Łuków

... כדי צו אנטװיקלען דעם דאדטיקן ראיאן, האט באלעסלאװ געשאנקען דעם אדלשטאנד (שליאכטא) גרויסע שטחים לאנד, װאס זײ האבן געדארפט באארבעטן. אזוי ארום איז לוקאװ געװארןא באדײטנדיקער פארקער־פונקט צװישן פוילן און ליטע. דער דאזיקער פארקער איז געװארן פיל גרעםער און חשובער נאך דעם, װי פוילן האט פארנומען גדאנסק (דאנציג). פוילן האט באקומעןא צוטדיט צום אפענעם יםא דאנק װאס זי האט אנגעהויבן שיקן אירע אגראר־פראדוקטן אין די מערב־לענדער. ...

... לוקאװ איז אן אלטע שטאט.א םך עלטער פון די שטעט אין איר נאענטער שכנות. ...

... די פוילישע כראניקערם פארצײכענען, אז ביי דער דאזיקער געלעגנהײט האט יאי קאזשימיעזש באנײט די פרױוילעגיע, װאם ײדן אין לוקאװ האבן באקומען פון דעם פריערדיקן מלך (אדער מלכים ?). זײענדיקא קרוין־שטאט, איז לוקאװ געשטאנען אונטער דער דירעקטער יוריםדיקציע פון דעם מלך. דעריבער האט בלויז דער מלך געקענט געבן די פדיװילעגיע. אין קעגנזאץ צו פריצישע שטעט, װו דער פריץ איז געװען דער דעה־זאגער.

... אין דער פרױוילעגיע, װאם איז געגעבן געװארן דעם שטן מאי1659 צו די ײדן אין לוקאװ, װאם איז געװען באזירט אויף דער פארברענטער פרױוילעגיע, װערט געזאגט! ײדן האבן וווינרעכט אין לוקאוו, פרייהייט פון האנדל, זײ איז דערלויבט צו זידן װאקם׳ באזיצן גאזשעלניעם, פארמאגן הײזער,א שול—א הילצערנע אדער פון שטײן— און א בית־עולם. ...

אײנע פון די דרײ מלוכות (די אנדערע זענען געװען: רוםלאנד אװ פרײסן), װאם האט באקומעןא היפש חלק פון פוילן, אויך באקומען די צוױי פראװינצן פון לובלין און שעדלעץ. דער דאזיקער טײל האט זיך גערופן ״מערב־גאליציע״. אזוי איז לוקאװ און אירע שכנים, װי מעזריטש, ביאלע א״א, געװארןא טייל פון דער עסטרײכישער קרוין און אירע ײדן זענען געװען אונטערגעװארפן די עםטרײכישע געזעצן לגבי אירע ײדן. די לאגע האט געדויערט ביז 1809. װען נאפאלעאן האט באזיגט זײנע קעגנער און ער האט אםגענומען ״מערב־גאליציע״. די טעריטאריע האט ער אנגעשלאםן אין ״װארשע־ װער פירשטנטום״, װאס איז רעגירט געװארן דורך דעם זאקסישן מלך (1807). אין 1815 איז דאם ״ווארשעװער פירשטנטום״, לויט דעם באשלום פון דעם בארימטן װינער שלום־אפמאך אין 1815, געװארןא טײל פון קאנגרעם־פוילן, װאם איז געװארןא טײל פון רוסלאנד.

... לויט דער דזשאינט־אנקעטע פון1921 האט לוקאװ געהאט348 אינדוםטריעלע אונטערנעמונגען. פון זײ 191, װאס האבן נישט באשעפטיקט לוין־ארבעטער.׳ ...

... װי געזאגט איז נאך די14 יאר פון עםטרײכישן רעזשים געקומען דער רוםישער רעזשים. אץ1812 װערט נאפאלעאן באזיגט און פארשיקט. פוילן נעמט איבער אויך דאם װארשעװער פירשטנטום, בתוכו אויך לוקאװ. אין1815 באשטעטיקט דער װינער קאנגרעם דעם געשעענעם פאקט. לוקאװ גײט איבער צו רוםלאנד.א נײ קאפיטל עםנט זיך פאר לוקאװער יידן,א קאפיטל, װאם האט זיך פארענדיקט מיט דער ערשטער װעלט־מלחמה. װידערא מאל עםטרײכישע און דײטשע אקופאציע, װידערא מאל פוילישע זעלבשטענדיקייט— לוקאװער ײדן װערן פוילישע בירגער. אין םעפטעמבער 1939 קומטא נייע װעלט־קאטאםטראפע. היטלער אינוואזירט פוילן. מיט דעם אקט איז געחתמעט געויאת דער גורל פונעם פוילישן יידנטום— בתוכה לוקאװער ײדן— די יידישע קהילה־קדושה פון לוקאװ איז געװארן פארשניטן אויף אײביק.

... ער איז כמעט װי זיכער געװארן רב אין לוקאװ נאך דעם אויבנדערמאנטן ר׳ אפרים פישל. ...

כפי שכבר נאמר היה בכתב הזכות רשות ליהודי לוקוב לגור בעיר׳ חופש מסחר, להכין שעוה ולעסוק בגתות. ענין הצכים לא הוזכר. צכים מסוימים הרשו ליהודים לעסוק בעניניהם בחוסר ברירה. הצכים הפולנײם לא יכלו לאסור על היהודים לאכול בשר או להכריחם לאכול בשר טריפה, כי זה היה בנגוד לכתב הזכות שנתן ליהודים זכוױת מלאות לחױת כיהודים, כלומר: לשמור על דיניהם וחוקיהם. כך הױ חײטים יהודײם׳ כי היהודים היו צריכים להם לשם תפירת בגדים כשרים כדי להמנע מללבוש שעטנז. צכים אלה ואחרים שהוקמו היו צריכים לסבול ממלחמות של הצכים הפולנײם. ...

