Warsaw Street

... האבן די ארבעטער געשאפן אן אײגענעם פאראיץ, כדי אויםצוקעמפן פאר זיך בעסערע באדינגונגען. בכלל האט די שטאט לוקאװ זיך אנגעהויבן אנטװיקלען. צװישן דער ױגנט האט זיך אויך אנגעהויבן פירן א צױניםטישע ארבעט. עס האט זיך אויך געעפנט א ײדישע ביבליאטעק אויף דער װארשעװער גאם. אויף דער מעזריטשער־גאם איז געשאפן געװארן א שולע פאר ארעמע ײדישע קינדער. ...

אין יאר 1908 איז געגרינדעט געװארן די ״לײ־און שפאר־קאסע״ אויף דער װארשעװער גאם, װעמענם אויפגאבע עס איז געװען צו העלפן קלײנהענדלער, בעל־ מלאכהם און ארעמע פאמיליעם. אין משך פון עטלעכע יאר האט די קאסע געפירט ױיער א לעבעדיקע און נוצלעכע טעטיקײט. ...

... װער פון די לוקאװער געדענקט דעם נישט רח ליצחק־אשר סאדעװאסער־געװעלג אויף דער װארשעװער גאס? ...

... איבער א צוױיברעטערדיקער שװעל װאם איבערן ראװ, אין אנהײב פון באנװעג, פלעגט מען ארײנפארן אין שטאט ארײן. רעכטם האט זיך אװעקגעצויגן דער שאסײ קײן שעדלעץ. לינקס — דער שפיץ פון דער װארשעװער גאס.

... מיטן סליגל פװ זקזעלעכאװער װעג , האט אויף דער װארשעװער גאם זיך אויס־ געשפרײט בערמאנם טאפעטן־געשעפט , די צוקערמאנם גרױמע אײזנסקלאדעם . פאר די ברײטע טירן זענען תמיד געשטאנען בלעכן , שטאבעם אײזן . די צוקערמאנם — צװײ ברידער > יצחק אװ נתן . יצחק , א הויכער דיקלעכער און מיט א פול פנים , נתן , א מיטל־ װוקםיקער, מיט א לאנג אויסגעצערטן פנים און נישט נאר אין אויסזען נישט ענלעך געװען צום ברודער — יצחק איז געװען דורכױם סוחד , און נתן האט אויך זיך אפגע־ געבן מיט קולטור־ארבעט בײ דער ױגנט , ...

... אויף דער װארשעװער גאס, װו עס איז געװען דער מאגיםטראט און די פאליצײ, ...

די מיטעלע שורה היתע רפון מארק־פלאץ, װאם מיטן פנים צו דער װארשעװער גאס, האבן אויך אין פארטער געהאט געװעלבער: קאלאניאל־םחורה, כלערלײ קאשע און גרויפן. אין אנהײב פונעם געםל, ווו נפתלים זאלץ־געשעפט — בײ אים האט מען געקדיגן זאלץ אויך אין ברילעם — האט אין ערשטן הויז געװוינט דער רב ר׳ שלמה בראון ז״ל. דארט די בית־דין־שטוב. בײם רב אין שולעכל האבן תמיד געלערנט עטלעכ ע בחורים — קאנדידאטן אויפ םמיכות . ...

... דער ברויז האט נאך דער גרויסער שריפה געברענגט א ריזיקע מאשין, פערד האבן די מאשין נישט דערשלעפט ביזן ברויז, אפגעשטעלט זי אין מיט דער װארשעװער גאס. די מאשין איז א צײט געשטאנען אויף דערלײזונג. עס זענען געקומען מומחים און האבן אײנגעזען, אז מיט בלויז פערד װעט מען די מאשין נישט דערפירן אין ברויז־הויף.

... עם איז סוף אפריל. די פרוכט־בײמער בליען. די פײגל שפרינגען און שרײען. אבער אויף דער נשמה איז טחיעריק און פיגצטער. עם דאכט זיך װי מען װאלט זיך געשלעפט שעהנװײז. ענדלעך זעגן מיר אויף דער װארשעװער גאס. מען זעט נישט קיין מענטשן. א םך הימער זענען צעקלאפט, אדער זיי זענען לחלוטין נישטא. ...

דעם 15טן נאװעמבער, מיטװאך, איז די געשטאפא אנגעקומען פון ראדזין. זײ זענען אװעק אויף װארשעװער גאס, ארי ץ צו דוד ליכטענשטײן אין שענק און דארט אלץ צעבראכן. דאס זעלבן האבן זײ געטאן אין געשעפט בײ גרשון פלוג און בײ מענדל וױינבערג אין שענק. דארט האבן זײ אלעמען צעשלאגן און דערשאם א מײדעלע — נישט פון די װײנבערגס, איך קען זיך נישט דערמאנען איר נאמען. ...

