Motl Branzvil

... אין יענע שטורמישע נאװעמבער־טעג איז פארגעקומעןא געמײנזאמער מאסן״ מיטינג פון פ.פ.ס.^ ״בונד׳/ לינקע פ.צ. און קאמוניסטן. עס האבן געפלאטערט רויטע פאנען. די רעדעס זענען געװארן געהאלטן אין פויליש און אין ײדיש. דאס איז געװען אן אימפאזאנט בילד. מען האט געגלויבט׳ אז עס איז געקומען די צײט פארא נײער װעלט פון אמת און גערעכטיקײט פאר אלע מענטשן. עס איז געשאפן געװארן אן ארבעטער־ ראט מיט די פארשטײער פון אלע סאציאליסטישע פארטײעך ײדישע און פוילישע׳ מיטן פאלגנדיקן צוזאמענשטעל: פון פ.פ.ס.— דער לערער קרוטשיק און זשימקעוױטש1 פון ״בונד״— מאטל בראנזויל און מ. הובערמאן; פון די לינקע ״פועלי צױן״— רײכמאן און שרה בולקינשטײן; פון די קאמוניסטן— װאלטשיק און דוד גאטעסדינער.

אין יאר 1913, נאכן ביילים־פראצעם, איז די בונדישע ״די צײט״, װאם איז ארוים אין פעטערבורג, פארשפרײט געװארן אין לוקאװ דוידא ױנג בחורל. מאטל בראנזויל איז געװען זײן נאמען. זײן פאטער,א שניט־םוחר, איז ױנג געשטארבן. דער 13יאריקער מאטל איז איבערגעפארן קײן שעדלעץ, צו זײן פאטערם ברודער׳ איידא םוחר. בײ אט דעם פעטער האט ער געארבעט אין געשעפט צוזאמען מיט נאד אנגעשטעלטע. מאטל האט אנגעהויבן קומען אין בונדישע קרײזן, און דערפאר האט אים דער פעטער באזײטיקט פון דער ארבעט. ...

דער רב, משה עקיבא גאלדגעװיכט און מאטל בראנזויל האבן באקומען די בריװ םון די אמעריקאנער לאנדםלײט, מיט דער ידיעד״ אזא דעלעגאט פון ״דזשוינט״ װעט ברענגען דאם געלט. ער װעט האבן אינםטרוקציעם װי און װעמען פונאנדערצוטײלן דאם געלט. די םארשטײער פון ״בונד״ האבן צונויפגערופן אין לאקאל פון דער יידישער קהילהא קאנפערענץ פון אלע ײדישע ריכטונגען. דער ״בונד״ האט פארגעלײגט אויםצוקלויבןא צװישנפארטײאישן קאמיטעט און די הילף זאל װערן פונאנדערגעטײלט צװישן דער ארעמער באפעלקערונג אין פראדוקטן. די ״אגודה״ איז געװען קעגן. זי האט געהאלטן אז מען װעט די הילף פונאנדערטיילן אינדיװידועל אין געלט, און נישט דורך קיץ קאמיטעט, נאר חרך דער קהילה. אלע פארטייען אויםער די ״אגודה״ אמ אלגעמײנע צױניםטן, האבן געשטיצט דעם פארשלאג פון ״בונד״. ...

אין יאר 1916, בעת די דייטשן זענען שוין געהאט טיף אריינגעדרונגען אין דער רוםישער טעריטאריע, איז לוקאװ פארװאנדלט געװארן איןא װיכטיקער אייזנבאן־נעץ. די דייטשע מאכט האט דארט באשעפטיקט פוילישע איז אוידא סד ײדישע ארבעטער. אייד פון אנדערע שטעט, פון ווארשע, לאחש, פון זשעליכאװ און אנדערע ארומיקע שטעטלעד זענען געקומען יידישע ארבעטער, צווישן וועלכע עם האבן זיד געםונען בונדיםטן. איז טאקע אין אפריל1916 געשאפן געװארן די בונדישע ארגאניזאציע אין לוקאוו. די חברים מאטל בראנזויל, משה הובערמאן, גרשון פערקאל פון לאדזש (גע־ שטארבן אין שיקאגא אין יאר 1949), שמואל םעמיאטיצקי פון זשעליכאװ (אומגעקומען ...

