Mizrachi

... אחרי מלחמת העולם הראשוגה׳ תחת הרושם של הצהרת בלפות סךרמו והמגדט, קבלה התגועה הצױגית כגפים. כמו גל סטיכי התפשטה על פגי כל פולין כולל לוקוב. יהודים דתײם בעלי בתים וצעירים לא פחדו ױתר מלחצם של חסידים אגטײצױגײם. שלטון האדמו״רים החסידײם על ההמוגים גחלש, היהודים החלו להתעגין בפוליטיקה והצױגות הפכה יש גדול ליהודי לוקוב. בראשית שגות העשרים היה לכותב שורות אלו הכבוד להופיע באסיפה צױגית יחד עם חױתא בוסל ואורי צבי זסלבסקי מגהלל שהױ בשליחות הקרן הקײמת. כותב השורות פגש אז צױגים מכל הגוגים: צױגים כללײם, מזרחי^ צעירי צױן ופועלי צױן. לוקוב גתגה מספר חלוצים שיחד עם אחיהם הגיחו את היסוד למדיגת ישראל. ...

... די ״פאלקספארטײ״ אין לוקאװ איז געװארן אגגעפירט פון איטשע און חײם מאיר הײבלום, משה און נתן צוקערמאך גאדל ליכטענשטיץ און חײם מאטעס מאנדעלבוים. עס האט זיך אויך געשאפןא אפטײלונג פון די ליגקע ״פועלײצױן״ מיט אן אײגענעם לאקאל. זײערע פירעד זענען געװען: איטשע קעניגסבערג, אליהו גאסטריזשעװיטש, יידל בורשטין און מאטל פעלדמאן. עס איז טעטיק געװען די רעכטע פ.צ.־פארטײ. זײ האבן געהאט אן אײגענעם לאקאל מיטא ספארט־קלוב ״הפועל״ און בכלל געפירט א פײנע דערציערישע טעטיקײט. זײערע אקטיװע טוערס זענען געװען משה םעלדמאן׳ משה בארנשטײן׳ יעקב ליכטנשטײן׳ משה פינקלשטיח און דוד געװערצער. אויך די ״אלגעמײנע צױניסטן״ האבן געפירט אן ארבעט בראש מיט מיגדאל׳ בענדערמאך מאטל קלײנמאן און אליהו פעלצמאן. עס איז דאן אויך אנטשטאנען די ״מזרחי״ מיט זײער יוגנט ״בני עקיבא״. זײערע פירער זענען געװען אברהם זשיטא. בערל סלושנױ גרשון ...

... צו די שטאטראט־וואלן אין יאר1929 האט די יידישע באפעלקערונג באקומען בלויז8 מאנדאטן מחמת דעם׳ װאם צו לוקאװ זענען אנגעשלאםן געװארן פארשטעט מיטא פוילישער באפעלקערונג. מצד דער ײדישער באפעלקערונג האבן אין די װאת זיך באטײליקט פאלגנדיקע פארטײען: ״אגודה״, האנטװערקער׳ רעכטע פ.צ. פראס־ פאראײנען(לינקע)׳ ״מזרחי״, אלגעמײנע צױניםטן. די ״אגודה״ האט באקומען5 מאנדאטן, האנטװערקער—1 מאנדאט, רעכטע פ.צ.—1 מאנדאט, פראפ. פאראײנען—1 מאנדאט. ...

... אין1936 האט די קהילה גערופןא םפעציעלע זיצוע, כדי צו באהאנדלען די פראגע פון אויפנעמעןא נייעם רב. די פארשטייער פון ״מזרחי״ און האנטװערקער האבן פארגעשלאגן אויפצונעמען אלם רב אליעזר װאקםמאנם אײדעם, ר׳ אהרון נאטע פרײבערג ע״ה, װעלכער האט געהאט םמיכה פון די גרעםטע רבנים אין פוילן. די /׳אגודה״• ראטמענער זענען געװען קעגן, ערשטנם דערפאר, װײל זײן שװער איז גישט געװען קי? אגודהניק, און צװײטנם, האבן זיי געטענהט, אז אין לוקאװ זענען תמיד געזעםן אויפן כםא־רבנות אזעלכע װאם האבן זײער רבנות באקומען בירושה. ר׳ אהרון נאטע איז געבוירן געװארן אין פארצעװ, געלערנט בײם פארצעװער רבין ז״ל און די גאנצע צײט געבליבןא פארצעווער חםיד. ...

