Russia

... געװען: רוםלאנד אװ פרײסן), װאם האט באקומען א היפש חלק פון פוילן, אויך באקומען די צװײ פראװינצן פון לובלין און שעדלעץ. דער דאזיקער טײל האט זיך גערופֿן ״מערב־גאליציע״. אזוי איז לוקאװ און אירע שכנים, װי מעזריטש, ביאלע א״א, געװארן א טײל פון דער עסטרײכישער קרוין און אירע ײדן זענען געװען אונטערגעװארפן די עסטרײכישע געזעצן לגבי אירע ײדן. די לאגע האט געדויערט ביז 1809. װען נאפאלעאן האט באזיגט זײנע קעגנע און ער האט אםגענומען ״מערב־גאליציע״. די טעריטאריע האט ער אנגעשלאסן אין ״װארשע־ װער פירשטנטום״, װאס איז רעגירט געװארן דורך דעם זאקסישן מלך (1807). אין 1815 איז דאם ״ווארשעװער פירשטנטום״, לויט דעם באשלוס פון דעם בארימטן װינער שלום־אפמאך אין 1815, געװארן א טײל פון קאנגרעס־פוילן, װאם איז געװארן א טײל פון רוסלאנד.

... װי געזאגט איז נאך די14 יאר פון עםטרײכישן רעזשים געקומען דער רוםישער רעזשים. אץ1812 װערט נאפאלעאן באזיגט און פארשיקט. פוילן נעמט איבער אויך דאם װארשעװער פירשטנטום, בתוכו אויך לוקאװ. אין1815 באשטעטיקט דער װינער קאנגרעם דעם געשעענעם פאקט. לוקאװ גײט איבער צו רוםלאנד.א נײ קאפיטל עםנט זיך פאר לוקאװער יידן,א קאפיטל, װאם האט זיך פארענדיקט מיט דער ערשטער װעלט־מלחמה. װידערא מאל עםטרײכישע און דײטשע אקופאציע, װידערא מאל פוילישע זעלבשטענדיקייט— לוקאװער ײדן װערן פוילישע בירגער. אין םעפטעמבער 1939 קומטא נייע װעלט־קאטאםטראפע. היטלער אינוואזירט פוילן. מיט דעם אקט איז געחתמעט געויאת דער גורל פונעם פוילישן יידנטום— בתוכה לוקאװער ײדן— די יידישע קהילה־קדושה פון לוקאװ איז געװארן פארשניטן אויף אײביק.

... דעם 22סטן יולי 1807 איז װירקלעך פארעפנטלעכט געװארן אזא געזעץ. ער איז געװען חל אויף דעם פרײםיש־אקופירט געביט, װאם איז אריבער צום פירשטנטום. מען קען זיך פארשטעלן, אז זײערע ברידער אין דעם אקופירט געביט אונטער עםטרײך און רוםלאנד האבן מקנא געװען זײע־ע ברידער, װאם זענען געװארן בירגער פון דעם אויסגעריכטטן פירשטנטום. זײ האבן אויסגעקוקט אויף זײער מלאך־הגואל — דעם קײםער נאפאלעאן און האבן זיך דערװארט. אבער גאנץ גיך איז די האפענונג פארשװונדן װי א רויך. ...

... דער אויפשװונג פון פאליטישן און קולטור־געזעלשאפטלעכן לעבן צװישן דער ײדישער באפעלקערונג אין לוקאװ איז געקומען אין דער צײט פון רעװאלוציאנער אויפברויז אין רוסלאנד אין יאר 1905. דער אויפשטײג פון סאציאליזם האט אויך דערגרײכט קײן לוקאװ. די ײדישע ארבעטער, די שנײדערס, שוסטערס, בעקערס, טרעגערס און אנדערע, האבן זיך ארגאניזירט און אנגעהויבן פירן א פאליטישע ארבעט — אויסער דעם עקאנאמישן קאמף פאר אויסבעסערן די ארבעטס־באדינגונגען. אויך די אנטיסעמיטישע העצע און די פאגראמען האבן געהאט א װירקונג אויפן פארמיר ןדעם באוװסטזײן פון ײדישן ארבעטער און פאלקם־מענטש. ...

... און שניידערס, מייםטנ ס טאנדייטניקעס, האבן ױיערע אויסארבעטונגען פארקויפט אויף די ירידים אין די ארומיקע שטעטלעך. צװישן די ײדישע ארבעטער און בעל־מלאכס זענען אויך געװען: םטאליארעס, שמידן, בעקערם, שטריקנמאכערס און אויך א גרויסע צאל סופרים (םופרי סת״ם), שרייבער פון יידישע הייליקײטן. עם פלעגן קומען סלאנימער םוהרים, װעלכע האבן די מזוזות, תפילי ן א״א אװעקגעפירט אין די ײדישע ישובים פון רוםלאנד. אויך קי? אמעריקע פלעגט מען שיקן די אויסארבעטונגען פון די לוקאװער םופרי סת״ם. ...