... לוקוב היתה עיר חסידית. טבעי שקדמו להם מנגדים. יש לקבל שהרבנים, למדנים ומנהיגים אחרים של הקהילה כמו בקהילות אחרות, התנגדו ל״כת״ החסידית. מן הסתם התנגדו אף לםתיחת ״שטיבלך״. כפי הנראה ויתרו המתנגדים מהר על המערכה ללא קרב. בלוקוב אםשר היה לחפש מתנגד לרפואה. חוץ מקבוצה קטנה של עמך קבלו כולם את נוסח התפילה החסידי. ...

... ב״1794 פרץ המרד הראשון של הלאומנים הפולנײם כנגד חלוקת פולין. בראשו עמד טדאוש קושצ׳ױשקו. למרות שהיהודים סבלו מרדיפות לפני חלוקת פולין, נחשבו כחסרי אזרחות והיו ענײם בצורה בלתי נסבלת— הם אהדו את המרד. היהודים היו בעלי רגש לאומני ואף הושפעו מהבטחות החופש, השװױן והיחס הטוב שהובטח ע״י קושצ ױשקו, פרט שלא התבלט בחײ ױם ױם. המורדים ומנד,יגיהם התעללו ביהודים, ובתוך זד, גם ביהודי לוקוב. הם הױ צריכים לסבול עומס מיסים קשה, יהודי לוקוב וד,גליל היו צריכים לספק טירונים או לקנות עצמם מהשרות, עבור כל טירון50 גילדן. ...

... אחרי מלחמת העולם הראשוגה׳ תחת הרושם של הצהרת בלפות סךרמו והמגדט, קבלה התגועה הצױגית כגפים. כמו גל סטיכי התפשטה על פגי כל פולין כולל לוקוב. יהודים דתײם בעלי בתים וצעירים לא פחדו ױתר מלחצם של חסידים אגטײצױגײם. שלטון האדמו״רים החסידײם על ההמוגים גחלש, היהודים החלו להתעגין בפוליטיקה והצױגות הפכה יש גדול ליהודי לוקוב. בראשית שגות העשרים היה לכותב שורות אלו הכבוד להופיע באסיפה צױגית יחד עם חױתא בוסל ואורי צבי זסלבסקי מגהלל שהױ בשליחות הקרן הקײמת. כותב השורות פגש אז צױגים מכל הגוגים: צױגים כללײם, מזרחי^ צעירי צױן ופועלי צױן. לוקוב גתגה מספר חלוצים שיחד עם אחיהם הגיחו את היסוד למדיגת ישראל. ...

דער צװײטער רבי אין לוקאװ איז געװען ר׳ הערשעלע מארגענשטערן,א זון פון קאצקער רבין. אײדער ער איז געװארן רבי איז ר׳ הערשעלע געװעןא ײדא נגיד. ער האט געהאטא גרוים וויין־געשעפט און אויךא ליכט־פאבריקל. נאך דער פטירה פץ ר׳ הערשעלען האבן דער רוב חםידים באשטימט פאר זיין ממלא מקום זיץ זון ר׳ מענדל. ר׳ מענדל מארגענשטערן האט נישט לאנג געוווינט אין לוקאװ. ער האט זיך איבערגעצויגן קוון וולאדאװע, וװ ער איז בקרוב געווארן אויך מרא דאתרא. מען דארף, אגב, באמערקן, אז בעת די נאצים האבן אין יאר1943 ארויםגעשיקט פץ וולאדאווע קיץ סאביבאר אויף אומקום הונדערטער יידישע קינדער, איז ר׳ מענדל מארגענשטערן אוועק צוזאמען מיט זײ און אומגעקומען מיט די קינדער פון זיץ קהילה. ...

בשנים 7—1906 התעוררה העיר מבחינה כלכלית בגלל העברת בית החרושת לנעלײם של גםטמן מװרשה ללוקוב. בית חרושת זה העםיק מםפר מאות של עובדים. כן נפתח בית חרושת קטן ױתר לנעלײם של יוםף מנדל הוכמן. מאיר ליברמן הקים בית חרושת לאלבומים. שני בתי חרושת אלו אף הם העסיקו מםפר עשרות עובדים. החײם של האוכלוסיה היהודית הוטבו ועמם הוטב לשכנים הפולנים. ...

... עם פרוץ מלחמת העולם הראשונה הוחרבו החײם החברתײם והכלכלײם בלוקוב. ...

... פאלגנדיקע פאכלײט זענען דאן געװען אין לוקאװ: ...

מיץ יוגנט האב איך פארבראכט אין לוקאװ׳ און צװישן דער ײדישער יוגגט בין איך געװען אקטיװ. ביז איצט קען איך נישט פארשטײן פון װאנען עס האט זיך געגומען אזא ענערגיע ביי דער ײדישער יוגנט׳ פון װאנען האבן זײ געשעפט אזא כוח צו געזעלשאפטלעכער און קולטור־ארבעט. בסך־הכל האט די ײדישע יוגנט נישט געהאט פאר זיך קײן שום עקזיסטענץ־פערספעקטױון. װעגן שטודירן —־ איז קײן רײד נישט געװען. דער אנטיסעמיטיזם איז געשטאנען אין װעג. די ײדישע באפעלקערונג אין שטאט האט באטראפן50 פראצענט; שטײערן האבן ײדן געצאלט60 פראצעגט סון דער גלאבאלער סומע. אבער פאר ײדישע קינדער איז געװען בלויז אײנע פון די פיר אלגע־ מײנע שולן. אין שטאט זענען געװען2 גימנאזיעס׳ פאר ײנגלעך און פאר מײדלעך׳ אבער ײדישע גימנאזיסטן האט מען געקענט צײלן אויף די פינגער— ערשטגס צוליב דעם הויכן אפצאל׳ און צװײטנס׳ צוליב דער אנטיסעמיטישער דיסקרימינאציע. אט׳ למשל׳ געדענק איך אײן גימנאזיע־שילער ראובן פלאמאן. זײן פאטער האט געהאטא געװעלבל פון שוסטער־צודאטן און ער האט אלץ געטאן׳ אז זײן זון׳א בחור מיטא ״פײערדיק ...

