Gestapo

... פון דער גאנצער משפחה איז געבליבן נאד אים טאכטער םאניע. זי האט געארבעט אמ פארטײדיקונגם־פראנט פו דער רעזיסטאנם־באװעגונג אין בעלגיע. זי אט ארייגגע־ פאלן אין די הענט פון דער געםטאפן^ מען האט זי געשלאגן און ארויסגעשיקט אין לאגער ...

... גאנץ פרי האט מען ארומגערינגלט דעם געטא אץ באפיילז אלע ײח ארויםגיץ פון זײערע שטובן. דער גרעםטער טייל איז אליץ ארוים, די איבעריקע האט מען ארויםגע ־ טריבן פון די פארשידענע באהעלטענישן מיט געװאלט. דער גורל האט נישט אויס ־ געמיטן אויך דעם ײדישן פאליצײ־אמט. מען האט זײ באפוילן זיך זעצן אױף דער ערד אץ געדאנקט זײ פאד דער מיטארבע ט מיט דער געםטאפא. שפעטע ר האט םען זײ

... אין א רעגנדיקן נאוועמבער־טאג, 1939, א זייגער 10 אין דער פרי, איז דאס שטעטל געווארן ארומגערינגלט פון שטורעם־אפטיילונגען, אנגעפירט פון די געסטאפא־ לײט, װאם זענען מיט עטליכע טעג צוריק געקומען קײן לוקאװ, כדי צוצוגרײטן די אויסראטונג פון די ײדן. ...

... צום אומגליק האבן זיי געפונען אונטער א שאנק א לאנגן שארפן חלף. מסתמא האט א שוחט אים געבראכט צום רב בודק דץ. מער האבן די דייטשן נישט געדארפט. די האבן דאך בײם רב געפונען ״געװער״! באלד האבן זיי געבראכט צוויי װאגנס. מען האט ארויפגעלייגט אויף די אלע ספרים/ און פון סאמע אויבן — די צוויי ספרי־ תורהם. דעם רב האבן זיי באפוילן אנטאן דעם װייסן קיטל און צעקעמען די גמי־ שװארצע לאנגע בארד. די האבן אים אוועקגעשטעלט בײ דער טיר און געהײסן אים צעשפרייטן די הענט. אין דרויסן האט געגאסן א רעגן׳ דער װינט האט געיאגט׳ א װ דער רב איז געשטאנען מיט צעשפרייטע הענט. די געסטאפא־לײט האבן זיך געגרײט אים צו דערשיםן, נאכן דעם׳ װי זיי וועלן מאכן די בילדער פון אט דעם געשעעניש. ...

... ער אי ז דע ר םפע ץ אוי ף איבערקויפ ן ד י געםטאפא־לײט. ע ר טראג ט ד י געמזענ ע שטיו^', פוטערס או ן אנדער ע טײער ע חפצים, או ן דערפא ר קע ן מע ן ד א נא ך ארויםגײ ן אי ן גא ם און ד י דײטש ן זאל ן ניש ט כאפ ן צ ו דע ר ארבעט, װ י אי ן אנדער ע שטעט. ...

... פץ דער פדאקטיק פון די היטלעריסטישע תלינים און פון די דערצײלונגען פון די געראטעװעטע אין אנדערע שטעט, האט מען שוין געװוסט, אז די געסטאפא ארכעט לויט א פלאן, אז זי כאשטימט א געװיסע צאל ײדן צו פארניכטן, װארטנדיק מיט די איכעריקע אויף װײטערדיקע כאפעלן. יעדע ר האט דעריכער געװאלט איכערלעך די ערשטע אקציע. און דערנאך ?... דערנאך װעט אפשר געשען א נס... ...

... נאך 4 טעג טראגט דער פרעזעס אװעק אין געסטאפא דעם גאנצע גאלד װאס זײ האבן צונויפגעזאמלט אלס מתנה פאר די מערדער, אלם א פארגיטיקונג פאר די געמאר ־

... פינקטלעך 12 ביינאכט זענען די יידישע גאסן אין שטעטל ארומגערינגלט געװארן דורך געסטאפא־לײט, ם,ס., גראנאטענע פאליציי און אוקראינישע באנדיטן. דאם שטעטל איז געװא ת שטארק באװאכט, אפילו אויף די פעלדער ארום שטעטל זענען אװעקגעשטעלט געװארן באװאפנטע װאכן, כדי קײנער זאל נישט קענען אנטלויפן. ...

