Lublin

ר׳ יואל םירקעש איז געבוירן געווארן אין לובלין אין יאר 1561. זיץ םאטער ר׳ שמואל יפה איז געװעןא גרויםער תלמיד חכם אוןא חשובער תושב פון לובלין.

... ר׳ יוא ל םירק ש נול ד בלובלי ן ב־1561. אב ױ ר׳ שמוא ל יפה. הי ה תלמי ד חכ ם ידו ע ותושב לובלי ן חשוב. הו א עס ק במםח ר א ך אשת ו סירק ה הית ה אש ת החי ל בחנו ת בעו ד הוא יש ב ע ל התור ה והעבודה. ...

... אין באן האב איך אויסגענוצט זייער מיטלײד און זײ געבעטן ארויםקוקן פון װאגאן. איך האב שנעל ארויםגעװארפן נאך עטלעכע קלײניקײטן, װאם האבן געקענט באשװערן אונדזער משפט. זײ האבן דאם מםתמא באמערקט און געשװיגן. אין װעג זענען צוגעקומען נאך פיל פאליטישע ארעםטאנטן. נאך 5 שעה רײזע זענען מיר אנגע־ קומען קײן לובלין. די פאליאקן, װאם האבן זיך געזאמלט אויפן װאקזאל, האבן געשריגן: ״מען דארף זײ אלע אויסהרגענען, די ײדישע באלשעװיקעם״... פון דער באן ביזן זאמעק זענען מיר באווארפן געװארן מיט שטיינער. אײניקע פון אונדז זענען געװאח פארװוּנדעט. מיר זעגן שוין געװען גליקלעך ארײנצוקומען אין זאמעק. דאם איז געװען זייער אן אלטער טורמע־שלאם, מיט װענט פץ צוויי און א האלב מעטער די דיק.

... אין לוקאװ איז די שטימונג געווען אן אנגעשטרענגטע. מען האט געשמועסט, אז דער פראנט איז געבראכן, די באלשעװיקן האבן פארנומען בריסק און זיי דערנענטערן זיך צו לוקאװ. אין די גאסן האט אן אויפהער מארשירט דאס אפטרעטנדיקע פוילישע מיליטער און מען האט מאביליזירט די גאנצע יוגנט. אין א געװיסער נאכט האט מען גענומען אלס פאליטישע ערובניקעס א רײ געזעלשאפטלעכע טוערם, צווישן זיי הײבלום און פרומקין, און מען האט זיי אװעקגעשיקט. מען האט געזאגט, אז מען האט זײ געפירט קײן לובלין. ...

... דער שאסיי, װאם האט זיך געצויגן פץ ראחינער װעג, האט געפירט קײן לובלין, און — פץ דער צוױיטער זײט — קיץ שעדלעץ—װארשע. דער װעג האט אויך אראפגעפירט צו דער באן־םטאציע. שפעטער האט מען דעם באן־װעג א נאמען געגעבן אלעיא קאשטשושקי.

... אויף אז א אופ ן אי ז געלונגע ן אראפצונעמע ן ד י ײד ן פו ן א ן עשאלאן, װא ם ד י דײטש ן האבן פו ן דע ר דײטש־פוילישע ר גרענע ץ געשיק ט קי ץ לובלין. ד י מענטש ן זענע ן געװע ן נאקעט או ן הונגעריק. אי ן יעדע ר שטו ב הא ט מע ן ארײנגענומע ן א פאמילי ע פו ן עשאלאן. די לוקאװע ר ייד ן האב ן זי ך געטײל ט מיט ן ביס ן ברוי ט או ן מיט ן געלעגער •

... שוין מיט א געװיסער צײט צוריק פאר דער ערשטער אקציע פון אויסראטן די ײדן אין אונדזער שטעטל לוקאװ, זענען צו אונדז דערגאנגע ן ידיעות — אײנע שרעק־ לעכע פון דער צװײטער — װעגן פארשידענע אויסראטונגם־אקציעס אין װארשע, נאװאמינםק, לובלין, לובארטאװ, כעלם און אנדערע שטעט. עס האבן זיך אנגעהויבן באװײזן בײ אונדז אין שטעטל ייִדן אנטלאפענע פון פארשידענע שטעט װאו אזעלכע אויםראטונגם־אקציעס זענען פארגעקומען. עס האבן זיך געראטעװעט צו אונדז אין שטעטל ייִדן, װאם זענען געשפרונגען פון צוג אויפן וועג קײן טרעבלינקע. זײ האבן דערצײלט אין שטעטל װעגן די שוידערלעכסטע איבערלעבונגען, די נגישות און פײניקונגען פון די היטלעריסטישע רוצחים, די אויסטערלישע פאקטן פון סאדיזם איבער פרויען, זקנים און קלײנע קינדער. דאם בלויזע הערן פון זײערע איבערלעבונגען האט געמאכט גלױוערן דאם בלוט אין די אדערן •

... נאך ד י דרײ טעג קומען ד י געםטאפא־לײט און פיר ן אװעק צװײ גרױסע לאםט־ אויטאם מיט פוטערם קיץ לובלין.