באזונדערם ״לעבעדיק״ איז געװען פאר װאלן צום סיים׳ צום שטאטראט און צו דער קהילד״ אדער ביים קלייבןא נײעם רב. לוקאוו איז געװען אן אגודד׳שע פעסטונג. בײ די וואלן צום שטאטראט אין יאר1928 האט די או,ודד׳׳ צוזאמען מיט די ארטאדאקסן׳ באקומען איבער60 פראצענט פון אלע ײדישע שטימעס. אגב׳ זענען בעת יענע װאלן געווען11 ײדישע ליםטעם— לגבי צווײ בײ די פאליאקן. דערפון קען מען לערנען װעגן די //מיינונגס־פארשידנקײטן״ בײ די ײדן אין לוקאװ...

... כשנםעתי לארץ ישראל בראשית שנות השלשים, חגגה לוקוב את700 שנות קיומה. לוקוב, שהיא אחת הערים העתיקות בפולין, הוקמה ב־1230. כבר בשנים הראשונות נמצאו בה מםפר יהודים׳ ומםפר שנים אחרי כן נמצאה בה קהילה יהודית, מאחר וידוע שעם שריפת לוקוב זמן קצר אחרי כן (בהתנפלות הטטרים) נשרף גם בית הכנםת הקטן. לא ידוע לי על תעודות מחײ היהודים מתקופה מאוחרת ױתר בלוקוב— מהמאה ה־14 עד המאה ה־19— אבל מתוך מםפרים ותאריכים שפעם אםפו מדריכי ״השומר הצעיר״ יחד עם אםתר םרברניק, ױדעים אנו שב־1820, כשהיתה םפירת אוכלוםין בלוקוב, גרו שם1259 יהודים לעומת1200 פולנים ור,יה קײם בית קברות ישן. במאה השנים הבאות גדל הישוב. ב־1910 גרו בלוקוב8070 יהודים ו־3700 פולנים. אך בשנות המלחמה עזבו הרבה יהודים את לוקוב ויצאו לערים אחרות או היגרו. כן גדלה גם התמותה. בשנת1921 נמצאו בלוקוב רק6250 יהודים לעומת6400 נוצרים. ...

... וועגן דעם אומקום פון מיעכאװער רבין ז״ל ורערט אין דעם ספר לוקאװ געישריבן אויף אן אנדער ארט. אין דער צײט פון גרויסן חורבן בין איך נײסט געװען אין לוקאוו.

אין די ערשטע טעג, װען לאדזש איז אקופירט געװארן פון די דייטשן, האטא גרופע טעקםטיל־ארבעטער זיך געלאזן אין דער װעלט ארײן צו זוכן ארבעט.א טײל פון זײ איז דערגאנגען ביז לוקאוו און דארט באשעפטיקט געװען בײ דער אײזנבאן. ם׳האט נישט לאנג געדויערט, און זײ האבן ארגאניזירטא בונדישע ארגאניזאציע. װען ם׳האט די דײטשן אנגעהויבן צו גײן בארג־אראפ, האבן די חברים באשלאםן צו גרינדןא פראפע־ םיאנעלן פאראײן פון דרײ פאכן.• שנײדער, שוםטער און בעקער. דאם איז זײ אנגעקומען גישט לײכט, װײל די חברים זענען נישט געװען פון די פאכן. איז זײ אײנגעפאלן מיך אײנצולאדן צו זײ, וױיל זײ האבן געוװםט, אז איך האב אין לאדזשער נאדל־פאראײן געארבעט דרײ יאר אין דער פארװאלטונג, װי אויך אין פארשידענע געביטן פון דער באװעגונג. שפעטער בין איך אין װארשע אױפגעפאדערט געװארן פון חבר ױזעף ארײנ־ צוגיץ ארבעטן אין דער גרינדונג־קאמיםיע פון נאדל־פאראײן. װען װארשע איז באזעצט געװארן פון די דייטשן, זענען אין זעלבן פרימארגן ארויםגעהאנגען געווארן ...

ווען די לוקאװער חברים זענען געקומען, האב איך אליין נישט געװאלט באשליםן צו פארן, אן דעם װיםן פון חבר ױזעף. זענען זײ געגאנגען צום חבר יוזעף און ער האט מיר דערלויבט צו פארן. די חברים זענען צוריקגעפארן קײן לוקאװ, צוצוגרײטן פאר מיר א צימער. אין משך פון עטלעכע חדשים איז געגרינדעט געװארן דער פאראיין פון דריי פאכן: שניידער, שוםטער און בעקער, דרײ פארשידענע קאמיםיעם, אבער מיט איץ ...

דעם זעלבן טאג בין איך אהײמגעפארן. ם׳איז געװען איןא פרײטיק פרי. איך האב זיך גלייך געזען מיט אייניקע חברים פון קאמיטעט, און זיי געבעטן קומען צו מיר, זיך אדורכשמועםן װעגן דער לאגע. מיר האבן לאנג דיםקוטירט. איך האב פארגעלײגט מיר זאלן צוזאמען פארלאזן לוקאװ. זײ האבן געלאכט: װאם הײםט פארלאזן? מיר װילן דערלאנגען די הענט דער רויטער ארמײ. די חברים זענען אװעק. איך האב באלד אנגע־ הויבן צו רײניקן מײן שטוב. איך האב שוין געהאטא גוטע דערפארונג. נישט אלץ האב איך געקענט פארניכטן. דער חבר משה האט געפירט דעם םעקרעטאריאט פון דער גאנצער בונדישער ארבעט. איך האב אים געבעטן אלץ צו באהאלטן. איך בין אריק איןא קאמער לעבן מײן טירא קוק טאן, און באמערקט פוןא װינקל ארויםשטעקןא רויט פעקל. איך שלעפ עם ארוים, װיקל עס אויף, און ס׳װערט מיר פינצטער פאר די אויגן: א רויטע פאן מיט צװיי גאלדענע הענט וואס דערלאנגען זיך, מיט אן אונטערשריפט אין רוםיש: זײט געגריסט!