... ה״פאלקם פארטײ׳ בלוקוב היתה במנהיגותם של אימשה וחײם מאיר הײבלום, משה ונתן צוקרמן• גודל ליכטנשטין וחײם מוטל מנדלבוים. נוצרה גם קבוצת ״פועלי צױן׳ שמאלײם עם מועדון משלהם. מנהיגיה הױ: איטשה קניגםברג, אליהו גםטרודויטש, ידל בורשטין ומוטל פלדמן. כן היתה פעילה מפלגת פ.צ. ימנײם עם מועדון משלהם ומועדון םפורט ״הפועל״ ובכלל הם נהלו פעולה חימכית יפה. פעיליהם הױ משה פלדמן, משה בורנשטין, יעקב ליכטנשטין, משה פינקלשטין ודוד גורצר. גם ״הצױנים הכללײם״ נהלו פעילות בראשות מגדל, בנדרמן, מוטל קלינמן ואליהו פלדמן. כן נוםד ה״מזרחי״ והנוער שלהם ״בני עקיבא״. מנהיגיהם היו אברהם ז׳יטו, ברל םלושני• גרשון פלן ושמואל חײם םירוקא. לבםוף אני רוצה לצײן עבודת ״השומר הצעיר״ שרכזו במועדונם חלק גדול מהנוער. הארגון ניהל פעילות תרבותית־חינוכית בםביבה הצױנית. מצעד ה״ל״ג בעומר״ בתלבושת הכחול־לבן עשה רושם חזק. ״השומר הצעיר״ אירגן גם הרצאות בהשתתפות מרצים מװרשה. מנהיגי ״השומר הצעיר״ הױ; הרש־לײב ולאה ליכטר, שמואל הוברמן ואחרים.

... לבחירות לעיריה ב־1929 קבלה האוכלוסיה היהודית רק8 מנדטים׳ כי ללוקוב חוברו הפרברים עם אוכלוסיה פולנית. בצד היהודי השתתפו המפלגות הבאות: ״אגודה״. בעלי מלאכד״ פ.צ. ימנײם׳ ״פראפפראײנען״ (שמאלײם)׳ ״מזרחי״ וציונים כללײם. ״האגודה״ 5 מנדטים׳ בעלי מלאכה 1׳ פ.צ. ימנײם 1׳ פראפפראײנען 1. חברי מועצת העיר מ״האגודה״ היו משה אהרן וינטרויב׳ יונה נײ׳ משה פליכטנריך׳ הרש ליזר לנדו ומאיר ליב גלרנטר. חברי מועצה אלו היו גם חברים בקהילה היהודית. משה אהרן וינטרויב נבחר ״לוניק״ בעיריה. מקומו במועצת העיר תפס שמואל אריה. נציג בעלי המלאכה בעיריה היה מטס מנדלבוים׳ מהציונים הכללײם הימנײם— יעקב ליכטנשטין׳ מהשמאליים — שלמה זקליק. האחרון לא היה זמן רב חבר המועצה. המשטרה אסרה אותו ואחרי ישיבה של שנה בבית סוהר בשדלץ הוא חלה בשחפת. שחררו אותת אך היה נאלץ לעבור לװרשה׳ שם מת כעבור זמן קצר.

... ב־1936 קראד, הקהילה לישיבה מױחדת, כדי לעםוק בבעית קבלת רב חדש. נציגי ״המזרחי״ ובעלי המלאכה הציעו לקבל כרב את ר׳ אהרן נוטה פרײברג, חתנו של רב אליעזר וקםמן, שהיתה לו םמיכות מגדולי הרבנים של פולין. חברי מועצת העיר מ״האגודד,״ התנגדון ראשית, כי חותנו לא היד, איש ״אגודה״ ושנית, הם טענו שבכםא הרבנות בלוקוב תמיד ישבו רבנים שקבלו רבנותם בירושד,. ר׳ אהרן נוטה נולד בפרצב, למד אצל הרב מפרצב ז״ל ותמיד נשאר חםיד של הרב מפרצב. ...

