Warsaw

... לוקוב זכתה ל־2 חצרות רבנים. ב־1906, כשמת ר׳ ישראל פילור (נכדו של ר׳ מנדלד, הקוצקאי), קבלו חלק מחסידױ את בנו בכורו רב הרשלר, כרבי ורב הרשלה זה התישב בלוקוב. עד 1920, שנת פטירתו, נהל ר׳ הרשלה ז״ל את חצר החסידות בלוקוב. חסידים הױ באים לשאולו בעניני יהדות, ולבקש ישועה. לאחר פטירתו הפך רב ברוך משה ממלא מקומו בלוקוב במקום אביו. רב ברוך משה היה רב בעײרה הקטנה גרבאװ. זמן קצר אחר כך עבר לװלודאװה. הבן השני רב ױסף אהרן קײם חסידות בװרשה. חצר חסידות זו חדלה להתקײם עם החורבן. ...

... אין די יארן 7—1906 האט די שטאט עקאנאמיש אויפגעלעבט אין שײכות מיטן איבערטראגן זיך פון גאסטמאנם שוך־פאבריק פון װארשע קײן לוקאװ. די דאזיקע פאבריק האט באשעפטיקט עטלעכע הונדעדט ארבעטער. עס האט זיך אויך געעפנט א צװײטע קלענערע שוך־פאבריק פון ױםף מענדל האכמאן. מאיר ליבערמאן האט פארלײגט אן אלבום־פאבריק. די בײדע לעצטע פאבריקן האבן אויך באשעפטיקט צענדליקער ארבעטער. דאם לעבן פון דער ײדישער באפעלקערונג איז געװארן לײכטער און אויך בײ די פוילישע שכנים איזא דאנק דעם די לאגע געװארןא בעםערע.

... ביםלעכװײז האט די לאגע אין שטאט זיך םטאביליזירט. מען האט זיך צוגעװוינט צו די דײטשע אקופאנטן. די געזעלשאפטלעכע טעטיקײט האט אנגעהויבן צוריק אויפלעבן. עם האט זיך געעפנטא ײדישע ביבליאטעק בײם ״קולטור־פאראײן״. בײם /׳קולטור־ פאראײן״ איז אויך געגרינדעט געװאחא קינדער־גארטן און אן 1טע קלאם פאלקםשול. דער קינדער־גארטן איז געװארן געפירט דורך פרײלין שידלאװםקי, און די שול— דורך דעם לערער קאן, װעלכן מען האט געבראכט פון װארשע. קאן איז געװען זײער אן אינטעליגענטער ױנגערמאן און ער האט זיך באלד דערװארבןא םך פרײנד. ער איז אויך געװען באליבט בײ די שילער. די שול האט אבער לאנג נישט עקזיםטירט צוליבן מאנגל אין געלט.

עס איז געבליבן בלויז איץ װעלטלעכע ײדישע אינסטיטוציע׳ װאס האט געפירט אן אינטענסױוע טעטיקײט.• דאס איז געװען די ״ײדישע פאלקס־ביבליאטעק״. אין דער ביבליאטעק האט זיך געפונען די אריגינעלע ײדישע ליטעראטור און אויך איבערזעצונגען פון דער װעלט־ליטעראטור. די ביבליאטעק איז געװען אפן יעדן טאג. ביבליאטעקארין איז געװען שרה גאלד־שטיץ. פון צײט צו צײט האט מען אראפגעבראכט פון װארשע ײדישע רעפערענטן און טעאטערס. די ביבליאטעק האט אײנגעארדנט טאנץ־אװנטן און מאסקנבעלער׳ כדי צו שאפן פאנדן פאר דער אינסטיטוציע.א ספעציעלע קולטור־ קאמיסיע האט אדורכגעפירט ליטערארישע שמועסן און דיסקוסיעס איבער װערק. די קולטור־אימפרעזעס׳ װאס פלעגן פארקומען יעדן פרײטיק אװנט׳ זענען געװען זײער גוט באזוכט. ...

בשנים 7—1906 התעוררה העיר מבחינה כלכלית בגלל העברת בית החרושת לנעלײם של גםטמן מװרשה ללוקוב. בית חרושת זה העםיק מםפר מאות של עובדים. כן נפתח בית חרושת קטן ױתר לנעלײם של יוםף מנדל הוכמן. מאיר ליברמן הקים בית חרושת לאלבומים. שני בתי חרושת אלו אף הם העסיקו מםפר עשרות עובדים. החײם של האוכלוסיה היהודית הוטבו ועמם הוטב לשכנים הפולנים. ...

ב־1928 נפתח בית הספר היסודי של ״צישא״ בן4 כתות ו־4 מורים. עזרו בהחזקת בית הספר אנשי העיר באמריקה וארגון בתי הספר המרכזי בװרשה. השלטונות הפולנײם נתנו רשות לפתוח את בית הספר. חדרי הכתה היו גדולים׳ נקיים ונוחים. קבלו ילדים מגיל6 ומעלה.

... האוכלוסיה היהודית רק8 מנדטים׳ כי ללוקוב חוברו הפרברים עם אוכלוסיה פולנית. בצד היהודי השתתפו המפלגות הבאות: ״אגודה״. בעלי מלאכד״ פ.צ. ימנײם׳ ״פראפפראײנען״ (שמאלײם)׳ ״מזרחי״ וציונים כללײם. ״האגודה״ 5 מנדטים׳ בעלי מלאכה 1׳ פ.צ. ימנײם 1׳ פראפפראײנען 1. חברי מועצת העיר מ״האגודה״ היו משה אהרן וינטרויב׳ יונה נײ׳ משה פליכטנריך׳ הרש ליזר לנדו ומאיר ליב גלרנטר. חברי מועצה אלו היו גם חברים בקהילה היהודית. משה אהרן וינטרויב נבחר ״לוניק״ בעיריה. מקומו במועצת העיר תפס שמואל אריה. נציג בעלי המלאכה בעיריה היה מטס מנדלבוים׳ מהציונים הכללײם הימנײם— יעקב ליכטנשטין׳ מהשמאליים — שלמה זקליק. האחרון לא היה זמן רב חבר המועצה. המשטרה אסרה אותו ואחרי ישיבה של שנה בבית סוהר בשדלץ הוא חלה בשחפת. שחררו אותת אך היה נאלץ לעבור לװרשה׳ שם מת כעבור זמן קצר.

... ביי אזא לאגע פלעגן אפט די ײנגלעך און מײדלעך אראפכאפן זיך קײן ווארשע׳ ...

... בעלגיע און אנדערע אײראפעישע לענדער. אויב עס זענען בכלל גישט געװען קיין מעגלעכקײטן צו עמיגרירן, איז מען געפארן קײן װארשע. דאס ײדישע װארשע האט אלעמען אויפגענומען. ...