... האבן די חשובע באלעבאטי ם פון דאר ף זיך באדאט ן װא ס צ ו טאן מיט ן ײד און ז ײ האב ן באשלאסן אפצופיר ן אים קי ץ ראדזי ן צ ו דער געסטאפא . ...

דעם 15טן נאװעמבער, מיטװאך, איז די געשטאפא אנגעקומען פון ראדזין. זײ זענען אװעק אויף װארשעװער גאס, ארי ץ צו דוד ליכטענשטײן אין שענק און דארט אלץ צעבראכן. דאס זעלבן האבן זײ געטאן אין געשעפט בײ גרשון פלוג און בײ מענדל וױינבערג אין שענק. דארט האבן זײ אלעמען צעשלאגן און דערשאם א מײדעלע — נישט פון די װײנבערגס, איך קען זיך נישט דערמאנען איר נאמען. ...

... אין יוני 1941, נאכן אנפאל פון די דײטשן אױף רוםלאנד, האט זיך אנגעהויבן א נײע תקופה אקדי רדיפות קעגן די יידן. יעדע געשטאפאװיעץ, װאם איז נאר אדורכגעפארן לוקאװ, האט געפונען פאר נייטיק אפצושטאט א װיזיט אין ױדענראט, כדי צו קריגן עפעם א ״מתנה״. יעדע אײנער פון זײ האט געװוסט, אז ער קען אלץ טאן מיט די ײדן — הרגענען, רויבן, שלאגן. ...

... א ר דע ר אײגנטלעכע ר קאטאס־ טראפע. ס׳אי ז דא ן געלונגע ן אפשרײע ן ד י גזירה, אבע ד צוזאמע ן דערמי ט אי ז שוי ן גרינטלעך פארשװונח ד י רו או ן גלײכגעװיכט. אי ן אנבליק פו ן א ן עװענטואליטעט צו װערן פארניכטעט איז שוי ן ניש ט ניח א געװען ארבעט און פרנסה, בפרט, אז עס פלעג ן בהדרגה אנקומע ן ידיעות װעג ן טרעבלינקע. לכתחילה, הא ט טרעבלינקע ניש ט באדײט פארניכטונג, נאר פארשיקונג. מע ן הא ט געמײנט, א ז דא ס אדט געפינ ט זי ך אוי ף יענער זײ ט פו ן טײ ך בוג. פאמעלע ך אי ז געװאר ן פא ר אלעמע ן קלא ר דע ר אײגנטלעכע ר אינהאלט פונע ם שחיטה־ארט טרעבלינקע. בפרט נא ך פו ן דערצײלונגען פו ן עדי ראיד״ װאם האב ן זי ך ע ל פ י נ ם געראטעװע ט פו ן דע ר געסטאפא. ײדן אידענטיפיצירן אפט ד י באגריפן געסטאפא, ם.ס. או ן ם.ד. געסטאפא־לײט זענע ן ד י אלע, װעלכע טדאגן אוי ף זײערע אוניפארמע ן א טויט ן קאפ־צײכן. דע ר געסטאפא־פאמ ט אי ן ראדזי ן הא ט צוגע־ זאגט שו ץ או ן השגחה, פארארז־נ ט דא ם שאפ ן פו ן א וװין־געטא, אגב, גאנ ץ שװא ך געהיטן, או ן אינסטרױר ט דע ם יודענרא ט אי ן פא ל פו ן א ניש ט געװונטשענע ם וויזי ט םון באװאפנטע דײטש ן אדע ר אוקראינער, תיכ ף צ ו טעלעמאנירן, כד י ד י ייד ן אפצו־ היטן פו ן װעלכ ן ניש ט אי ז בי ת או ן שלעכטם .

... אין קאמף מיט געשטאפא זענע ן ז ײ געפאלן. ...

לוקאװ האט געהאט דאם מזל, אז ביז שמחת תורה האט מען דארט די ײדן געלאזט מער װײניקער צורו. שמחת תורה האבן ײדן זיך נאך געפרײט מיט דעם יום־טוב, הגם זײ האבן שוין פארגעפילט דעם גזר. 6 פאר נאכט זענע ן די פארניכטונגם־גרופעס אנגע־ קומען קײן לוקאװ, און װי זײער שטײגער — מיט צוגן פון בהמה־װאגאנען אויף ארוים צופירן די ײדן. אויך דאס מאל איז געלונגען אפצוקויפן די עם־עס. זײ זענע ן אװעק קי ם ראה־ן, אבער פון דארט האט שוין די געסטאפא אלײן ארויםגעפירט די ײדן קײן מע־ זריטש. זײ זענע ן דערפאר 3 פאר טאג צוריקגעקומען קײן לוקאװ און ארומגערינגלט די שטאט. דייטשע עם־עם, אוקראינער און לעטן זענע ן געװע ן פארשטעקט אין אל ע װינקעלעך. ...

