ארט פון זײן רבין ר׳ פײבוש וועלכער ווערט רב אין קראקע. ווען ר׳ פייבוש איז נפטר געווארן ווערט דער ב״ח פארבעטן צו פארנעמען די שטול פון דעם קראקעווער רבנות. דאדט פארבלײבט ער ביז זיץ פטירה אין1640 דת״).

... הרב צבי הירש איז געװעןא גרויםער יחםן. זײן פאטער הרב פישל איז געװען בריםקער רב, װאם איז דעמאלט געװען דאם גרעםטע רבנות אין ליטע. ער איז געװען אן איידעם ביים בארימטן ר׳ שלמה לוריא (באקאנט אלם מהרש״ל) לובלינער רב. ר׳ פישל איז נפטר געװארן אין ירושלים אין יאר שמ״ט (1589).'■ ם׳איז קלאי־. אז לוקאװ האט זיך געמוזט רעכענען פארא װיכטיק רבנות. װארעם מיט אזא יחום האט הרב צבי הירש זיכער געהאט אלע מעגלעכקייטן צו פארנעמעןא חשובע רבנות־ שטעלע.

... פון דעם אויבנדערמאנטן באקומט זיךא בילד, אז דאס רבנות אין לוקאװ איז פאר צענדליקער יארן געװען אין די הענט פון דער בארימטער װאהל־ אדער קאצינע־ לנבויגן־משפחה. אגב, די דאזיקע משפהה האט באזעצט מיט אירע זין, אײניקלעך און אײדעמס די רבנות־שטעלעם אין דער געגנט. אירע קינדער זענען געװען רבנים אין בריסק, מעזריטש, לוקאװ, קאצק, םעמיאטיטש א. א. אנדערע האבן פארנומען דאס כםא־הרבנות אין לעמבערג, קײדאן, םלוצק און אפילו אין דײטשלאנד.

... אין שײכות מיט דער דײטשער אקופאציע פון די מזרח־געביטן, האט מען ארויםגעשיקט די אײנװוינער פון בריםק און פון די ארומיקע שטעטלעך מיטן מאטיװ, אז בריםק איזא םעםטונג,א םטראטעגישער פונקט. מען האט די ײדן צעשיקט אין דער גאנצער געגנט, װי ביאלע־פאדלאםק, מעזריטש און אויך לוקאװ. עם זענען אנגעקומען צו אונדז אין שטאט די ײדישע הײמלאזע מיט זײער ביםל ארעמקײט. ...

... עם כיבוש האזורים המזרחײם׳ פינו הגרמנים את תושבי בריסק והעײרות בסביבה בתרוץ שבריסק היא מבצװ נקודה אסטרטגית. הם פזרו את היהודים בכל הסביבה, ...

... מיט דער צײט האט רחל חתונה געמאכט אירע דרײ טעכטער און געגעבן זײ גרויםע נדנים. די טעכטער האבן אין בריסק, גראדנע און ביאליסטאק״ וװ זײ האבן געװוינט נאך דער חתונר״ אײנגעארדנט אזעלכע םאדעװאסער־געשעפטן. ...

... געלערנט אין די ישיבות פון בריסק און מעז״ ריטש. בעת דער ערשטער װעלט־מלחמה איז ער געװארן טעטיק צװישן דער לוקאװער ײדישער ױגגט, ארײנגעטראטן אין דעם דארטיקן דראמ־ קרײז, באטײליקט זיך אין פארשידענע אויפפי־ רונגען און אױך ארויסגעטראטן אלס רעציטא* טאר. ...

ענדלעך זענען מיר אנגעקומען קיץ בריסק. דארט איז דאס סאװיעטישע מיליטער שוין געװען אײנגעפונדעװעט— לויטן דײטש־סאװיעטישן אפמאך. יעדן טאג זענען קײן בריסק אנגעקומען הונדערטער ײדן, צו פוס און אויף פויערישע פורן. זײ האבן זיך אײנגעארדנט אין די שילן, אין די בתי־מדרשים, אין לאקאל פון דער ײדישער קהילה. די אלע ערטער זענען געװען געפאקט מיט ײדישע הײמלאזע, מיט ״ביעזשענצעס״ פון די פוילישע געביטן, װאס זענען געװארן אקופירט דורך די דײטשן. ...

... אין יאר1920 איז די רויטע ארמײ ארײנגעדרונגען קײן פוילן: די ערשטע ליניע איז געװען פון בריםק ביז ביאליםטאק. איך האב דאן געארבעט אײניקע װאכן אין װארשע• די רויטע ארמיי איז זײער שנעל געגאנגען פארוים. לוקאװ איז געװען אויפן װעג פון דער פראנט־ליניע. איך האב זיך באראטן מיט די חברים פון װארשעװער קאמיטעט, װי אזוי מיר דארפן האנדלען. איך האב געהאלטן, אז די לוקאװער חברים דארפן פארלאזן די שטאט. די חברים האבן מיר געענטפערט, אז זײ קענען גארנישט זאגן. ם׳איז דאא פארטײ־ באשלום, אז יעדער חבר זאל האנדלען װי ער פארשטײט.