עיקר ההגירה היה לאמריקה׳ אלו שלא קבלו רשות לנסוע לאמריקה נסעו לצרסת׳ בלגיה ומדינות אירופאיות אחרות. אם לא היתה כלל אפשרות להגר׳ נסעו לװרשה. װרשה היהודית קבלה את כולם. ...

... דערשראקן פון דער שטורמישער פאליע פװ שטרײקן, װאס די ערשטע רוסישע רעװאלוציע האט אנגעיאגט אויף די פאבריקן אין װארשע, האט דער בארימטער פאבריקאנט פון מעכאנישע שיך, דוד גאסטמאן, געכאפט און שנעל אריבערגעפעקלט זיץ גרויסע פאבריק, מיט אלע אירע אפטײלונגען, פון װארשע קײן לוקאװ. ...

... זענען פון װארשע באלד נאכגעקומען אױך צװײ מחנות ארבעטער און אנגע־ שטעלטע, װאס זענען פריער באשעפטיקט געװען אין די פאבריקן און זײ האבן ...

... צו יענער צייט האבן עטלעכע בעלי־בתים פון שטאט אנגעהויבן פירןא קאמ־ פאניע קעגן דער קינדער־שולע, מיט דער טענר״ אז מען מאכט זײ פאר אפיקורםים. עם איז גערופן געװארןא מיטינג איןא הויז אויפן נייעם װעג, ווו מיר האבן געדארפט באטראכטן די מיטלען קעגן די אטאקעס אויף דער שולע. פארזיצער פון מיטינג איז געװען בערעלע גאםטמאן. מיטא מאל איז אנגעקומען פאליצײ און זי האט צעטדיבן דעם מיטינג. עם איז אנגעקומעןא פאראדענונג צו פארמאכן די שולע. דער לערער איטשע קעניגםבערג איז געבליבן אן ארבעט און אװעק קײן װארשע, חיה שטערן איז אװעק קיץ אמעריקע. ...

... ז געװארן אן אנגעזעענער כוח אין שטאט. שפעטער האט די דײטשע מאכט געשלאסן דעם לאקאל׳ און ערשט נאך6 װאכן האבן מיר געדונגעןא נײעם לאקאל און אים געעפנט א. נ. ״קולטור־ליגע״. איןא לאקאל אויף בראװארנע גאס האבן זיך געפונען די פראפ. פאראײנען פון שנײדער׳ לעדער און בעקער. מיט דער פראפ.־ארבעט האבן אנגעפירט משה הובערמאן מיט די דעלעגאטן פון יעדן פאך. די קולטור־טעטיקײט איז געװארן אנגעפירט דורך מאטל בראנזויל׳ די ברידער פערקאל׳ ײדל אגמאן און מיץ וױיניקײט. עם איז אויך געשאפן געװארן דער ױגנט־בונד׳ װאם איז באשטאנען פון קרײזן פון פאר־ שידענעם עלטער: גאר ױנגע׳ מיטעלע און העכערע. זײ האבן געהאט אן אײגענעם קאמיטעט׳ װאם איז געשטאנען אין פארבינדונג מיטן קאמיטעט פון ״בונד״. דער ױגנט־ בונד פלעגט אראפברענגען פרעלעגענטן פון װארשעװער ״צוקונפט״ װי שלום הערץ׳ ארטור לערמער׳ לעאן אלער׳ יעקב צעלעמינםקי א״א. דער קאמיטעט פונעם ױגנט־בונד אין לוקאװ איז באשטאנען פון פאלגנדיקע חברים: הובערמאן׳ מנחם אגמאן׳ אברהם גאלדװירט׳ חנהקע דאנילאק׳ הינדע שפירא.

... אין װארשעװער געטא) און מרדכי פערקאל פון לאחש ואומגעקומען אין לאדזשער געטא) האבן צוגעגרײט די 1טע מאי־פארזאמלונג אין זאפאװיעניקער װאלד׳ וװ עם האבן זיך צונויפגעקליבן בײ ס6 פערזאן. מיט פאליטישע רעדעם זענען ארויסגעטראטן שאלקע אבראמאװיטש פון שעדלעץ און גרשון זיבערט פון װארשע. מיט אט דעם ערשטן אײנגע־ געבענעם מיטינג איז אײגנטלעך אנטשטאנען די לעגאלע בונדישע באװעגונג אין לוקאװ.

... זאל תיכף אװעק פון שטאט, װײל מען וועט מיד ארעםטירן אויף דער ״בירזשע׳. דעם זעלבן אװנט בין איך שוין אויפן צוג קײן װארשע. אין װארשע האב איך באלד באקומען ארבעט אױ איד בין געװארן דער ארגאניזירער פון די מענער־שנײדער. ...

אין די ערשטע טעג, װען לאדזש איז אקופירט געװארן פון די דייטשן, האטא גרופע טעקםטיל־ארבעטער זיך געלאזן אין דער װעלט ארײן צו זוכן ארבעט.א טײל פון זײ איז דערגאנגען ביז לוקאוו און דארט באשעפטיקט געװען בײ דער אײזנבאן. ם׳האט נישט לאנג געדויערט, און זײ האבן ארגאניזירטא בונדישע ארגאניזאציע. װען ם׳האט די דײטשן אנגעהויבן צו גײן בארג־אראפ, האבן די חברים באשלאםן צו גרינדןא פראפע־ םיאנעלן פאראײן פון דרײ פאכן.• שנײדער, שוםטער און בעקער. דאם איז זײ אנגעקומען גישט לײכט, װײל די חברים זענען נישט געװען פון די פאכן. איז זײ אײנגעפאלן מיך אײנצולאדן צו זײ, וױיל זײ האבן געוװםט, אז איך האב אין לאדזשער נאדל־פאראײן געארבעט דרײ יאר אין דער פארװאלטונג, װי אויך אין פארשידענע געביטן פון דער באװעגונג. שפעטער בין איך אין װארשע אױפגעפאדערט געװארן פון חבר ױזעף ארײנ־ צוגיץ ארבעטן אין דער גרינדונג־קאמיםיע פון נאדל־פאראײן. װען װארשע איז באזעצט געװארן פון די דייטשן, זענען אין זעלבן פרימארגן ארויםגעהאנגען געווארן ...

... די לוקאװער מײםטערס האבן מיך באיקאטירט, נישט געװאלט צונעמען צו דער ארבעט. האב איך אין םעזאן געמוזט פארן קײן װארשע ארבעטן. די גרעםטע קאמםן האבן מיר געהאט בײ די שוםטער. בײ אײן שוםטער־פאבריקאנט האבן געארבעט 250 ארבעטער. זײ האבן אלע געהערט צו אונחער פאראיץ( די מערםטע םון זײ בונדיםטן. דער שוםטער־פאבריקאנט האט געהײסן גאםטמאן. ער האט זיץ סאבריק אריבערגעפירט פון װארשע. בעתא שטרײק האט ער דארט דערשאםן זײנם אן ארבע־ טער. די ארבעטער האבן אים פארמשפט צום טויט. האט ער זיך פארשטעקט איןא סאס.