... ארויםגעגנבעט פון װארשע און איז אנטלאפן קיץ לוקאװ. דא האט ער צוריק אויפגע־ מאכט ייץ פאבריק. מיר האבן מיט אים געפירט ביטערע קאמפן, און ער האט אונדז גוט צוגעדינט. דער גאנצער בונדישער קאמיטעט איז געשטאנען אויף דער װאך. ...

אין די יארן 28—1927 װער איד מיטגעריםן מיט אן אנדערן שטראם• איד פארלאז לוקאװ אויףא געװיםער צײט. װאם עם איז געװארן מיט דער גרויםער פארטײ, װעלכער איד האב אװעקגעשענקטא םד כוחות— איז מיד נישט באקאנט. אין די

... װעגן דעם כוח, װאם די רעכטע פועלי־צױן האבן מיט זיד פארגעשטעלט אין לוקאװ, קאן עדות זאגן דער פאקט, אז די פ.פ.ם., די שטארקםטע פוילישע פארטײ אין לוקאװ, האט ערב דעם 1טן מאי זיד געװענדעט צו די רעכטע פועלי־צױן• אז זײ זאלן צוזאמען דעמאנםטרירן דעם 1טן מאי. צום ערשטן מאל אין דער געשיכטע פון לוקאװ האבן האנט בײ האנט מארשירט פוילישע און ײדישע ארבעטער אונטער געמײנזאמע לאזונגען פון פרײהײט און ברויט פאר די הונגעריקע מאסן. ...

... די לעצטע בריװ פון גרשון צוקערמאן און אסתר סרעברניק. די בריוו זענען געשריבן אין לוקאװ אין די יארן 39—1938. ...

איך האב באשלאםן אנקלאפן אין דער ערשטער בעםטער טיד און בעטן, אז מען זאל מיך לאזן איבערנעכטיקן. איך װעל דערצײלן, אז איך בין פון לוקאװ, אפשר קען װער פון זײ מײן משפחה. איך בין געגאנגען פון טיר צו טיר און נישט געהאט קיץ דרײםט־ קײט זי צו עפענען. ערשט אויפן העכסטן שטאק, ביי דער לעצטער טיר, האב איך אנגעקלאפט. די מענטשן האבן זיך דערשראקן. איך האב אויםגעשאטן מײן גאנצן פזמון. אבער קיינער פון זיי האט נישט געקענט קיץ לוקאווער און מיין משפחה— אוודאי נישט. דאס איז געװען אן ארעמע שטוב מיט עטלעכע קינדער. פון אנדדיב האט די פרוי מיך נישט געוואלט אריינלאזן, אבער איך האב נישט געװאלט אפטרעטן, געבעטן רחמיפ. דער מאן האט זיך ארײנגעמישט אץ איבערצײגט דער פרוי, אז מען דארף מיך לאץ איבערשלאפן. ...

... אזוי איז געשאפן געװארן דער דראמקרײז בײם פאראײן. מען האט אפגעדונגען די ״קאזשאנע טשאיניע״ און דארט אײנגעארדנט די טעאטער־פארשטעלונגען און די קאנצערטן. די מיטגלידער זענען ארומגעגאנגען פארקויפן די בילעטן און לוקאװער ײדן האבן נישט געקארגט אויף אזעלכע זאכן. דער זאל איז געװען איבערפולט. ...

אין די װאגאנעס זענען ארומגעגאנגען ײדישע ײנגלעד און מײדלעך און געטײלט פאפיראםן׳ לימאנאד און אויך עםנװארג פאר די פארוװנדעטע און קראנקע זעלנער. איך האב דערהערט װיא מײדל רעדט ײדיש און אויסגעשטרעקט צו זײ די האנט. איד האב געליטן גרויםע יםורים פון דער װונד אין מײן פום. דאם מײדל מיטן בחור זענען תיכף צוגעקומען צו מיר׳ געגעבן מיר פאפיראםן׳ לימאנאד׳א שטיקל ברויט אוןא פלעצל. דאם מײדל האט זיך געפרעגט פון װאנען איך שטאם׳ װען איך האב איר גע־ זאגט׳ אז איך בין פון לוקאװ׳ האט זי זיך דערפרײט און געזאגט׳ אז אויב די װאגאנעם װעלן דא נאך שטײן ביז מארגן׳ װעלן זײ קומען מיטא לוקאװער פרוי׳ װאס וװינט בײ זײ. ...

... פון די פריםטע קינדער־יארן אין לוקאװ געדענק איך דעם מארש פון דער רויטער ארמײ אויף װארשע אין יאר 1920. איך בין שפעטער געװארן נאענט צו דער רעװאלו־ ציאנערער באװעגונג אין לוקאװ. אין יאר 1939, בעתן צוריקטריט פון דער רויטער ארמײ, האב איך פארלאזט לוקאװ און צוזאמען מיט דער רויטער ארמײ אװעק אויף די סאװיעטישע געביטן׳ כדי צו פארװירקלעכן מײן חלום. די צװײטע װעלט־מלחמה האט מיך צוריקגעבראכט אין מײן אלטער הײם׳ אין פוילן, שוין נישט דעם זעלבן— נישט אין די יארן, נישט אין די אידעאלן- ...