... אין לוקאװ איז די שטימונג געווען אן אנגעשטרענגטע. מען האט געשמועםט, אז דער םראנט איז געבראכן, די באלשעװיקעם האבן פארנומען בריםק און זײ דערנענטערי זיך צו לוקאװ. אין די גאםן האט אן אויפהער מארשירט דאם אפטרעטנדיקע פוילישע מיליטער און מען האט מאביליזירט די גאנצע ױגנט. איןא געװיםער נאכט האט מען גענומען אלם פאליטישע ערובניקעםא רײ געזעלשאפטלעכע טוערם, צװישן זײ הײבלום און פרומקין, און מען האט זײ אװעקגעשיקט. מען האט געזאגט, אז מען האט זײ געפירט קײן לובלין. ...

... װיא םך אנדערע׳ אװעק מיט דער חיטער ארמיי קי? בריםק. די בענקשאפט אהײם און אויך די דעמאלטיקע באדינגונגען אין בריםק, האבן מיך באוװיגן צוריקצולויפן קיץ לוקאװ. ...

... מיר זעגען אנגעקומען אין שטעטל דאמאטשאװ. הגם ם׳איז שוין געװען שפעט בײ נאכט. זענעןח מענטשן נאד געװען אין גאם. צו מארגנם זענען מיר אנגעקומען קיץ בריםק. דארט האבן מיר זיך דערװוםט, אזח לוקאװער האבן אן אײגענעם ״שטאב״. די לוקאװער, װאם זענען מיט עטלעכע טעג צוחק אװעק מיט דער רויטער ארמײ, האבן אין הויז פץ ״האיאם״ פארלײגטא בױרא, און זײ האבן אלע לוקאװער פארזארגט מיט ברױט, טאבאק אץא ביסל געלט. ...

... מען זאל מיט זײ מיטפארן.א טײל פון מימ פאמיליע איז אװעק מיט דער רויטער ארמײ זײ זענען אבער צוריקגעקומען פון בריםק. ...

... דעם 9טן ױלי1944 איז אומגעריכט געקומען די הילף. מיטא נאכט פריער זענען מיר נאך געגאנגען שאםן עסן׳ און מיר האבן זיך נישט פארגעשטעלט, אז מארגן װעלן מיר זיץ םרײ. די רוםן האבן ארומגערינגלט לוקאװ ביז שעדלעץ׳ בעת אין בריםק זענען נאך געװען די דײטשן, ...

שלאכטאװיטש אברהם־משה (דער זון פון יצחק אשר םלאמקאזש), אדער וױ מען פלעגט אים רופן ״דער געלער משה״, שטאמט פוןא חםידישער פאמיליע. פון זיץ פריםטער ױגנט אן װידמעט ער זיד דער ארבעטער־באװעגונג. בײ דער סאנאציע־ רעגירונג זיצט ער אפט אין תפיםה. די מלחמה באפרײט אים פון טורמע. ער פארלאזט לוקאװ צוזאמען מיט דער רויטער ארמיי, באזעצט זיד אין בריםק און בעת דעם איבערפאל פון דײטשלאנד אויף דעם ראטן־פארבאנד, טרעט ער ארײן אין דער רויטער ארמײ און קעמפט אויפן פראנט קעגן די היטלעריםטישע פארכאפער. ער פאלט ארײן אין געפאנגענשאפט צו די דײטשן, אנטלויפט גלייד און קומט צוריק קײן מינםק. דא װערט ער די נשמה פון דער אונטערערדישער ארגאניזאציע און װערבירט קעמפער פאר די פארטיזאנער־אטריאדן אין די וױיםרוםישע װעלדער. די דײטשע באנדיטן קומען אויף זײנע שפורן און ער מיט זײנע נאענטע חברים, צװישן זײ אייד לוקאװער, מחן פארלאזן מינםק און זיד ראטעװען בײ די פארטיזאנער, דא װערט ער דער אנפירער פוןא פארטיזאנער־אטריאד און פארשאפט פיל כבוד דעם ײדישן פאלק. ער ראטעװעט אויד אפא גרויםע צאל קלײנע ײדישע קינדער, װעלכע זענעןא דאנק זיץ שוץ געבליבן לעבן ביז נאד דער מלחמה. פאר זײנע פארדינםטן װערט ער אײניקע מאל אויםגעצײכנט פון דער םאװיעטישער רעגירונג אמ אויד פון דער פוילישער מלוכה. שלאכטאװיטש אי־ געשטארבן אין װארשע אין יאר 1956.