... םוף1912 איז דער לאדזשער טעקםטיל־פאראיץ אויםגעגעבן געװארן דורךא פרא־ װאקאטאר, הערש דער הויכער. בעתא גרויםן פאליטישן רעפעראט, וװ איך האב זיד אויך געפונען, זענען ארעםטירט געװארן96 חברים. ערשט נאך דעם 300־יאריקן יובילײ פון דער רוםישער ראמאנאװ־דינאםטיע, זענען כמעט אלע אמנעםטירט געװארן. אבער מײן װזינונג איז געװען פארשיט. איך האב מער נישט געקענט לעבן אויף מיץ נאמעןן איך האב געלעבט אױףא פרעמדן פאםפארט. נאכן גרויםן ארעםט, נאכן פרײ װערן אין לאדזש, בין איך אװעק צו מײנע עלטערן איןא קליץ שטעטל. באלד איז אויםגעבראכן די ערשטע װעלט־מלחמה. מיר זענען געװען הינטערן פראנט. לאדזש איז באלד אפגע־ שניטן געװארן פון דער װעלט. איך בין אװעק קײן װארשע. ...

... אין יאר1920 איז די רויטע ארמײ ארײנגעדרונגען קײן פוילן: די ערשטע ליניע איז געװען פון בריםק ביז ביאליםטאק. איך האב דאן געארבעט אײניקע װאכן אין װארשע• די רויטע ארמיי איז זײער שנעל געגאנגען פארוים. לוקאװ איז געװען אויפן װעג פון דער פראנט־ליניע. איך האב זיך באראטן מיט די חברים פון װארשעװער קאמיטעט, װי אזוי מיר דארפן האנדלען. איך האב געהאלטן, אז די לוקאװער חברים דארפן פארלאזן די שטאט. די חברים האבן מיר געענטפערט, אז זײ קענען גארנישט זאגן. ם׳איז דאא פארטײ־ באשלום, אז יעדער חבר זאל האנדלען װי ער פארשטײט.

... פאר נאכט האט מען אונדז געפירט צו דער לאדזשער ליניע. מיר האבן געקראגן דעם אדרעם פון חבר פאזנאנםקי. דער חבר פאזנאנסקי האט פאר אונדז צוגעגרײט בײ חברים צו עםן און צו שלאפן אױף אײניקע טעג. אײן חבר איז געװען בוימגארטן. ער לעבט הײנט אין אמעריקע. מיט עטלעכע טעג שפעטער זענען מיר אהײמגעפארן. מיר זענען אפגעשטיגן אין װארשע. אויפן באן האבן אונדז אפגעװארט חברים. זײ האבן זיך מיט אונדז געפרײט און אונדז דערצײלט, אז מיר זענען דורכן לוקאװער פעלד־געריכט געװען פארנדןופט צום טויט, מיר בײדע— חיה שערמאן אמ משה הובערמאן, זײ האבן

... מיר האבן אנגעגעבן אויףא לעגאליזאציע אמ אין עטלעכע װאכן ארום האבן מיר זי באקומען. דאן האבן מיר זיך געװענדעט צום צענםראל־קאמיטעט אין װארשע װעגן שיקן צו אונדזא רעפערענט. אלם ערשטן רעפערענט האט מען צו אונדז געשיקט דעם חבר יעקב זרובבל, װעלכער האט גערעדט אויף דער טעמע ״אין יענער דיט עקװאדאר״. זיין רעפעראט איז אדויד מיט גרויס דערפאלג. ...

א םך חברים זענען געװען געצװונגען צו פארן קײן װארשע זוכן ארבעט, אץ דאס האט געשטערט. עם האבן געפעלט מדריכים, װײל געװיםע פון זיי זענען געפארן אויף הכשרד,. פארן קײן ארץ־ישראל איז געװען שװער. עס האבן געפעלט םערטיפיקאטן. און דאן האט זיך אנגעד״ויבן דער גרויםער װיכוח, צי איז ארץ־ישראל אין שטאנד צו ליײן די ײדישע פראגע. גאנצע נעכט פלעגט מען זיצן און דיםקוטירן.א םך חברים זענען אװעק אין דער קאמוניסטישער באװעגונג. די האבן געטענד״ט, אז קײן ארץ־ישראל קענען פארן בלויז יחידים, דאקעגן דער קאמוניזם װעט ראדיקאל לײזן די ײדן־פראגע. נישט איץ מאל זענען די איבערגעבליבענע חברים אריעגעפאלן אין יאוש. זײ זענען יארן געזעםן אויף הכשרה און נישט באקומען קײן םערטיפיקאטן אויף עליד,. די, װאס זענען צוריקגעקומען פון הכשרד, האבן זיך ארומגעדרײט דערשלאגענע און די האבן אנגעד׳ויבן טראכטן װעגן פארן ערגעץ אנדערש זוכן ארבעט, אדער עמיגרירן אין װעלכן עס איז לאנד. בײ אזא לאגע, און בײ די פארשאדפטע דיסקוםיעם, איז נישט קיץ וװנדער, אז כמעטא גאנצער גדוד האט פארלאזט דעם ״השומר הצעיר״ און אװעק צו די קא ...

געװען איז דאס איןא זומער־אװנט, װען דרײ ױגנטלעכע־ איך, זיםל פעלדמאן און שמואל ליכטער ז״ל, האבן באשלאסן זיך צו װענדן צו ישראל ראזענצװײג עד זאל אונדז העלפן גרינת דעם השומר־הצעיר און זיך שטעלן אין שפיץ םון דער טעטיקײט. ישראל ראזענצװײג איז געקומען קײן לוקאװ פון װארשע. ער איז געװעןא לערער איןא רעגי־ רונגס־שול אין אקאװ. מיר האבן געזען פאר זיךא מענטש מיט בילדונג אמ גרויםער אינטעליגענץ, װאס לוקאװ האט אפילו נישט געקענט חלומען װעגן אזא מענטש. מיר האבן אויך געפילט, אז דער לערער ראזענצװײג האטא הײס ײדיש הארץ אװ ער װאלט געװאלט עפעם טאן פאר דער ײדישער ױגנט אין לוקאװ, נאר מען דארף זיך װענדן צו אים. מיר, די גרינדער פון השומר־הצעיר, האבן נישט געהאט קיץ אנדער ברירה, װײל אןא פירער האבן מיר נישט געקענט אפילו טראכטן װעגן גרינדן דעם השומר־הצעיר, און מיר האבן געטראכט, אז ישראל ראזענצװייג איז פשוט אראפגעפאלן פון הימל, כדי צו העלפן אונדז. ...