... אין לוקאװ האבן דאן זיך געםונען ססס.3 הײמלאזע פון די שטעט ם.־װאלק׳ םעראצק און נאשעלםק. דער ױדענראט האט געדארפט באזארגן די מענטשן מיט עםן׳ מלבושים און מיטא דאך איבערן קאפ. די הײמלאזע האט מען ארױםגעטריבן פון דער װארשעװער גאם צו די גאםן לעבן דער שול און מארק— אויף מעזריטשער גאם׳ יאטקע־גאם/ פאםטערניק.א טײל פון די הײמלאזע האט מען אײנגעארדנט בײ ארטיקע פאמיליעם און פאר די איבערגעבליבענע האט מען אויפגעקלאפט טאפטשאנעם פון רויע ברעטער׳ אװעקגעשטעלט זײ אין שול און אין בית־מדרש׳ און דארט זענען די הײמלאזע געשלאפן. ...

אין אַ הײםן שבתדיקן טאָג האָבן יאַנקל און זשיטאַ און משה עליע גױוערצער מיט געטראפן אויף דער װארשעװער גאַס און מיר דערצײלט, אַז לכבוד מיר מאכט מען אַ ״ביבקע״, אַ מין באנקעט, אין זאפאװיעדניקער װאלד. מען מוז שוין פארן. זײ האָבן געכאפט אַ דראזשקע, ארויפגעװארפן אַ פעםעלע ביר׳ עטלעכע פלעשלעך בראנפן, ברויט, װורשט — און מען פארט. מיר זענען אנגעקומען אין אַ פויערישער כאטע און מיר האבן באלד זיך גענומען צו דער סעודה. חברים האָבן מיך װארעם באגריסט און איך האב זיי געענטפערט. איך האב זײ געזאגט, אַז פאר דער קורצער צייט, װאם איך בין אין שטעטל, האב איך קײן סך גוטס נישט געזען. איך זעגישט דא קײן תכלית מאר דער ױגנט. דער זדינציקער אויסװעג איז, אַז יעדער זאל זוכן אַ מעגלעכקײט ארויםצופארן קיץ אויםלאנד. איך האב זײ דערקלערט, אַז די גופא, זיצנדי ק אין שטעטל, זענען נישט

... אויד אין לוקאװ האב איך נישט באמערקט קימ אײן ײד אין גאס . יעדן פארבײגײער האב איך ארײנגעקוקט אין פנים׳ ענדלעך האב איך אויף דער װארשעװער גאס געטראפן א ײד אמ איך האב אנגעהויבן רעדן מיט אים יה־יש . ער האט מיך געפרעגט צי איך זוד עמעצן• איך האב אים געענטפערט׳ אז איך זיד מײנע קרובים פון דער יאטקע־גאס — שמואל שעדלעצקער אדער די ראגאלסקי . ער האט מיר געזאגט׳ אז מענדל ראגאלסק• װוינט דא אנטקעגן . ער האט מיך געפירט אהין . ...

... געווען איז דאס אין יאר 1922. מיר זענען נאר װאס ארויס פון די הינטערגעסלעד און גענומען זיך באװײזן אויף דער װארשעװער גאס. אין איינעם פון יענע אװנטן האבן מיר, א גרופע 16־יעריקע ײנגלעך, זיך באקענט מיט עטליכע מײדלעך פון זעלבן עלטער. מיר האבן זיך דערלאנגט די הענט און אנגערופן אונדזערע נעמען. אײנע פון די מײדלעך האט זיך פארגעשטעלט מיטן נאמען מרים שומיק. ווען מיר האבן זיך נענטער באקענט מיט דער גחפע מײדלעך, האבן מיר באמערקט, אז מרים איז די טאנגעבערין. זי איז געװען העכער, שענער און קליגער. זי האט געהאט א װונדערלעכן אופן פון רעדן. מרים שומאק איז צװישן די חברטעס געװען ווי א רויז צװישן געװײנלעכע בלומען. מיר אלע זענען געװען אין איר פארליבט. ...

מיר, דאן נאך קליינע חדר־ינגלעך, האבן נישט געקענט פארשטיין, פאר װאם גראד אין דער ״טשאיניע״, װו מען נעמט שבת הײם װאסער, דרײען זיך ארום ארוים בחורים מיט ביכלעך, פארשטעקטע הינטער די פאלעם. אין די שפעטערדיקע יארן האב איך זיך דערװוסט, אז אין יענער ״טשאיניע״, װו א גאנצע װאך האט מען פארקויפט הײװן צו ראשטשינעם אץ אויף שבת האט מען געשטעלט טשאלנ ט (אויף דער װארשעװער גאס, אנטקעגן דער פוילישער אפטײק), איז געװען דער ״גענעראל־ שטאב״ פון דער רעװאלוציאנערער יוגנט. ...

... די גאנצע װארשעװער גאס׳ די כענטשינםקעגא ביז דער יאטקאװער גאס, מעזריטשער גאס, דער מארק — אלץ איז אפגעמעקט, װי קי ץ מאל װאלט דא קײן הויז נישט געשטאנען. בלויז בערג מיט שטײנער און ציגל. מיר הייבן אן שרײען איינער צום צװײטן: ״זע, ברודער, דאַכט זיך, אז דא איז געװען דעם טאטנם געװעלב״. ״און דא האט געארבעט דער פעטער תד״. ...