הײנט, װען איך שרײב אט די װערטער, קומט פאר אײנע פון די דײטש ע כםדרדיקע מערדערײען. זײ רופן עס: ״מאכן די שטאט ױדענרײך. פון נעכטן און ביז דער איצ־ טיקער מינוט (9 אװנט) הער איך א כםדרדיקע שיםערײ. אט די אקציע בײ אונדז האט זיך אפגעשפילט אזוי: צו ערשט האבן מיר געהערט װעג ן געטא אין װארשע, װעג ן בעאשעץ, טרעבלינקע, לובלין. מיר האבן געהערט װעגן דעם פון דער װײטנםן מען האט דערצײלט, אז עס זענען אומגעקומען הונדערט, צוױי הונדערט טויזנט. בײ אונדז אין שטאט זענען ײדן ארומגעגאנען פרײ. קײן געטא איז נישט געװען. עס זענען בלױז געװען ײדישע געגנטן, אבער ײדן איז געװען דערלויבט צי באװעגן זיך פרײ. זומער האט מען שױן די ײדן פארװערט אװעקצוגײן װײט פון זײער וװינארט. אויב מען האט געטראפן א ײד אויםער דער שטאט, האט מען אים פשוט דערהרגעט. שפעטער האט מען אנגעהויבן אײנארדעגע ן גרויזאמערע אנפאלן אויף ...

... מיט זייע ר ארבעטם־געצײג פון םטאליאדעס, שלאסער ם אװ אנדערע מארשי ח מיט הײמערע פנימער. עס האט געהײסן, אז מען פיר ט די אוי ף ארבעט אין אן ארט ׳ ו װ ד י װעלן באקומען עם ן צו דער זעט. איך האב דאן אויך אין דעם געגלויבט. דער אמת איז געװען, אז דאס איז געװען זײער לעצטער װעג צו יענעם ארט הינטער לובלין. ...

... — נעם די װאגנס מיטן בעסטן פראװיאנט פון פולק, טיי, צוקער, פאפיראמן און פאר אין דער ריכטונג פון לובלין—לוקאװ. ...

... מען הא ט אונד ז אבע ר אפגעפיר ט קי ם לובלין. אײדע ר מע ן הא ט אונד ז ארײנגעלאז ט אין צעלע׳ הא ט מע ן אונד ז שטאר ק צעשלאגן. מי ט אונד ז אי ן קאמע ר האב ן זי ד אוי ד געפונען 2 ײדישע דאקטוירים פו ן כעלם: זײפע ן או ן צוקערפימ׳ בםך־הכל זענע ן מי ר געװען אי ן קאמע ר 19 פערזא ן — 10 פאליאק ן או ן 9 ײדן. אי ן צודיט ן אװנ ט הא ט מע ן דערשאסן אײנע ם פו ן די דאקטוירים׳ אי ן א ן אװנ ט שפעטע ר — דע ם צװײטן דאקטאר.

... אגראבן טיף אין דער ערד — און זיץ דארט פארשטעקט אזוזי לאנג ביז דער טויטג־ דיקער שטורעם װעט פארגיץ. װעגן אנטלויפן אין די ארומיקע דערפער איז, פראקטיש גערעדט, נישט געװען װאם צו טראכטן. פון אײן זײט — די דראקאנישע פארשריפטן, װאם האבן געדראט מיט טויט די אלע פאליאקן׳ װאם װעלן אויסבאהאלטן ביי זיך ײדן, און פון דער צװײטער זײט — אויב נישט שנאה, איז לכ ל הפחות װידערװילן צום אומגליק פון די ײח. די ײדישע באפעלקערונג האט נאך פריש געהאט אין זכרון א געװיסן פאל פון םאר עטליכע װאכן ־ אין אײנעם א טאג זענען געקומען פאליאקן אין ײדישן וװין־קװארטל מיט דער כונה צו ראבעװען. װען נישט די אינטעחוענץ פון די דײטשן, װאלט געקומען צו א פאגראם. א פאר צענדליק פאליאקן האט מען אין שײכות דערמיט געשיקט אין שטראף־לאגער אין מיידאנעק ביי לובלין. די דייטשן האבן נישט געוואלט קיינעם איבערגעבן די פרױוילעגיע פון רויבן ײדיש האבע און גוטס.

... אין אומאפהענגיק ן פוילן, װען די לינקע ארבעטער־באװעגונג װערט פןןריאגט אין אונטערערד, װערט דער קאמוניםטישער ארבעטער־טוער שעפםל קאםטראזשע־ װיטש דערמארדערט אין דע ר תפיםה אין לוקאװ. און אין 1920 יאר נאך די גרויסע ארעםטן, װערט אויך דערמארדערט אין תפיםה אין לובלין דער בונדישער טוער מאטל בראנזױל. ...

... אין יא ר 1920, װע ן ד י רויט ע ארמ ײ צי ט זי ך צורי ק פו ן פוילן׳ לויפ ט ע ר מי ט אי ר קיץ רוםלאנד. נא ך א קורצע ר צײ ט קער ט ע ר זי ך או ם קײ ן פויל ן או ן באהאל ט זי ו אוי ם אין װארשע. װע ן ע ר קומ ט קי ץ לוקאװ, װער ט ע ר ארעםטיר ט פא ר מיטארבעט ן מי ט די באלשעװיקעם. מי ט קייטלע ך אוי ף ד י הענ ט פיר ט מע ן אי ם א פ קי ץ לובלין, ...