... גם המזרחי, צעירי מזרחי והשומר הדתי הױ מאורגנים בלוקוב והיתה להם נציגות מכובדת בקהילה היהודית, שר׳ גרשון פלוג ואבי ז״ל׳ ר׳ שמואל חײם םירוקה, עמדו בראשם. גם קבוץ הכשרה הקימו בעיר שהרבה חלוצים דתײם ומפעילי הפוהמ״ז עברו דרכו.

איץ מאל איןא ל״ג־בעומר האבן די תלמידים פון ״מזרחי״ אװעקמא־שירט אין רײען, אונטערא בלוי־װייםער פאן, אין װאלד קיץ זאפאװיעדניק. מיר האבן זיי שטארק מקנא געװען און אויך געװאלט גײן אין װאלד ארײן. מען האט דאם אונדז נישט דער־ לויבט. אנשטאט דעם האט מען געמאכט אן אםיפה. ר׳ יונה נוי און משה אהרון ליםיבי־ קער האבן גערעדט מעניני דױמא. דערנאך האט מען יעדן תלמיד ארויפגערופן אויפן באלעמער און געגעבן איםא פאמעראנץ. מיט דעם האט די פײערונג זיך געענדיקט. ...

... קעגנאיבער דער שול איז געװען דאם גרויםע בית־מדרש׳ װאם איז געװארן געבויט נאך פאר דער שול. דאם דאזיקע ״אלטע בית־מדרש״׳ װי מען האט עם גערופן׳ האט אין פארשידענע צײטן געדינט אויף פארשידענע צװעקן. דארט האבן די מגידים ועהאלטן זײערע דרשות׳ דארט זענען פארגעקומען די פארשידענע װאל־אםיפות׳ דארט האט זיך אפגעשפילט דער קאמף צװישן ״אגודה״ און ״מזרחי״ און דארט פלעגט אפרים מעזריטשער שבת נאך מיטאג לערנעןא ביםל מיט די פראםטע ײדן׳ יעדער ארעמאן׳ װאם האט נישט געהאט וװ צו שלאפן׳ האט געפונען אן ארט אין בית־מדרש. אין בית־ מדרש פלעגן אויך אפזיצן גאנצע נעכט די ײדישע בחורים׳ װאם האבן געדארפט שטײן צום מיליטער. אין דער צייט פון דער ערשטער וועלט־מלחמה האבן די פליטים פון די ארומיקע שטעטלעך זיך אײנגעארדנט אין בית־מדרש.

... אין דער זעלבער צײט האבן אויף דער ײדישער גאס אין לוקאװ זיך געשאפן אויך אנדערע פארטײען׳ װי רעכטע און לינקע פ.צ.׳ צױניםטישע און פאלקיםטישע ארגאני־ זאציעם׳ ״מזרחי״, ״השומר הצעיר״— יעדער פון זײ האט געפירט זײן טעטיקייט אין די אײגענע לאקאלן. פראפ׳־פאראײנען זענען געװען נאר בונדישע׳ הגם אין זײ זענען געװעןא סך ארבעטער, װאם האבן געהערט צו אנדערע ריכטונגען. ...