... היה זה בערב קיץ כששלשה צעירים־ אני, זיםל פלדמן ושמואל ליכטר ז״ל, החלטנו לםנות לישראל רוזנצוײג שיעזור לנו ביםוד השומר הצעיר ולעמוד בראש הםעילות. ישראל רוזנצױיג בא ללוקוב מװרשה, הוא היה מורה בבית םפר ממשלתי בלוקוב, ראינו לםנינו אדם עם השכלה ואינטליגנציה שלוקוב לא יכלה אפילו לחלום על איש מםוגו. אנו גם הרגשנו שהמורה רוזנצוײג יש לו לב יהודי חם והוא יהיה מוכן לעשות משהו למען נוער יהודי בלוקוב. אלא שצריך היה לפנות אלױ ואנחנו, מיםדי השומר הצעיר, לא היתה לנו גם ברירה אחרת, כי בלי מנהיג לא יכולנו אפילו לחשוב על יםוד השומר הצעיר ואנו ראיגו את ישראל רוזנצױיג כאילו נפל פשוט מן השמים כדי לעזור לנו,

... אלץ אפטער האבן זיך געהערט צוױשנרופן אויף די פאדזאמלונגען בײ אונח אין לאקאל. מען האט אנטדעקט אין דער פארטײא קאמוניםטיש קעמערל. פיל חברים זענען אװעק פמ דער באװעגונג. אנדערע זענען אװעקגעפארן קײן אויםלאנד אדער קימ װארשע. געבליבן איזא קלײנע גרופע׳ װאם האט געשאפן אן אפטײלונג פון ״החלח הצעיר״, װעמענם חברים עם זענען אװעק אויף הכשרה און עולה געװען קימ ארץ־ישראל.

... איץ מאל איז די לוקאװער ״יםאי׳ אויםגעקומען צו שפיא אין שעדלעץ קעגןא ײדישער מאנשאפט. גראד האט3 טעג פאר דער באגעגעניש גערעגנט אץ דאם םפארט־ פעלד איז געװארן אדורכגעװײקט. די מורא בײ די שעדלעצער איז געװען אזוי שטארק, אז זײ האבן אראפגעבראכט פון װארשע דרײ באקאנטע שפילערס, כדי צו פארשטארקן דיער מאנשאםט. אבער אויד דאם האט נישט געהאלפן. די לוקאװער האבן געשפילט מיט אזא ברען אמ געטרײשאפט צו זײער שטאט אמ דיער נאמען, אז זײ האבן באזיגט די שטארקםטע קעגנערס. ...

אויפן מארק פלעגט אויך שטיק דער אויטאבום פון ראדזין אדער קאצק. געהילף פון שאפער איז געװען םראליק—א מאדנער טיפ. ער האט געהאט אן אפענע האנט׳ קיץ זלאטע האט בײ אים נישט געשפילט קײן ראלע. װען מען האט בײ אים געבעטן געלט פארן קרן־קימת, האט ער אפט געגעבן מער װיא גביר. אבער עם האט געטראפן, אז ער האט געדארפט ״אפזיצן״ פארא גנבהלע. ער האט זיך באקענט מיטא מײדל אין װארשע, און מחמת דעם, װײל ער איז, װײזט אויס, געװען שטומפיק אויף דער עברי, האט ער מיך געבעטן, אז איך זאל אים שרײבן די ברױו צום מײדל. צו דעם צװעק האט ער געקויפט דאס בעסטע קאלירטע זײד־פאפיר׳ ארײנגעלײגט אין די בריװ רויטע בענדעלעך און באשפריצן די קאנװערטן מיט פארפום. װען ער איז ״געזעםן״, האב איך שוין אליץ פאר אים געשריבן די בריװ. דערפאר האט ער מיר צוגעזאגט, אז אויב ער װעט טרעפן אין װעגא ״שומרניק״ אדערא ״חלוץ״, װעט ער אים אויפנעמען אין אויטאבום אן געלט. ...

האט מען דערהערט רעדן רוםיש. מען האט פארשטאנען, אז די ״גאולה״ איז געקומען. מען איז ארוים פון די באהעלטענישן און זיך געחידושט װאם מען זעט בלויז זעלנער1 מען דערקענט נישט צװישן זײ קײן אפיציר. די רוםן האבן זיך כםדר געפרעגט װי װײט עם איז נאך קײן װארשע.א םך פון זײ זענען געװען אן שיך, אפגעריםן׳ די ביקםן— אנגעהאנגען אויף שטריקלעך. אבער אויף די היטלען האבןא םך פון די זיך אויפגעשריבן ״װארשאװא״. ...

... דער שאסיי, וואם האט זיך געצויגן פץ ראחינער װעג, האט געפירט קײן לובלין, און— פץ דער צוױיטער זייט— קיץ שעדלעץ—װארשע. דער װעג האט אויך אראפגעפירט צו דער באן־םטאציע. שפעטער האט מען דעם באן־װעגא נאמען געגעבן אלעיא קאשטשושקי.

... אין װארשע בין איד געװארן אלץ מער אקטױו אין דער ארבעט פון ״בונד״. בײ טאג פלעג איד ארבעטן בײ מײן שנײדערײ, און אין אװנטן פלעג איד פאנאנדערטײלן געהײמע ליטעראטור און געװער. ...

ישראל שפיגעלע איז געװעןא חבר אין ״בונד״ ער האט אויםגעפירט אן אטענטאט אויףא צארישן זשאנדארם. ער איז געװען געצוװנגען צו אנטלױפן קיק אמעריקע• אין גרעסעח טײל פון צימער האט געװוינט איצל גלעזער מיט זײן משפחה. דער הומער איז געװען אן אפטער גאםט בײ איצל גלעזער. די משפחה האט זיך איבערגעקליבן קימ װארשע אזױ וױ עס האבן געטאן אנדערע לוקאװער. ...

... א לענגערע צייט האבן מיר זיד איבערגעשריבן מיט פרץ מארקישן אין װארשע און אים םארבעטן אויףא באזוך אין אונדזעד שטאט. אבער תמיד איז פון אים געקומען דער זעלבער ענטםער* ער איז פארנומען. װי נאר די צייט װעט אים דערלויבן, װעט ער װעגן דעם אליין שרייבן. ...

הערשל לערמאן איז אויךא מיטגליד אין צענטהאלע אינםטאנצן פון די צעירי־ אגודה אין װארשע און באטײליקט זיך אין די זיצונגען. זײן װארט װערט געהערט מיט גרוים רעםפעקט. צוזאמען מיט שמחה לענדער (דער זון פון הערש לײזער) איז דער שרײבער םון די שורות געשטאנען בראש פון דער אגודה־ױגנט אין לוקאװ אין דער לעצטער תקופה ביז צום אויםברוך פון דער מלחמה, און געארבעט אין ענגן קאנטאקט מיט ר׳ הערשל לערמאן. הערשל לערמאן מיט זײן ״םװיטע״— יעקב גפן, יעקב רובינ־ שטײן, אברהם גינצבורג, שמחה לענדער און אנדערע— זענען העלדיש אומגעקומען. ...