... ער האט תמיד געטראגן מיט זיךא לאנגע װירע און געזוכט פענצטער מיט אויםגעהאקטע שויבן. מען פלעגט זאגן אויף אים, אז מיט דער װירע מעםט ער די לוקאװער גאסן. זיץ פרוי ריתל איז געװען זייערא שײנע. זי פלעגט קנעטן דעם קיט ביי אונדז אין געסל אץ צוזינגען זיך דאם לידז ״גײ איך מיר ארוים אויפן גאניקל דאם שטעטעלע צו באקוקף... ...

... געטאן אין טיש אמ איך האב אװעקגעלייגט פאר די לוקאווער ארבעטערא פלאמיקע רעדע. תיכף נאך דעם מיטינג האבן די חברים מיד ארויםגענומען פון בית־מדרש׳ מיד אװעקגעפירט צו דער באן, און איך בין בשלום ארויסגעפארן פון לוקאװ. ...

צוליב גרויסע שװעריקייטן, בעיקר צוליב קראנקײטן פון די קינדער, פארט מיין פאטער מיט דער פאמיליע צוריק׳ מיטא שװער צעבראכן הארץ׳ נאך לוקאװ׳ אבער די ליבע צו אר״י װערט בײ אים גארנישט קלענער. דאס וװינען אין לוקאװ באטראכט ער פאר צײטוױיליק און דאס ברענגט ער אויך אריץ אין די הערצער פון זײנע קינדער. דאס דרשנט ער יעדן שבת און ױם־טוב פאר די צעירי מזרחי און השומר הדתי׳ וואס צעװאקסט זיך שטארק אין לוקאװ אין די לעצטע יארן פאר דער מלחמה. דאנערשטיק׳ דעם 7־טן סעפטעמבער 1939׳א װאך אין דער מלחמה׳ װערט לוקאװ שרעקלעך באמבארדירט. מימ פאטערסא קוזין פארט דורך לוקאװ און קומט צו אונדז אין שטוב׳ פרעגט אים באלד מיץ פאטער ע״ה: צי האסטו פלאץ אין דיץ אויטא פאר מײנע קינדערו איך װיל, זײ זאלן זיך דורכשלאגן קײן ארץ־ישראל. בדוחק גדול באקומען ...

... ״דאס לוקאװער װארט־ נומ׳ 4,1927 ...

... ״דאס לוקאװער װארט/1927 ...

... ארום איז איצט געװען שטיל. מען האט נישט געזען קײן מענטש. איך בין ארוים־ געגאנגען אין פיעטרושקעס, וװינונג און פון דארט האב איך געזען װי די גאנצע שטאט ברענט. פוןא הילכער האב איך דערהערטא מעלדונג, אז אלע מענער, םון16 ביז 60 יאר, מוץ זיך קאנצענטרירן. איך האב דעמאלט נישט געוװסט, אז די דײטשן װעלן זיך אויףא צײט צוריקציען פון לוקאװ, האב איך מורא געדואט, אז װען זײ װעלן מיד געפינען, װעלן זײ מיך דערשיסן. ...

... מיטא טאג פריער איז אין לוקאװ דערהרגעט געװארןא דײטשעד זעלנער איןא צוזאמענשטױם צװישןא דײטשער אויםשפיר־גרופע און פוילישע זעלנער. די דײטשן האבן געטענהט, אז דער דײטש איז געהרגעט געײאח פון לוקאװער צױוילע אײנװוינער. דראזדאל האט עדות געזאגט, אז די ײדן זענען נישט שולדיק, אז דער דײטש איז דער־ שאםן געװאח דורך פוילישע זעלנער. ...

... 6 פערזאן האבן מיר זיך געלאזט אין װעג ארימ קימ לוקאװ. געפארן זענען מיר מיט זײטיקע װעגן. מיר האבן געמוזט אויםמײדן שעדלעץ, װארעם דארט האט מען אונדז װידער געקענט פארהאלטן. מידע און צעבראכענע האבן מיר זיך אזוי געשלעפט ...

... ...איך האכ שוין אין װארשע געציטערט, אין קאװנע און ראװנע— בלױז שרעקן, עם האט םיך שוין לוקאװ דערשיטערט... אויןש מערער װעט שרעק שוין נישט קלעקן. און לוקאװ, אוי, ארעמע שטעטל! דײן חורבן איז מיר פאר די אויגן... א הײזל,א שטול אוןא בעטל און םענטש איז םיט דעם מיטגעפלויגן. א גאם אין דער לופטן געשפרונגען און דא אויך דער ערד זיך צעשאטן... א שטעטל פון פײער דערשלונגען, און מענטשן אויך טויט אפגעבראטן. ...

עד מחצית1941 חיו היהודים פחות או יותר רגיל. הצרות היהודיות האמיתיות החלו עם ההתנפלות של הגרמנים על רוםיה. הדבר החל בהוראה, שכל היהודים בגילים 17—50 יתיצבו בחצר השוק, משם העבירו אותם בקבוצות לעבודת כפיה. מקום עבודה אחד היה בלפוקם: במחנות, מקום עבודת כפיה אחר נמצא ברוגוז׳ניצה ליד מזריטש. ברוגוז׳ניצה הייתי עד להריגת מספר יהודים, ליבל קרפנקוב, יעקב פלישהקר ושמואל לײזרוביץ׳ (הקצב). בראותי מה שקורה, ברחתי מהמחנה וחזרתי ללוקוב. צריך לציץ שבזכות אברהם ויםבוים נצלו הרבה יהודים במחנה רוגוז׳ניצה. מאוחר יותר, בחורף, שחררו את כולם והחזירום ללוקוב. ...

... איןא רעגנדיקן נאוועמבער־טאג, 1939,א זייגער10 אין דער פרי, איז דאס שטעטל געווארן ארומגערינגלט פון שטורעם־אפטיילונגען, אנגעפירט פון די געםטאפא־ לײט, װאם זענען מיט עטלעכע טעג צוריק געקומען קײן לוקאװ, כדי צוצוגרײטן די אויסראטונג פון די ײדן. ...

