Market

דא, אין עק פון מארק, קעגנאיבער טרישלם געשעפט, האט זיך געפונען דאם הוטן־ געשעפט פון בלאשקי. דער בעל־הבית איז תמיד געװען אויםגעפוצט, מיטא הארטן קאפעלוש אויפן קאפ. זײנע הויזן זענען געװען אזוי געפרעםט, אז מ׳האט זיך געקאנט צעשנײדן פון די קאנטן: די שיך האבן אזוי געבלישטשעט, אז מען האט זיך געקענט שפיגלען אין זיי. ער האט געדארפט זיץ אן אקטױוער טוער פון,״בונד״ אדער םון דער פאלקם־פארטיי. װען ער האט שפאצירט אין גאם האט מען פון ווי װייט געהערט דאם םקריפען פון זיינע אויםגעפוצטע שיך. די הענט האט ער תמיד געהאלטן אויף הינטן. איץ מאל האט ער געקויפט בייגל, און װי תמיד, האט ער זיי געהאלטן מיט די הענט פון הינטן. דערװײל איז אדורךא קאזע און ארויםגעכאפט די בײגל. בלאשקי האט אנגעהויבן נאכיאגן די קאזע. װען מענטשן האבן אים געפרעגט, װאם ער יאגט די קאזע׳ האט ערא פארםאפעטער געענטפערט: ״די קאזע װײםם שוין פאר װאם איך יאג זי״. ...

... אנגעהויבן דער יחוםדיקער טײל, ד. ה. די הײזער זענען געװען געמויערטע, שטאקיקע. עס זענען געװען אויסגעלײגט טראטוארן און מ׳האט נישט געטארט גײן אין מיטן װעג. אזוי האט די גאס זיך שוין געצויגן ביז צום מארק, וואס איז גלײכצײטיק געװען דער צענטער. ...

... נישט װײט פון דארט האט זי ד אװעקגעבויגן די לאנגע מעזריטשער גאס ביז צום מארק. צװישן די פארשידענע גאםן און געםלעד, װאם האבן דורכגעשניטן די מעזריטשער גאם האבן זי ד געפונען די ״הײף״ — ״יאםל דעם גרויסן קאפם״ היי ף א מ יצחק אשרם ״האלע״. ...

... קיםל בעקער האט געהאט דץ בעקעריי אין מיט מארק • איך פלעג דץ ביי אים אן אפטער אריינגײער ׳ םפעציעל אין די קאלטע װינטערנעכט ׳ װען ס׳איז נישט געװען װו אהינצוטאן זיך, און אין שטוב איז געװען קעלטער װי אין דרויסן ׳ אין די אװנטן פלעגט דארט צונויפקומען זיך א ביסל יונגװארג. מען האט אײנגעארדנט פארשידענע שפילע־ רײען: ״טארניטשקע״ ׳ אין פעטש אאז״װ. א שטענדיקער ארײנגײער דארט איז געװען לײבעלע גריצמאן. ער פלעגט דארט מאכן שטארק הײמלעך. ...

... אט איז די מעזריטשער גאס, ארויפצו — דער מארק, און ײדן אומעטום — ײדן, ײדן, פילקאליריק, ...

— און דאליגט דער ״נםתר״ ר׳ בער, — האט ר׳ בערל אנװײזידיק אויף א דריטן קבר געזאגט — ער איז אלעיינע יארן געװען א פרוש. גערופן האט מען אים ר׳ בערו תם, װײל ער האט פמ קי ץ צורת מטבע נישט געוװסט. טאג און נאכט, זײן גאנץ לעבן, איז ער אפגעזעםן אין בית־מדרש אין א װינקעלע נעבן אויװן. אין פארנאכט פלעגט ער אויפשטײן, ארויםגײן אין מארק, צוזאמעננעמען קינדערלעך, זײ ארײנפירן אין פאליש, אויסשטעלן א ראד, זיך אריינשטעלן אין מיטן, און מיט די אויפן הויכן קול קריאת שמע לײענען. — ר׳ בערל האט זיך פארטראכט, װי אײנער, װאס װיל זיך אין עפעם דערמאנען, און װײטער גערעדט ־ — מיץ טאטע ע״ה האט מיר דערצײלט, אלע נאכט נאך תצות פלעגט צו אים קומען ר׳ בער אין דער בעקערי מיט אים תורה לערנען. יעה צוױייטן טאג איבעחזזח װאם מען האט נעכטן געלערנט, און װײטער לערנען. נאר אײן מאל איז געשען, װי ר׳ בער איז נישט געקומען. דער טאטע האט געװארט און גע־ װארט, און ר׳ בער איז אלץ נישט געקומען, ער איז אויפגעשטאנען, אװעק אין בית־מדרש זען װאס עס איז געשען. װי דער טאטע איז ארײנגעקומען אין בית־מדרש, האט ער דער־ הערט א קול. דאס קול איז געװען װי א טיפער, שטילער קרעכץ פון אן אינעוױיניקסטן יאמער, װען א מענטש האלט אט־אט בײם אויםגײן. דער טאטע איז מיט אן אימפעט צוגעלאפן. ר׳ בערם אויגן האבן װי בלאנדזשענדיק עפעס געזוכט. ער האט אנגעכאפט דעם טאטנם האנט און װי מיט די לעצטע כוחות דינ ...

... איך לויף אהײם — צו דער מעזריטשער גאס — אבער װען איך קום צום מארק, דערזע איך א לײדיקן שטח) איך זע אזש די לאנקע פון נאך דער ראגאטקע. איך גיי ארום װי א צעמישטער. איך דעדקען נישט די ערטער. װו איז געשטאנען אונחער הויזז װו איז אהיעעקומען דער סאד מיט די פרוכטבײמער; אפשר האב איך פארבלאנתשעט? ...