... לוקוב׳ ערב מלחמת העולם השניד״ ערב השואה והחורבן. קהילה עתיקה ע״י ורשה׳ דחוקה וצםופה. מקום שנחבא בית־הכנםת הישן ונשתקע בית־העלמין הישן׳ עם דוכני רוכלים קטנים במרכז העיר ברהוב הראשי׳ רח׳ ד״ר חונצינםקי׳ עם השטיבלך של חםי־ דים׳ פרנםים׳ למדנים מגודלי זקנים עם קםוטות ארוכות׳ ועטרות כםף על גבי טלי־ טות ארוכות מעל לראשיהם. דמױות שאזלו מרחפות לנגד עיגינו. יד לא ימושון ובכל זאת חזקות מכל כוח איתנים. וכין כל הדמו־ ■ ות האלו רואה אנכי את דמותו ואת קלםתר פניו של חותני ר׳ יצחק זאב ליבראד ז״ל. זכה האיש וזמן קצר לפני בוא השואה נאםף אל עמו. גוע ויאםף אל עמו והוא בן שמונים וחמש. זקן היה האיש אך לא שבע ימים אלא צמא ימים׳ צמא לחיים ולפעולה. גם בהױתו מוטל על ערש דוי לא פםק מלמוד תורה. כוח שקידתו בלמוד לא יתואר׳ לא הניח משנה ומקרא׳ םפרי גאונים׳ שאלות תשובות ובעיקר םפרי קבלה וחםידות. בכל דבר מצא ענין. גדול בתורה ובהלכה׳ אישױת מפורםמת בכל הםביבה׳ בנו של הרב הנודע׳ הרב שרגא פײבוש מטורצין׳ חוטר מגזע הרבי ר׳ יצחק מװרקה. איש צנוע היה בתכלית הצניעות׳ עמד על משמרתו כאחד מרבבות החםידים ...

... דאס איז געװען זײערא שװערע פרנסה.א גאנצע װאד האט ער זיך ארומגעװאלגערט אין גרויםן װארשע בײם איעקויפן פארשידענע סחורות פאר לוקאװער קדעמער אמ בעלי־מלאבות אמ אויך פונאנדערגעטראגן דיערע אויםארבעטונגען און דערלײדיקן דיער קארעספאנדענץ. אײנער אלימ האט ער אויםגעפירט די פונקציעס פוןא פאםט־אמט און אן עקםפעדיציע. ...

טיצן. קאו זײן, אז אין עטלעכע פון די מאטעריאלן איז דער טאן אן איבערגע־ טריבן פאלעמישער און אנמשפרעכט גיכער דעם לויפנדיקן טאג אײךער דער פולער אביעקטױוקײט, װאס מען קאן באקומען ערשט פון דער פערספעקטױו. אבער צום לויב פון דער לוקאװער פרעסע^ אויב מיר זאלן אורטײלן לויט די עמלעכע צײ־ מונגס־נומערן^ װאס מיר האבן צו אונדזער רשות, מוז מען זאגן, אז זי איז געשטא־ נען אויףא גענוג הויכן נױוא צװישן די אנדערע ײדישע פראװינץ־צײטונגען אין פוילן. עס איז גענוג בלויז אונטערצושטרײכן^ אז אין אט די צײםונגען האבן מיר נישט געפונען קײן שונה װאס איז געװען אזא גאנגבארע סחורה אפילו אין געװיסע חשובע װארשעװער יידישע צײטונגען. די שפראך איז דארט אן אפגעהיםע, און אויך דער אויסלײג איז^ פאר יענער צײמ,א רײנער אוןא מאדערנער. ...

... עם איז גענוג אגצװוײזן אויפן טיראזש פוןא ײדיש־פוילישער צײטונג אין װארשע, װעלכער איז אײנער פון די גרעםטע, אויב נישט דער גרעםטער, צװישן די ײדישע צײ־ טונגען. ...

סוף סצער יארן סארט זאנשײן אריבער קײן װארשע^ װו ער ארבעט אלס סעק־ רעטאר םון די ״ײדישע שריסטך. אין די דאזיקע יארן רײסט אויך אן זײן דיכטע״ רישער טאלאנט און עס סארמירט זיך אויס זײן אײגנארטיקער סטיל, װעלכער קומט בולט צום אויסדרוק אין זײנע צװײ לידער״זאמלונגען ״װארט און ניגון״ (1959) און .ױנגער װינטער״^ װאס איז שוין דערשינען, לײדעד נאך זײן םויט, אץ יאר 1964. ...

... און זיך צוגעכאפט צום טאטנס מסחר• דער צוױיטער זון, אברהם, האט געזוכט זיץ צוקונפט אין װארשע. ...

... נאך דער באפרײונג איז איבער די גאםן פון װארשע געלאפןא פרוי,א ײדישע פרוי. ...

... ...איך האכ שוין אין װארשע געציטערט, אין קאװנע און ראװנע— בלױז שרעקן, עם האט םיך שוין לוקאװ דערשיטערט... אויןש מערער װעט שרעק שוין נישט קלעקן. און לוקאװ, אוי, ארעמע שטעטל! דײן חורבן איז מיר פאר די אויגן... א הײזל,א שטול אוןא בעטל און םענטש איז םיט דעם מיטגעפלויגן. א גאם אין דער לופטן געשפרונגען און דא אויך דער ערד זיך צעשאטן... א שטעטל פון פײער דערשלונגען, און מענטשן אויך טויט אפגעבראטן. ...

... בעת די היטלעריםטן זענען אנגעפאלן אויף פוילן, האבן מיר געװוינט אין װארשע. ...

... שוין מיטא געװיםער צײט צוריק פאר דער ערשטער אקציע פון אויםראטן די ײדן אין אונדזער שטעטל לוקאװ, זענען צו אונדז דערגאנגען ידיעות— אײנע שרעק־ לעכעד םון דער צװײטער— װעגן פארשידענע אויםראטונגם־אקציעם אין װארשע, נאװאמינםק, לובלין, לובארטאװ, כעלם און אנדערע שטעט. עם האבן זיך אנגעהויבן באװײזן בײ אונדז אין שטעטל ײדן אנטלאפענע פון פארשידענע שטעט וװ אזעלכע אויםראטונגם־אקציעם זענען פארגעקומען. עם האבן זיך געראטעװעט צו אונדז אין שטעטל ײדן, װאם זענען געשפרונגען פון צוגן אויפן װעג קײן טרעבלינקע. זײ האבן דערצײלט אין שטעטל װעגן די שוידערלעכםטע איבערלעבונגען, די נגישות און פײניקונגען פון די היטלעריםטישע רוצחים, די אויםטערלישע פאקטן פון םאדיזם איבער פרויען, זקנים און קלײנע קינדער. דאם בלויזע הערן פון זײערע איבערלעבונגען האט געמאכט גלױוערן דאם בלוט אין די אדערן•

... װאם דערשײנט אין װארשע (אין נומער21 פון יאר 1958, זײטן 105—112). ...