... מײנע איבערלעבונגען אין לוקאװער געטא ...

... דײטשער ארבעטס־לאגער בײ לוקאװ ...

... ״דו׳ אבערהונט! װו ד״אםטו דײנע ױת פערשטעקטז אין לוקאװ זענען דא12 טויזנט ײדן און אױף דעם פלאץ געפינען זיך נאר8 טויזנט... זאג, װו זענען די איבע• דיקע אװעק ...

... א פוילישער לערער פון לוקאװ דערצײלט ...

ײדן, װאס װערט געטריבן איבער דער שטאט. מיר האבן נישט געקענט שלאפן און עסן: די ארבעט איז געפאלן פון די הענט; דער געדאנק איז װי אפגעטעמפט געװארן. אונדז האט באהערשטא געװאלדיקער פחד. איך בין אנטלאפן פון לוקאױ און עטלעכע טעג בין איך געלעגןא קראנקער. דאס איז געװעןא נעדוץ־דערשי־ טערונג. איך שרײב, װי עם איז, װעגן דעם. עס איז אבער שװער צו געפינען די װערטער, װאם װאלטן געקענט ברענגען צום אויםדרוק די געפילן, װאם באהערשן מיך. און נאר די נײעס פון אפריקאנישן פראנט גיבן אונדז עפעםא האפענונג, אז עם קומט שוין אן דער םוף פץ דער פארדאדבנקײט.

... באלד אין דעד פרי האב איך אנגעשריבןא ברױו קיץ װארשע און געבעטן דער מאמען מיר שנעל צו ענטפעח. דעם זעלבן טאג בין איך אװעק קיץ לוקאװ. איך האב באשלאםן זיך אומציקעח אהײם, צו מײנע אײגענע אין װארשעװער געטא. די קרובה האט מיר געזאגט, אז איצט איז גע&ערלעך צו לאץ זיך אין װעג אריץ: מ׳װעט מיו כאפז אץ דערד,רגענען. זי האט מיך געראטן צוריקגיץ אין דארף אריץ צום פויער. דארט װעל איך אפשד קענען איבערקומען די שװערע צײטן. ...

... איןא זונטיק האב איד זיד װידער אפגעבעטן בײם באלעבאס און איך בין אװעק קײן לוקאװ צו מײן קרובד,. װען זי האט מיד דערזען איז זי אויסגעבראכן איןא שרעקלעד געװימ• איד האב זיד דערוװסט, אז איד האב שוין מער קײנעם נישט אין װאי־שע. דארט איז פארגעקומען אן ״אויסזידלונג״ און אלע זענען אװעק צום טויט. די קרובד, האט מיד שטארק געבעטן, אז איד זאל אומבאדינגט צוריק אװעק אין דארף ארײן. זאל כאטש בלייבן אײנער פמ דער גאנצער משפהה. אירע רײד האבן געהאטא װירקונג אויף מיי• איד בין אריבער די געטא־דראטן און מיט פארזיכטיקײט זיד געלאזן אין װעג ארײן קיץ אלעקסאנדראװ, צוריק צום פויער. ...

... צום גליק איז די נאכט געװעןא פינצטערע און דערפאר האבן מיר רװק זיך געקענט ארױסגנבענען פון לוקאװ. הינטער דער שטאט האבן מיד אנגעטראפן אויףא װאסערל און מיר זענען צוגעפאלן דערצו, כאטש עס האט זיך געפילט דערפון נישט קיץ גוטער טעם. ...

... לדרך. הלכתי דרך יער עבות, בדרכים לא ידועות. בכל צעד התקרבתי לאמי, לאחי. אולי הם צריכים עזרתיז אולי הם מתגוללים באיזו דרךז אחי שאול תמיד אמר, שחי הוא לא יתמםר, מוכרח קודם להרוג ולו גרמני אחד. אחי היקר, איך היה הדבר באמתז האם קיימת דבריךז כן. אני מאמין לך. אתר■ כבר ראית פעם איך מובילים יהודים בלוקוב... ...

״עם האט מיד געצויגן צוריקצוגיץ קײן לוקאװ. מיטן װעג פץ דארף האט מען נישט געקאנט גיץ, װײל אין די דערפער האבן גראםירט באנדעס, װאם פלעגן באפאלן ײדישע פליטים, זײ בארויבן און אפפירן צוריק צו די דײטשן. די דײטשן םלעגן זײ דערפאר געבןא פארגיטיקונג—א ביסל ציקער אץא מאל אוידא פאר אלטע שטיװל, װעלכע זײ האבן געמעגט אראפציען פון די דערהרגעטע ײדן. מיט דעם שאםײ האט מעו אויד נישט געקענט גיץ, װײל דאס איז געװעןא זיכערער טויט— האב איד באשלאםן צו גײן מיטן פעלד דורד די זומפן. און אזוי האב איד געװאנדערטא טאג מיט א נאכט, ביז איד בין אנגעקומען אין שטעטל• איד האב געזוכט די פונקטן, וװ מיר האבן זיד באשטעלט צו טרעפן. מיט שװערע טריט, אן אויםגעמאטערער און דערשעפטער פון הונגער און קעלט, מיט שרעקלעכע וױיטיקן אין דער האנט׳ ביו איד םארזיכטיק צוגעקומען און אנגעקלאפט אין דעם ״סכראױ, שטעלט זיד פאר מײן איבערראשונג: איד האב דא געטראפן מיץ ברודער ראובן. מיר זענען דא געלעגן צוזאמעןא טאג מיט א נאכט. ראובן איז ארוים אין דער פינצטערער נאכט און געבדאכט פון טײדא ביםל װאםער. ...