אינטערעסאנט זענען געװען די ערשטע שטאטראט־װאלן אין יאר 1919. פון די24 ראטמענער, װאס האבן געדארפט געקליבן װערן האט די ײדישע באפעלקערונג׳ לויט איר פראפארץ, געזאלט באקומען סנ ראטמענער. אין די װאלן האבן זיך באטײליקט1 ״אגודה״, אלגעמײנע צױניסטן ״מזרחי״, ״פאלקס־פארטײ״. פון די ײדישע ארבעטער־ כארטײען— ״בונד״ און ״לינקע פ.צ.״. די װאל־קאמפאניע איז געװעןא שטורמישע. פון װארשע האט מען געבראכט די גרעםטע פארטײ־קאנאנען: נח פרילוצקי, פון דער ״פאלקם־פארטײ״, ר. פערלמוטער פון דער ״אגודה״, נ. שװאלבע פון די צױניסטן, יעקב פאט פון ״בונד״. דער אויסגאנג פון די װאלן פאר די ײדישע פארטײען איז געװען: 2— ,׳אגודה״, משה וױינטרויב און יינה נײ:1— ״פאלקס־פארטײ״, חײם מאטעם מאנדל־ בוים;1— צױניםטן, י. בענדערמאן,•6— ״בונד״. צוליב די שװעריקײטן װאם זענען געמאכט געװארן פאר די געװײלטע מיט עקזאמענס אין דער פוילישער שפראך— שיקא־ נעם, װאם זענען געװארן אנגעװענדט בעיקר לגבי די בונדישע קאנדידאטן— האבן די בונדישע ראטמענער אלם פראטעםט רעזיגנירט פון זײערע מאנדאטן און זײערע פלעצער זענען פארטײלט געװארן דער ״אגודה״ (4) און ענדעקעס (2). מען דארף דערבײ אונטערשטרײכן, אז די4 ראטמענער פון פ.פ.ם. האבן באלײגטא שארפן פראטעםט און געפאדערט צו אנוליח די װאלן.

... עם איז געשאפן געװארןא קאמיטעט, אין װעלכן עם זענען אריץ: פון די גמינע־ דאזארעם— זלמן ״פליגעלע״ (גאלדבערג), משהקע פליכטענרײך און מאיר לײב געלערנטער: פמ דער ״אגודה״— משה אהרן װײנטרויב און ױנה נײ: פון דער ״פאלקם־ פארטײ״— משה צוקערמאן אמ חײם מאיר הײבלום: פון ״מזרחי״— בערל םלושני און גרשון פליקז פמ די האנטװערקער— אנשל מאנשפײזער און חײם מאטעם מאנדל־ בוים; פמ ״בונד״— מאטל בראנזויל, משה הובערמאן, בן־צימ םקורקע, י. לאנדםבערג אמ שלמה רובינשטימ.

... אין לוקאװ זעגען געװען אקטױו אלע אן אויםנאם פאליטישע פארטײען: אגודת ישראל׳ מזרחי׳ פועלי מזרחי׳ צױנים כללײם׳ צ. ם. צעירי־צױן׳ פועלי־צױן רעכטע׳ פועלי־ציון לינקע׳ פאלקם־פארטײ׳ ״בונד״, ״קאמבונד״׳ קאמוניםטן׳ ״החלח׳. עם זענען געװען אויד חםידים פון אלע רבישע גזעם. פון די אינםטיטוציעם דארף מען דערמאנען קודם־כל דעם האנטװערקער־פאראיץ׳ די גמילות־חםדים־קאסע און די געזעלשאפטלעכע בענק. ...

... דאם הײםט נישט, אז די ״אגודה״ האט אױפגעהערט הערשן אין שטאט;א גרויםער טײל פון דער ױגנט האט נאך געלערנט אין ישיבה און בית־מדרש, אבער ״מזרחי״ האט שוין געפירטא שטארקע ארבעט. זי האט געעפנטא שול פון5 כיתות, וװ מעז האט גענומען לערנען נביאים און כתובים, װאס איז ביז דאן געװען װי טריף־פםול. די קינדער, װאם האבן געלערנט אין דער מזרחי־שול, זעגען געװען דער אװאנגארד פאר דער ציוניםטישער ױגנט, און פון דער דאזיקער ױגנט זענען געקומען די גרינדערם פץ ״השומר הצעיר״. ...

... דערציילן װעגן ארץ־ישראל, שילדערן דאס לעבן םון השומר אין א^ףישראל. די הנהלה פון ״מזרחי״ אין נישט גערוען זייער צופרידן פון אזא מין לערע. אנשטאט צו לערגען אונדז תנ״ד אח משניות פלעגט ער אונדז דערצײלן װעגן די נײע קיבוצים אח מושבות. ...