הײנט, װען איך שרײב אט די װערטער, קומט פאר אײנע פון די דײטשע כםדרדיקע מערדערײען. זײ רופן עם: ״מאכן די שטאט ױדענרײך. פון נעכטן אן ביז דער איצ־ טיקער מינוט (9 אװנט) הער איךא כםדרדיקע שיםערײ. אט די אקציע בײ אונדז האט זיך אפגעשפילט אויף אזא אופן: צו ערשט האבן מיר געהערט װעגן געטא אין װארשע, װעגן בעאשעץ, טרעבלינקע, לובלין. מיר האבן געהערט װעגן דעם פון דער װײטנםן מען האט דערצײלט, אז עם זענען אומגעקומען הונדערט, צוױי הונדערט טויזנט. בײ אונדז אין שטאט זענען ײדן ארומגעגאנגען פרײ. קײן געטא איז נישט געװען. עס זענען בלויז געװען ײדישע געגנטן, אבער ײדן איז געװען דערלויבט צי באװעגן זיך פרײ. זומער האט מען שוין די ײדן פארװערט אװעקצוגײן װײט פון זײער וװינארט. אויב מען האט געטראפןא ײד אויםער דער שטאט, האט מען אים פשוט דערהרגעט. שפעטער האט מען אנגעהויבן אײנארדעגען גרויזאמערע אנפאלן אויף ...

... מיר האבן פארלאזט אונדזעד דירה אין לאחש, אויף באזארנע גאס׳ אמ אװעק צו אונדזער באקאנטן אין װארשע, אויף נאװאליפיע־גאס. דער באקאנטער האט אונח אפגעגעבןא צימער, אבער גאר אין גיכן האבן מיר אנגעהויבן לײדן הונגער. נאכן ארומצוימעז אמ שליסן דאס װארשעװער געטא, איז די לאגע נאך ערגער געװארן. וױיל עס איז שװעדער געויאח אריעצושמוגלען שפית־פראדוקטן פמ אנדערע שטעט. װינטער1941 איז די לאגע אין װארשעװער געטא דערגאנגען צוא שרעקלעכן

... איך האב זי געבעטן, אז זי זאל מיר שאפן או־בעט בײ עמעצן פון אירע באקאנטע פויערים. תחילת האט די קחבה גישט געװאלט הערן דערפװ. איך האב אבער אײנ־ געטענהט מיט איר, אז בײ איר איז ענג, און אויב איך װעל ארבעטן בײא פויער, װעל איך אפשר קעגען דיגגעןא שטיבל אין דארף און אראפברענגען די משפחה פון װארשע און מיר װעלן אלע זײן צוזאמען. ענדלעך האט די קרובה אײנגעזען, אז מײן פלאן איזא גוטער און צוגעזאגט מיר צו העלפן. ...

... באלד אין דעד פרי האב איך אנגעשריבןא ברױו קיץ װארשע און געבעטן דער מאמען מיר שנעל צו ענטפעח. דעם זעלבן טאג בין איך אװעק קיץ לוקאװ. איך האב באשלאםן זיך אומציקעח אהײם, צו מײנע אײגענע אין װארשעװער געטא. די קרובה האט מיר געזאגט, אז איצט איז גע&ערלעך צו לאץ זיך אין װעג אריץ: מ׳װעט מיו כאפז אץ דערד,רגענען. זי האט מיך געראטן צוריקגיץ אין דארף אריץ צום פויער. דארט װעל איך אפשד קענען איבערקומען די שװערע צײטן. ...

דעם 27סטן סעפטעמבער 1939,27 טעג נאך אויםבראך פון דער מלחמה, בין איך מיטא ראװער אהיימגעפאח קײן לוקאװ פון װארשע, וװ איך האב זיך געפונען די לעצטע צייט. אויפן וועג האב איך געזען ווי מען רוימט אפ די דערהרגעטע און מעז לייגט זיי אין די ראוועם, כדי מתים זאלן נישט שטערן דער באװעגונג. ...

... ל. ק. איז צוזאמען מיט אנדערע זשורנאליסטן אװעק פת װארשע אין דער נאכט םון 6טן אויםן 7טן סעפטעמבער 1939. געגאנגען איז ער, אזוי װי פיל הונדערטער טויזנטער אנדערע, מיטן וועג ק־ין שעדלעץ. דער פינצטערער גורל האט ליפע קעסטין פארטראגן מיט זײן 18־יאריקן זון קײן לוקאװ. דארט האבן אים די דײטשן דעריאגט. אויפן צוױיטן טאג איז ליפע קעסטין צוזאמען מיטן זון געשטאנען פאר א בעקערײ, װעלנדיק קריגן דארטא שטיקל ברויט. אין דעם מאמענט זענען ארײנ־ געפארן אין שטאט אויף עטלעכע מאטאציקלען אן ערך20 דײטשישע מיליטערלײט, ...

דער מחבר סון אױטאביאגראסישע ראמאנען סוןא געדועזענעם קרימינאליסט סארבערא״י װיטש (״אורקע גאכאלניק״) איז דערשאסן געװארן אין דער ערשטער צײט דורך די רוצחים םון דער רײכסװער אין אטװאצק, אונטערן אויסרײה אז ער האט באגאסן די דײטשישע זעלגער מיט קאכעדיק װאסער< דער אלטער םעליעטאניסט ליפע קעסטין, װעלכער איז אװעק סון װארשע אין די ערשטע מלחמה״טעג, איז דערמארדעט געװארן דורך די היטלעריסטן אין לוקאװ. ...

... נאך דעם׳ װי די תלינים זענען *־ועק, זענען ארויםגעלאפן פיל פאליאקן׳ כדי צו רויבן בגדים און שיך... איך בין אויפגעשטאנען, אחיפגעצויגן פרעמדע הויזן און שיד אמ זיד דערשלעפט צוא באקאנטן קריםט. נאד צוױי װאכן בין איר אנגעקומען קיץ װארשע צו מיין בתדער אויף מוראנאװסקע 36, וװ ם׳זענען שוין געװען מײנע צװײ שװעםטער. ...