בנימין איז אויפן בױך צוגעקראָכן צו א פוילישער כאטע. גראד האט ער אנגעטראפן דארט אױף א באקאנטן פויער און ער איז בײ אים געבליבן נעכטיקן. אויף צו מארגנס אין דער פרי האט דער פויער אים אװעקגעפירט גלײך אין דער געשטאפא. דארט האט מען באפוילן אים אפפירן אויפן שולהויף, װו עס האבן געארבעט עטליכע ײדן בײם םארטירן די זאכן, װאם זענען געבליבן נאך די ארויםגעפירטע ײדן. צװישן די איז געװען עמיל גאםטמאן׳ בנימינס פלימעניק. װען ער האט דערזען דעם פויערישן װאגן מיט דין פעטער, האט ער דעם פויער אפגעגעב ן דאס גאנצע געלט׳ װאם ער האט בײ זי ד

... דעם ערשטן ציטער האבן מיר ׳לוקאװער ייִדן, דערפילט דעם 18טן סעפטעמבער 1939׳ װען אויף די גאסן פ מ שטעטל האט מען דערהערט דעם גזלנישן דייטשן׳ צעױ• שעטן געשריי ־ ״מענער ארוים!׳ מיט געװאלד האבן די געשטאפא־לײט ארויםגעשלעפט מענער פ מ די שטובן׳ א ביסל דערשאםן אויפן ארט און א גרויסן טייל האבן זיי פאחאמלט אויפן פלאץ נאחטאוױטשא און דערנאך םארטריבן פון שטאט אויסן שעד־ לעצער שאםײ. ...

קבוצה מאתנו הלכו, ליער בלילה. כשנעשה יום הם נכנסו לאורווה, כדי לחכות לבוא הלילה״ ואז ימשיכו. ביום היה מסוכן ללכת. במקרה הגענו לאורווה בן בעל הבית. בראותו יהודים, הוא הודיע להם בשקט, שהוא הולך להביא משהו לאכול. במקום אוכל הוא הביא את הגיםטפו. אחרי מלחמה קשה עם הגרמנים נפלו כל היהודים במקום. בין הגופלים היו: ראובן ויסבוים, יוסף ליזר וישניה ונוטה קרסיק. יתר הנוםלים בקרב איני זוכר. הרצח היה באזור לחי. ...

אין לוקא װפלעגן זיך אויסבאהאלטן בערך 2—3 טויזנט פערזאן׳ אץ די זענען געווען דער יאגד־ציל פמדיגעמטאפא־לײט אמזשאנדארמעריע. דאנערשטיק אין דער פרי האבן מיר געזען יידן, װאם מ׳האט איבערגעלאזט אלם ארבעטער• ארום צוויי װאכן האבן די גענאסן, מער װיעיקער, פמפרײהײט. דאם געטא איז איצטער באשטאנען בלויז פמעטלעכע בלאקן. מען האט געיאגט די געבליבענע ײדן ארויםצורוימען םמדיהיחער אלץ, װאם די פריערדיקע ײדישע אײװװינער האבן דארט איבערגעלאזט. אלע דײטשע

... אין געטא, גרייטן זיך צו פײערן דעם יום־טוב. אבער די דײטשישע באנדיטן גרייטן זיך אויך צו שטערן דעם ױם־טוב. דעם 1טן אקטאבער 1942 ווערט דאם געטא ארומגערינגלט פון געשטאפא־אץ עס־עם־לײט, זיי נעמען ארויס טויזנט יידן, פירן זיי אוועק הינטערן שטאט און דערשיסן זיי. די ידיעה ברענגט אין געטא א ײדיש מײדעלע פון 13 יאר, וועלכע איז ע ל פ י נ ם לעבן געבליבן. אבער נישט געקוקט אויף דער גרויסער דעפרעםיע, פארגעסן מיר נישט אן דעם יארטאג פון דער גרויסער אקטאבער־רעװאלוציע. ביי דער שנײדערין אידא פאלער קומען זיך צונויף די חבדים ראובן הײבלום, משה שלאכאװיטש, הערשםאליאר און נחום גאלדזאק. מיר הײבן די גלעזלעך אץ װינטשן זיך װייטער צו קעמפן און דערלעבן די מפלד, פון די דײטשע היטלער־באנדיטן, אדער, אין ערגםטן פאל, אומקומען װי העלח, מיט געװער אין האנט. ...