... אין עטלעכע טעג ארום האטא דײטשער שטראף־באטאליאן ארומגערינגלט די שטאט און גענומען שיםן, רויבן און ברענען די הײזער. די פרויען האט מען צונויפגע־ שטופט איןא שרעקלעכער ענגשאפט אין שפיטאל. עטלעכע קינדער זענען דערשטיקט געװאח אין דער ענגשאפט. אלע מענער האט מען געהײסן זיך שטעלן אויפן פלאץ פארן קאשטשאל אויף די קני. ...

... ביז מיר האבן צוריק זיד דערקליבן קיװ לוקאװ. דארט האב איך געטראפן די עלטערן צוזאמען מיט דער גאנצער משפחה. קיװ געטא איז נאך דאן אין לוקאװ נישט געװען. מיר האבן געהערט װעגן טרעבלינקע, װעגן אויםראטונג־לאגערם, אבער אין דער אמתן האבן מיר דערין נישט געגלײבט. מיר האבן זיך דאם גארנישט געקענט פארשטעלן. די מענטשן האבן אויםגעהערט אונחערע דערצײלונגען םון די װאגאנען׳ אבער זײ האבן װײטער געלעבט מיט אילוזיעם. זײ האבן נישט געװאלט גלײבן, אז עם דערװאדט זײ דאם שרעקלעכםטע.

... אין שװערטשעװסקים זאגאיניק (װעלדל),3 קילאמעטער פמ לוקאוו׳ האבן מיר ...

... דער פאליאק נאװינםקי, געװעזענער לוקאװער אפטײקער׳ איז געװעןא גרויםער פאטריאט און אנגעהויבן צו ארגאניזירן װידערשטאנד־גרופעם קעגן די דײטשן. ער האט זיך באמיט צו געװינען אנהענגער צװישן דער ײדישער באפעלקערונג און דאם איז אים אויך געלונגען. געװעןא סך ײת, װאם האבן שוין אויםגעקוקט די מעגלעכקײט צו קאנען קעמפן קעגן די דײטשן און נישט לאזן זיך ארויםפירן אין די לאגערם. ...

... אין דער ערשטער קאמף־אפטײלונג האט זיך אויך געפונען דער צװײטער לוקאװער אפטײקער, רוטשינוס, װאם איז געװען גוט באפרײנדעט מיטן פארזיצער פמ ױדענראט װײנטרויב. ער האט דאם ארײנגעצויגן וױינטרויבן אין דער װידערשטאנד־באװעגונג. װײנטרויב האט געװאלט שפילן די ראל פמא פוילישן פאטריאט און עם האט אים נישט געפאםט אפצוזאגן רוטשינוסן. האט ער געבעטן, אז מען זאל אים נישט ארויפנעמען אויף דער ליםטע פמ די קעמפער אמ דערפאר װעט ער געבןא גרויםע םומע געלט. זימ נאמען איז אבער יא ארימ אין דער רקזימד״ װאס די געםטאפא האט געפונען בײ נאװינםקין. באלד נאך דעם האט מען ארעסטירט די גאגצע גרופע. בלויז אלבערג ...

די מעדהײט פון די ארבעטער אין דעם לאגער זענען געװען צוגעפארענע פון ארום לוקאװ. איך׳ מיץ ברודער לײבל מיט זײנע קינדער׳ זענען באשטימט געװארן צו ארבעטן מיטן פוילישן אינזשיניער׳ און דערפאר האבן מיר זיך געפונען נישט אין לאגער׳ נאר אויף דער בוכשטעלע. אונדזער ארבעט איז באשטאנען אין ארויםגעבן יעדן אינדערפר׳׳ ר• ארבעטם־מכשירים. מיר האבן געהאט דאם רעכט ארויםצונעמען יעה טאג פון דער גרופע׳ װאס איז געקומען צו דער ארבעט׳30 ײדן צו אונדזער הילף.א סך מאל׳ װען די גרופע פלעגט קומען צו דער ארבעט׳ האט דער קאמענדאנט צוקערמאן געזאגט צז מיר אין דער שטיל: ״איםר׳ מיר האבן10 קראנקע״. אדער: ״מיר האבן אין דער גרופע5 פרומע ײדן׳ שוחטים׳ רבנים׳ אויך דער יאנאװער רב״. װיפל עם איז געװען אין אונדזער מעגלעכקײט׳ האבן מיר זײ פארלײכטערט די ארבעט וױיל אין גאנצן זיצן מיט פארלײגטע הענט איז אוממעגלעך געװען, און חוץ דעם האט מען אויף אונדז אויך געהאלטן אן אויג. ...

םםד לוקאוו ...

... מיר האבן אײגגעארדנטא בונקער אין פעלד. דארט זענען מיר געװען ביז ערב פורים 1943. אײן מאל בײ נאכט זענען מיר אװעק צוא הײמישן פאליאק נאד ברויט. ער האט אונדז דערצײלט, אז ער איז געװען אין לוקאװ און געזעןא סך ײדן אין געטא• ער האט אונדז געראטן צו גײן צוריק אין געטא, אונדזער בונקער, האט ער געזאגט, איז דאד אין םעלד. באלד װעט מען נעמען אקערן׳ װעט מען אונדז געפינען. ...

... אזוי זענען אװעק חדשים און יארן אין קאמף און האפענונג. ענילעד איז דער סאג געקומען. מײן הײמשטאט לוקאװ איז שוין אויך באפרײט. איצט האט מײן האפענונג מיך נישט גענארט... איך קום װידער אין מיץ אלטער הײם׳ זען זיך מיט די׳ װעלכע ב׳האב אזוי שװערלעך געזעגנט. ...

... דעם 6טן סעפטעמבער 1939,3 אזײגער נ. מ., האבן זיך איבער לוקאװ באװיזן דייטשע עראפלאנען און אנגעהויבן באמבארדירן די שטאט. איך האב שנעל געכאפט די קינדער און ארײנגעפירט די אין מיץ אויטא. אחוץ זײ, מײ פרוי און איך, האב איך אויך אויפגע־ נומען מיץ שװאגער ױסף זובראװיטש, מײנע פרײנד פח װארשע און אויך פרעמדע. מיץ מאשין האט געקאנט ארײננעמען30 פערזאן• ...