נעכטן האט מען ׳ צום דריטן מאל שוין ׳ ארויםגעפירט ײדן פון לוקאװ. דאס מאל האװ איך געמוזט זײן א ן עדות פון דער רציחה. איך האב געהאט בדעה צו פארן קײן טרעבושאװ. דורכפארנדיק דעם מארק האב איך דארט דערזען ײדן, צונויפגעפרעסטע אין א מאמע. זײ זענען געװען ארומגערינגלט פון אוקראינער. מיט אײגציקע שאסן האבן זײ באװיזן װי גוט זײ טרעפן אין ציל פון זײערע קרבנות. דער טאג איז געװען א קאלטער, א װינטיקער און פארנעפלטעד. מען האט די ײדן גער׳אלטן אויפן מארק דעם גאנצן טאג. װען די נאכט איז צוגעפאלן, האט מען זײ צוגעפירט צו דער באן־ םטאציע. מען האט זי געפירט דורך אונזערע גאסן, טאקע פארבײ אונדזער הויז. איך האב גראד דאן געארבעט אין מיץ גערטל, װען כ׳האב דערר׳ערט א געדיכטע שימערײ און געשרײען. כ׳בין אחי ם אין גאם. עס ד׳אט מארשירט א מאמע פון 2—3 טויזנט מענטשן, אן ענגע געפרעסטע מאסע. טאטעס און מאמעס האבן געטראגן פיצלעך קינדער אויף די הענט. פון בײדע זײטן זענען געגאנגען די אוקראינישע װאכלײט מיט די ביקסן אנגעצילטע צום שיסן. יעדע ר ײד, װאם האט געװאלט זיך ארויסדרײען פון דער מאמע איז תיכף דערשאסן געװארן אויפן ארט. ...

... אין אקזשעפ זענען געקומען בלויז עטלעכע זשאנדארן און אוקראןנער, װען מ׳האט פון דארט ארויםגעפירט די ײח. די ״העלח״ זענען געװען די ארטיקע פאליאקן. מען האט ארויםגעטריבן די ײח אויפן מארק, קעגנאיבער דעם קאשטשאל. מען האט די געהײםן טאנצן און זינגען ״האלעלױא״. דערנאך האט מען זײ באפוילן זיך אויםטאן, אװעקלײגן זיך און ״אויםגלײכן די קעפ״. מען האט דאן דערשאםן90 פערזאן. אײנע פון די מאמעם האט נאכן טויט פון איר קינד נאך אלץ געדריקט דאם נפשל צו אײ־ ברוםט.

... םון צײ ט צ ו צײ ט אי ז עמעצע ר סו ן אונד ז דערגאנגע ן צ ו דע ר שפאר ע א ץ אזו י ארו ם האט מע ן געקענ ט אבםערװיר ן דא ם ביל ד אויפ ן מארק , ו װ מע ן הא ט צונויפגעטריב ן די ײדיש ע באםעלקערונג . ...

... אין מעזריטש האב ןמיר געטראפ ן נאך לוקאװער ײדן או ןמיר האב ןשוי ן געמימט, אז דא װעלן מיר האב ןמנוחה. אבער אי ןא געװיסן טאג זענע ןמיר אויפ־ געװעקט געװארן אי ןדער פרי פו ןא שרעקלעכער שיםערײ. די באנדיטן האב ןדאס געגא ארומגעשטעלט מי טזײערע מערדערישע צוהעלפער או ןדער הויפט־מערדער זײערער, דער געשטאפאװיעץ האון, הא טײי דגענומען צ ודער רײניקונגם־אקציע. צו ם צוױייטן מאל האב ןמיר שוי ןגעהערט דא םשוידערלעכער װארט: ״מעזריטש מוז װערן ױדענרײן״... מען הא טצונויפגעטריבן די ײדן אויפ ןמארק. אי ךמיט מײן קאליק ן ברודער אם אהים זענע ןאוי ךגעװען צװישן זײ. אי ןדער באגלײטונג פו ןא מוראדיקעד שיםערײ האט מען אונד זאלעמען געפירט צ ודער באן. איבער ןװעג האט מען אונד ז אפגעשטעלט ביי א טײ ךאו ןבאפוילן אפגעב ןדאם געלט, גאלד או ןבריליאנטן. װע רעס וועט נישט אפגעב ןאון מען װע טבי יאי םעפע סגעפינען, װעט גלײ ךדערשאס ןװערן• פיל מענטשן זענע ןדעמאלט געשפרונגען אי ןטײך. די האב ןבעסער געװאלט געפינע ן דעם טוי טאי ןװאסער, אײדע רפארברענ טצ וװערן אי ןפײער. אבער די םאדיםט ן האבן אוי ךדא זײ באגלײ טמי טא מוראדיקער שיםער ײפמ מאשין־געװער. אל עזענע ן אומגעקומען או ןקײ ןאײנער האט זי ךנישט געראטעװעט.

... די גאנצע װארשעװער גאס׳ די כענטשינםקעגא ביז דער יאטקאװער גאס, מעזריטשער גאס, דער מארק — אלץ איז אפגעמעקט, װי קי ץ מאל װאלט דא קײן הויז נישט געשטאנען. בלויז בערג מיט שטײנער און ציגל. מיר הייבן אן שרײען איינער צום צװײטן: ״זע, ברודער, דאַכט זיך, אז דא איז געװען דעם טאטנם געװעלב״. ״און דא האט געארבעט דער פעטער תד״. ...