בעת היטלער איז באפאלן פוילן אין יאר1939 האב איד, צוזאמען מיט דער מאמע און4 ברידער, געוװינט אין פראגע,א פארשטאט פון װארשע. דעם דטן םעפטעמבער׳ װען עם האט זיד אנגעהויבן דאם לויפעניש פון װארשע, האט די מאמע מיד געהײםן נעמען דעם ברודער מאניש און צוזאמען מיט אים אװעק קיץ לוקאװ. זי האט געזאגט, אז װען די עלטערע צװײ זין, װאם זענען דאן נישט געװען אין דער הײם׳ װעלן צוריקקומען׳ װעט זי צוזאמען מיט זײ און מיט דעם ײנגםטן זון מרדכי׳ אויד קומען קײן לוקאװ. דארט װעט זײן לײכטער, האבן מיר געמײנט, איבערצולעבן די מלחמר,. זי האט מיר געגעבן דעם אדרעם פון אונדזער פעטער שמואל שעדלעצקער אויף יאטקע־גאם 4. דארט דארפן מיר װארטן ביז װאנען זײ װעלן קומען. ...

... אין קאלושין האבן ו.ויר געטראפןא סך באקאנטע. טײל פון זײ זענען צוריקגעקומען םון שעדלעצער װעג און זײ האבן אונדז אפגערעדט פון גײן װײטער קײן לוקאװ׳ וױיל ם׳איז כמעט אוממעגלעך זיך אדורכצורײסן דורך די דײטשע באמבארדירונגען. מיר האבן באשלאםן אומצוקערן זיך קײן װארשע נאך אן אפרו פון עטלעכע טעג׳ װײל די פים זעגען געװען בײ אונדז אפגעריבן נאך דעם פריערדיקן מארש.

... קעגן די היטלעריםטישע פארכאפער. ער פאלט ארײן אין געפאנגענשאפט צו די דײטשן, אנטלויפט גלייד און קומט צוריק קײן מינםק. דא װערט ער די נשמה פון דער אונטערערדישער ארגאניזאציע און װערבירט קעמפער פאר די פארטיזאנער־אטריאדן אין די וױיםרוםישע װעלדער. די דײטשע באנדיטן קומען אויף זײנע שפורן און ער מיט זײנע נאענטע חברים, צװישן זײ אייד לוקאװער, מחן פארלאזן מינםק און זיד ראטעװען בײ די פארטיזאנער, דא װערט ער דער אנפירער פוןא פארטיזאנער־אטריאד און פארשאפט פיל כבוד דעם ײדישן פאלק. ער ראטעװעט אויד אפא גרויםע צאל קלײנע ײדישע קינדער, װעלכע זענעןא דאנק זיץ שוץ געבליבן לעבן ביז נאד דער מלחמה. פאר זײנע פארדינםטן װערט ער אײניקע מאל אויםגעצײכנט פון דער םאװיעטישער רעגירונג אמ אויד פון דער פוילישער מלוכה. שלאכטאװיטש אי־ געשטארבן אין װארשע אין יאר 1956.

... איך בין געבוירן אין לוקאװ אין יאר 1890. מײן פאטער ע״ה איז זינט לאנגע דורות א לוקאװער. מען האט אים גערופן מלך שוםטער. מײן מוטער ע״ה איז געװעןא געבוירענע אין שעדלעץ. אין1895 זענען מײנע עלטערן, צוליב פרנםה־שװעריקײטן, ארויםגעפארן קײן לאדזש, און שפעטער— קיץ װארשע. אין לאדזש האב איך געלערנט אין דער ישיבה פונעם באוװםטן גאון ר׳ חײם מײזיל ז״ל.

אין שטאט הײבט מען אן אן אקציע אים צו באפרײען. אן אנגעזעענער חםידישער ײד און דער קריםט קאמינםקי שרײבן אונטער, אז זײ גאראנטירן פאר דער לאיאלקײט םון ישראל גאלדגעװיכט. ער װערט באפרײט, אבער צוליב דער כםדרדיקער פאליצײאישער אויפזוכט אנטלויפט ער פון לוקאװ קיץ װארשע, וװ ער טרעט ארײן אין דער קאמפארטײ. ער איז זײער אקטיװ אמ װערט ארויםגעשטעלט װיא קאנדידאט צום װארשעװער שטאטראט. אבער ער לעבט וױיטער אלם ארבעטער בײ זיץ פאך. אין1925 הײראט ער, צום צוױיטן מאל, מיט דער טאכטער פון משה מלאך פון לוקאװ, װעלכע איז געװען אקטיװ אין דער קאמוניםטישער באװעגונג. בײדע זענען זײ טעטיק אין לעדער־פאראײן. צוליב פאליצייאישע פארפאלגונגען פארלאזט ער פוילן אין יאר1929 און װאנדערט אוים קימ בעלגיע. ער װערט אן ארבעטער אין ראגאװםקים שיך־פאבריק אין בריםל. ...

ישראל גאלדגעװיכט ארגאניזירטא װארשעװער לאנדםמאנשאפט אמא םאטראגאט איבער פאליטישע ארעםטירטע. ער געדענקט אויך אין זימ הײמשטאט און שאפטא לוקא־ װער לאנדםמאנשאפט אין דער פארעם פוןא פאטראנאט איבער די פאליטיש־םארפאלגטע אין לוקאװ און די פרויען און קינדער פון די ארעםטירטע. ער האט געזאמלט און אלימ זיך באשטײערט לטובת די פאליטיש־פארפאלגטע און איבערשיקן קימ לוקאװ גרעםערע געלט־םומעס. מיט וױיטיק פלעגט ער רעדן װעגן דער אפגעשטאנענקײט און ארעמקײט אין שטעטל. די נײ־געקומענע לוקאװער פלעגן געפינען בײ איםא הײם. ישראל גאלד־ געװיכט איז אויך טעטיק אין בריסעלער ״קולטור־פאראײך׳. זימ זמ ענדיקט די מיטלקזול און גרײט זיך לערנען איןא העכערער מעכאנישער שול. ...

... געבוירן אין יאר1911 בײ זײער רעליגיעזע עלטערן. צו6 יאר איז ער געװאוץ םאריתומט נאכן םאטער. ער לערנט אין חדר און אין ישיבר״ און אלט זײעגדיק13 יאר םארלאזט ער לוקאװ און קומט קיץ װארשע. ...

... נישט קענענדיק געפינען קײן געהעריקע באשעפטיקונג אין לוקאװ, פארט שלמה אין יאר1912 אװעק קײן װארשע, וװ ער באקומט ארבעט. ...

... אין יאר 1920, װען די רויטע ארמײ ציט זיך צוריק פון פוילן׳ לויפט ער מיט איר קיץ רוםלאנד. נאךא קורצער צײט קערט ער זיך אום קײן פוילן און באהאלט זיו אוים אין װארשע. װען ער קומט קיץ לוקאװ, װערט ער ארעםטירט פאר מיטארבעטן מיט די באלשעװיקעם. מיט קייטלעך אויף די הענט פירט מען אים אפ קיץ לובלין, ...