דער ״בונד״ איז תיכף צוגעטראטן צוא קולטור־געזעלשאפטלעכער און פראפע־ םיאנעלער טעטיקײט. עם איז געװארן אויסגעקליבןא קאמיטעט פון7 חברים. איד געדענק דעם לאקאל אין הויז פון גוטשע ריבאק א. נ. ״קולטור־פאראײן״. די דײטשע מאכט האט שטארק קאנטראלירט אונדזער קולטור־ארבעט.6 חדשים האבן מיר געפירט א לעבהאפטע טעטיקײט. עס זענען צוגעקומעןא םך מיטגלידער און דער ״בונד״ איז געװארן אן אנגעזעענער כוח אין שטאט. שפעטער האט די דײטשע מאכט געשלאסן דעם לאקאל׳ און ערשט נאך6 װאכן האבן מיר געדונגעןא נײעם לאקאל און אים געעפנט א. נ. ״קולטור־ליגע״. איןא לאקאל אויף בראװארנע גאס האבן זיך געפונען די פראפ. פאראײנען פון שנײדער׳ לעדער און בעקער. מיט דער פראפ.־ארבעט האבן אנגעפירט משה הובערמאן מיט די דעלעגאטן פון יעדן פאך. די קולטור־טעטיקײט איז געװארן אנגעפירט דורך מאטל בראנזויל׳ די ברידער פערקאל׳ ײדל אגמאן און מיץ וױיניקײט. עם איז אויך געשאפן געװארן דער ױגנט־בונד׳ װאם איז באשטאנען פון קרײזן פון פאר־ שידענעם עלטער: גאר ױנגע׳ מיטעלע און העכערע. זײ האבן געהאט אן אײגענעם קאמיטעט׳ װאם איז געשטאנען אין פארבינדונג מיטן קאמיטעט פון ״בונד״. דער ױגנט־ בונד פלעגט אראפברענגען פרעלעגענטן פון װארשעװער ״צוקונפט״ װי שלום הערץ׳ ארטור לערמער׳ לעאן אלער׳ יעקב צעלעמינםקי א״א. דער קאמיטעט פונעם ױגנט־בונד אין לוקאװ איז באשטאנען פון פאלגנדיקע חברים: הובערמאן׳ מנחם אגמאן׳ אברהם גאלדװירט׳ חנהקע דאנילאק׳ הינדע שפירא.

... אין 1920/ ווען די בונדישע באוועגונג האט דערגרייכט איר העכסטן אויםשטײג^ איז געקומען דער קאנפליקט צווישן פוילן און די םאוויעטן. אין שײכות דערמיט האט די פוילישע מאכט אויפגעלײזט די לינקע פאליטישע ארגאניזאציעס/ פארמאכט זייערע לאקאלן און ארעסטירטא רײ פון די פאליטישע פירער. אויך אין לוקאוו זענען אדורכגעםירט געווארן ארעסטן צווישן די בונדישע טוער. מען האט ארעסטירט משה און חיה הובער מאןי מאטל בראנזויל איז געװארן געזוכט דורך דער פאליציי אין הויז פון זיין םרוי רבקה שפירא (ער איז גראד געלעגן שווער קראנק אין אטוואצק). אין דער זעלבער דירה האט אויך געוװיגט פגתס בלאשקע (געשטארבן אין גיו־יארק), װאס האט דאן געהערט צו דער ״פאלקס״פארטײ״. אויך אים האט מען ארעסטירט. איך האב אויסגעמיטן דעם ארעסטא דאגק דעם, וואםא פעטער פון משה הובערמאן/ דער הויכער חיל/ איז געקומען צו לויפן מיך ווארעגען/ און עס איז מיר געלוגגען זיך צו באהאלטן.