מיר האבן אים דערצײלט׳ אז מיר װילן גרינדןא ״השומר הצעיר״ און געבעטן׳ אז מען זאל אונדז אפגעבןא קלײן צימערל פון קלײנמאנם הויז׳ װאם דער ״מזרחי״ האט פארנומען. ער האט אונדז גענומען צורעדן׳ אז מיר זאל ארײנטרעטן אין ״מזרחי״. ער האט גענומען שרײען׳ אז מיטן ״טײטל״ װעלן זײ ארויםטרײבן דעם שונא פון לאנד. װען מיר האבן געפרעגט׳ װאם ער מײנט דערמיט׳ האט ער אויפגעקלערט׳ אז מיט תורה ועבודה װעט מען אײננעמען ארץ־ישראל. אבער מיר האבן געטענהט אײנם: מיר װילן זײן ״השומר הצעיר״. ...

װײטערא ביםל איז געװעןא פאבריק אוןא געשעפט פון עסיק׳ און באלד דערנעבן — דאם געשעפט פון מענדל לוםט׳א טוער םון ״מזרחי״. צוא צװײטן ״מזרחי״־טוער האט געהערט דאם דערבײאיקע פאפיר־געשעפט זשיטא. דאם געשעפט האט געפירט די פרוי׳ און ער׳ ר׳ אברהם׳ איז ארומגעפארן מיט רעדעם פארן קרן קימת. ער איז אויד געװעןא פײנער בעל־תפילה.א געװיסע צײט איז ער געװען דירעקטאר פון ״בית הםפר מזרחי״. ער האט געהאטא גרױםע השפעה אויף דער ױגנט. ...

... אז עס דערנענטערן זיך די ימים נוראים. קודם כל האבן זיך גענומען גרײטן די חזנים און בעל־תפילהס: אפרים מעזריטשער פון אלטן בית מדרש, גרשון פלוג םון דער גרוי• סער שול, משה אהרן ליס׳יביקער פון חוק־בית־מדרש, מאיר משה יצחקס פון חיה שרהס בית־מדרש, יונה נוי און לײבל וװינער פון גערער שטיבל, שלמה מענדל פון אלעק־ סאנדער שטיבל, מרדכי מעכל פון פארצעװער שטיבל, בערל ישראל יצחקס פון מעז־ ריטשער שטיבל און הערש מענדל פװ ״מזרחי״. ...

זײן זון, ר׳ שמואלקע אריד״ איז אײנער פון די גרויםע עםקנים,א ראטמאן און א דאזער אין דער גמינע און פון די ״אגודה״־ אנפירער אין שטאט. זיץ צוױיטער זץ, ר׳ לײבל, איז אויך אן עסקן אין דער ״אגודה״ און אין געזעלשאפטלעכע אינםטיטוציעם. זיץ אײז־עם, מײן פאטער, ר׳ שמואל חײם םיראקא ע״ד״ איזא דאזער אין קהילה און פון די אנפירער פון ״מזרחי״. אבער ר׳ זבולון געהער צום אלטן דור. ער איז גבאי פון דער תלמוד־תורה און פון חברה־קדישא און אויך אײנער פון די פארהערערס (בוחנים) פון דער שטאטישער ישיבד״ אויך גבאי פון מעזריטשער שטיבל. ...

... די ^יבע צו ציון ברענגט אים אין ״מזרחי״־, וװ ער פארנעמט דעם אויבנאן. ער לערנט א׳־ן האלט פארטראגן פאר דער ױגנט׳ שאפט געלט פאר די ארץ־ישראל־פ^נדן, ער װערט געװײלט אלס דאזער אין דער ײדישער גמינע (קהילה) און איז טעטיק אין פארשידענע יידישע אינסטיטוציעס. ...

... בועידת ה״מזרחי״ בשנת1920 נבחר כ־ חבר האקזיקוטיבה הארצית ולמורשה ״קרן־ הקײמת לישראל״ בלוקוב, יסד בעירנו בית־ ספר לעברית מטעם ה״מזרחי״, ובעבודה הזאת המשיך עד סוף ימױ. ...