... אין1925 יאר טרעט ער אריין אין קאמוניםטישן ױגנט־פארבאנד פון פוילן, און געװען מיטגליד פמ שטאטישן קאמיטעט• דערנאך איז ער טעטיק אין די רײען םון ק.פ.פ. שפעטער פארט ה• קאראםיק קײן װארשע, וװ ער ארבעט אלם שוםטער• ער אױ א מיטגליד אין ליגקן פאראײן פון די לעדער־ארבעטער און ארבעט אקטױו אין דער פארטײ. ער נעמט אן אקטיימ אנטײל אין אלע שטרײק־אקציעם פון די לעדער־ ארבעטער. ...

... זי האט די לעצטע יאח געלעבט אין װארשע. זי איז געװען אין געטא ביז צום אויפשטאנד. ...

משה שלאכטאװיטש (אדער װי מ׳האט אים גערופן: אברהם דער געלעס׳ שטײט בראש פװ אלע שטרײקן אין לוקאװ. אין יאר 1926׳ נאד דער באקאנטער פראװאקאציע פון העגיעקן׳ װערט משה ארעסטירט און געמשפט לויטן ארטיקל102— םאר אנגעהערן צו דער קאמוניםטישער פארטײ. נאכן אפזיצן2 יאר אין טורמע׳ קומט משה צוריק קײן לוקאװ און מיטן גאנצן ברען פון זײן קעמפערישער נשמה װארפט ער זיד אריץ אין דער ארבעט פון דער קאמוניםטישער פארטײ. ער װערטא מיטגליד פון געגנטלעכן קאמיטעט׳ און שפעטער פמ דער ײדישער ביורא. צוליב די אומאויפהערלעכע פאליצײאישע פארפאלגונגען׳ פארט ער איבער קיץ װארשע. ...

משה פליכטענרײך, הערש לײזער לאנדע, מאיר לײב געלערנטער. די זעלבע ״אגודד.״־ ראטמענער זענען אויך געװען מיטגלידער אין דער ײדישער קהילד,. משה אהרון װײנטרויב איז אויםגעװיילט געװארן אלם לאװניק אין מאגיםטראט. זיץ ארט אלם ראטמאן האט פארנומען שמואל אריע. דער פארשטייעד פון די האנטװערקער אין שטאטראט איז געװען מאטעם מאנדעלבוים, פון די רעכטע פ.צ.— יעקב ליכטנשטיץ, פון די ״לינקע״— שלמה זאקאליק. דער לעצטער איז נישט לאנג געװען ראטמאן. די פאליציי האט אים ארעםטירט, און נאכן אפזיצןא יאר אין שעדלעצער טורמע איז ער קראנק געװארן אויף טובעדקולאז. מען האט אים באפרײט, אבער ער האט געמוזט איבערפארן קיץ װארשע, וװ ער איז געשטארבן איןא קורצער צײט ארום. ...

... במצב כזה הױ הבחורים והבחורות קופצים לװרשד״ כדי למצוא שם עבודה. לא פעם הםתובבו שם רעבים, אך התבײשו לחזור הביתה. בחול המועד פםח או םוכות נר,גו חלק מהם לחזור לעיר, מגונדרים בחליפות ובנעלײם החדשות (מי יודע כמה ארוחות זה עלה). הם הױ מםתובבים עם מקלות בידים ומפצחים גרעינים והבחורות הױ משתגעות אחרי ״הװרשאים״ שהױ מדברים װרשאית עם ״יאך״. הם הױ מהללים את התיאטרונים, בתי הקולנוע ור,מםעדות שבהן אכלו. הם לא יכלו לםפר את האמת: שישנים במיטד, ל־2 אנשים ועוברים ימים שאין אוכלים צהרים. ...

... װען די כװאליע שטרײקן האט דערגרײכט אויך קײן לוקאװ, איז ליבערזאן, דער אלבאם־פאבריקאנט אין כעס געװארן, װאס די ״אנטשעפעניש״ יאגט אים נאך. ער האט שנעל אויםגעדרײט דעם דישעל און געמאכט ״השיבנו נאזאד״— צוריק קײז װארשע. ״אויב שוין אראפפאלן, זאל כאטש זײן פוןא גוט פערד״... האט ער געזאגט. ...

גערעדט און געטאןו ישראל ראזענצוױיג איז גלײך צוגעטראטן צו דער ארבעט, ער איז אװעקגעפארן קיץ װארשע, זיך געװענדט צום פירער פון השומר־הצעיר אין ווארקוע, יהודה גאטהעלף, און ער האט געברענגט פעק מיט ליטעראטור אץ אנװײזונגען ווי אזוי ...

... איץ מאל האטא פריץ פון הינטער לוקאװ געבראכט צו זלמנען זײנע3 זץ, תאם לערנען זיך אין װארשע אין גלחים־םעמינאר און מען דארף זײ אויפנײען קירכלעכע בגחם. זלמן יאבקע נעמט אן די ארבעט׳ דער פריץ װיל אבער׳ אז דער שנײדעד זאל פארן צו אים אין הויף, כדי די קינדער זאלן נישט דארפן בײם פאםן צו פיל זיך דחיען איןא ײדישער שטוב. זלמן האט אײנגעפאקט די מאשין מיט די שערן און מיטגענומען די קינדער װאם העלפן אים אין דער ארבעט, װי אויך דעם געזעלן. זלמן האט אױך נישט פארגעםן מיטצונעמעןא מזוזד, אין טלית־זעקל.

... ב. גאטעסדינער/ װארשע ...

... יעקב זאנשײן איז געבוירן געװארן אין לוקאװ דעם ס1טן יאנואר1914 בײ אומסארמעגלעכע עלטערן. אין דעם שטעטל האט ער םארבראכט זײן קינדהײט אװ ױגנט, באקומענדיקא טראדיציאנעל-ײדישע דערצױנג. אריבערםארנדיק קײן װארשע^ װערט זאנשײן אן אסטער ארײנגײער אין םאראײן םון ײדישע ליטעראטן, מאכט זײנע ערשטע ליטערארישע שריט אויסן געביט סת םאעזיע׳ אין װעלכע עס איז שוין דעמאלט געװען צו זען אן אנדײט אדיף זײן שפעטערדיקן נוסח. ...

... קײן םאקאלאװ זענען מיר אנגעקומען ערב ױם־כיפור. אין שטאט האבן זיך געפונעןא םך פרעמדע, באזונדערם װארשעװער, װאם האבן נישט געקענט זיך אומקערן אהײם, װײל די הויפטשטאט איז געװען ארומגערינגלט פון די דײטשן.