... אפטיילונג בײם יידישן קאמיטעט אין נידערשלעזיע, האב איך געהאט רעכמ צו טראגן בײ זיך געװער), און דעם 10טן נאװעמבער1946 זענען מיר אפגעפארן קיץ לוקאװ. ...

אקאדעמיע געװידמעט דאס אויסשטעלן דעם דעגקמאל אין לוקאװ ...

... אין װארשע הײבט ער אן ארבעטן אלס בעקער־ײנגל.2 יאר צײט איז ער געװארן אויםגענוצט דורכן בעל־הבית׳ און נישט קענענדיק מען אויםהאלטן, איז ער אין יאר 1927 צוריקגעקומען קיץ לוקאװ. ...

... קיין םך ייז־ישע גימנאזיע־שילערם זענען אין לוקאװ נישט געװען. קודם כל האט נישט יעדער ייד זיך געקענט דערלויבן מאטעריעל צו שיקן זיינע קינדער אין דער גימנאזיע. צװײטנם, האט מען אין גימנאזיע געלערנט אויך שבת, און פארא םך יידן איז דאם געװעןא פראבלעם. פון דעםטװעגן האבן עטלעכע ײדן, מערםטנטײל פאר־ מעגלעכע, געשיקט דיערע קינדער אין גימנאזיע. צװישן זײ זענען געװען: די ברידער צוקערמאן, זײ האבן געהאטא גחים אײזנװארג־געשעפט, דער קאנפעקציע־םוחר יצחק הײבלום, דער מיל־אייגנטימער בערל בארנשטײן, דער לעדער־םוחר נח פלאמאן, ד״ר הערמאן. ...

... נאכן ענדיקן דאם חדר האט משה נישט קיץ חשק צו לערנען װײטער אין דער ישיבה. צו יענער צײט איז אין לוקאװ געװעןא שטארקע לינק־פועלי־צױגיםטישע פארטײ׳ אין װעלכער משה װערטא חבר. עס דויערט נישט לאנג׳ און ער װערט אויד אן אקטױוער טוער אין דער פראפ. באװעגונג. דעם ערשטן שטרײק ארגאניזירט ער אײן יאר1923 בײ זיץ פאטער אין פאבריק. נאד דעם דאזיקן שטרײק װערט ער אן ארבעטער־טוער אין דער קאמוניםטישער באװעגונג. צו יענער צײט פארלאזט ער זיץ שטוב און ער װערטא פוצער־ארבעטער בײ געגרױועטע שוםטער.

... ײדן אין לוקאװ— מ. עדלבוים15 ...

... היות װי מיר מיינען, אז יידן האבן שוין געװוינט אין לוקאור אין דעם 15טן י׳יה, ...

עם התנועה׳ שבראשה עמדו יהודים לא דתײם. זה דרש אומץ ואידיאליזם בעיר כמו לוקוב. אך עובדה שכבר בראשית התנועה הציונית היתה בלוקוב קבוצה שהזדהתה עם התנועה והשתדלה לרכוש אוהדים לרעױן הצױני. בענין זה אנו קוראים בדו״ח שהופיע בעתון השבועי ״המליץ״ 2^ ואנו מצטטים; מודיעים מלוקוב׳ שכשהמשכיל ישראל (צריך להיות ליתר) בײניש גולדפרב ממזריטש עבר בעירנו והוא אדם שהנו בלב ונפש מסור לאידיאל הציוני׳ והוא כבר נאם בענין הציונות בערים גדולות חינם׳ בלי לקבל תמורה— בקשוהו הרבה אנשי העיר שגם ידבר בפניהם על מטרות הצױנות ושאיפותיה. הוא קבל בקשתם והסביר להם חשיבות הישוב בא״י. דברױ חדרו ללבבות (השומעים) ועשו רושם חזק ...

פון די אויבן אויםגערעכנטע פאכלײט זענען געװיםא75 פראצענט געװען ײדן. געװען, םארשטײט זיך, הונדערט־פראצענטיקע קריםטלעכע ״פאכן״, װי, למעיל, היצלערײ (דדנט־כאפערס), קוימענקערעם. דערצו דארף מען מםתמא צוגעבןא היפשן פראצענט פון אזעלכע, וואם האבן זיך נישט רעגיםטרירט אלם בעל־מלאכד, אדער ארבעטער, װארעם עם איז דאך געװעןא חרפה צו זית אן ארבעטער... מען דאדף נאך באמערקן, אז איז לוקאװ איז געװעןא גרויםע צאל םופרים, שרײבערם פון מזוזות, תפילין, םפרי־תורה און ענלעכע הייליקע זאכן, וועמענם אויסארבעטונגע• עם פלעגן אויך גיין קיין אויסלאנד (אגב האב איך געקענט קאמוניסטן, װאס זענען געװען דערביי באשעפטיקט).

... הײנטיקן חודש װערט צװאנציק יאר זינט ס׳איז געלײגט געײאח דער ערשטער גרונטשטיץ פאח ײדישן בוך אין אונדזער שטאט. ...

... באלד װי די דײטשן זעגען אריץ קיין לרקאוו, האבן די אײנגעפירטא פאליצײ־שעה. ...

... װעלכע מיר האבן געלאזן אץ פוילן, האבן פארםמט אונדזער םתיד און םארטונקלט אונדזער האפענונג. מיט הארץ־קלאפעניש זיצן מיר אין די װאגאנען׳ װעלכע טראגן אונדז צו אונדזער היימשטאט. מיר שרעקן זיך פאר דער מינוט, װען מיר װעלן זיך דערװיםן דעם אמת און דאך װאלט מען געװאלט װאם שנעלער דערגיק דעם אמת.