... אין יאר 1905, ווען די סאציאל־דעמאקראטן און דער ״בונד״ האבן ארגאניזירט די ארבעטער־באװעגונג אין רוסלאנד און אין פוילן, איז אויך לוקאװנישט געװארן אויסגע־ מיטן. נאך דעם צארם פאלשער אמנעםטיע זענען די ארבעטער ארויס אין די גאסן. מיר זענען געגאנגען פון שטאט אין א דעמאנסטראציע און ארײנמארשירט אין פוילישן קאשטשאל נעבן פאװיאט. פון דארט זענען מיר ארויס אויפן באן־װעג און מײן פרײנד שמילקע גאלדבערג האט געהאלטן א דעװאלוציאנערער רעדע פאר דער מאםע. ...

... דער ערשטער איז נישט געווען קיין גרויסער רעדנער. ער האט בלויז געזאגט בקיצור, אז זיי זענען געקומען אונז באפרייען און שאפן פאר אונז א בעסער לעבן, א געזיכערטע צוקונפט פאר דער גאנצער מענטשהייט. דער צווייטער, דער געניטער רעדגער, האט דערקלערט, אז אייגנטליך דארף די רויטע ארמיי נישט האבן פוילן. רוסלאנד האט גענוג ערד. די רויטע ארמיי גייט באפרייען גאנץ אייראפע, און דער וועג פירט דורך פוילן. ווען זיי וועלן אריין קיץ דייטשלאנד, און דייטשלאנד וועט ווערן קאמוניסטיש, וועט די רעוואלוציע אין אייראפע זיץ געזיכערט. די ביידע רעדנער האבן פארענדיקט מיט די לאזונגען! ״זאל לעבן טאװארישטש לענין! זאל לעבן טאװארישטש טראצקי • זאל לעבן די רויטע ארמײ! ״

א װא ך צײ ט בי ן אי ך דא ס מא ל געװע ן אי ן לוקאװ . אי ך הא ב אײנגעטענה ט מי ט מײנע נאענטםטע , א ז מע ן דאר ף אװע ק פו ן דארט . לײדע ר זענע ן ז ײ ניש ט געװע ן גרײ ט צו לאז ן אל ץ או ן אװע ק אי ן א שװער ן װאנדערװעג . א ס ך פו ן ז ײ האב ן געטרוימ ט צ ו פארן קײ ן אר ץ ישראל , או ן פו ן רוםלאנד , האב ן ז ײ געטראכט , אי ז נישט א קי ץ װע ג אוי ף צוריק. אנדער ע האב ן ניש ט געקענ ט זי ך צעשײד ן מי ן ד י משפחו ת א ץ איבערלא ץ דא ם ביםל פאדמעגן , װא ם מ׳הא ט דערװארב ן מי ן שװערע ר מי . או ן אויסע ר דע ם הא ט מע ז דעמאלט דערצײל ט פאנטאםטיש ע מעשױת , א ז ד י מלחמ ה װע ט ניש ט דויער ן מע ר װי עטלעכ ע חדשים . בערלי ן װער ט באמבארדירט , ענגלאנ ד או ן פראנקרײ ך װעל ן שנע ל פארענדיקן מי ט ד י דײטשן . אי ן יענ ע גורלדיק ע טע ג הא ט מע ן געדארפ ט זי ץ דריים ט אץ דעצידירט . אונדזער ע נאענט ע זענע ן ע ל פ י רו ב דא ס ניש ט געװען . ...

... אין יוני 1941, נאכן אנפאל פון די דײטשן אױף רוםלאנד, האט זיך אנגעהויבן א נײע תקופה אקדי רדיפות קעגן די יידן. יעדע געשטאפאװיעץ, װאם איז נאר אדורכגעפארן לוקאװ, האט געפונען פאר נייטיק אפצושטאט א װיזיט אין ױדענראט, כדי צו קריגן עפעם א ״מתנה״. יעדע אײנער פון זײ האט געװוסט, אז ער קען אלץ טאן מיט די ײדן — הרגענען, רויבן, שלאגן. ...

... אין יאר 1939, װען די דײטשן האבן אקופירט פוילן, בין איך געװען מאביליזירט אין דער פוילישער ארמײ בעת די רוםן האבן פארנומען די פוילישע מזרח־געביטן, בין איך ארײנגעפאלן אין דער םאװיעטישער געפאנגענשאפט אין שעפעטאװקע. אינעם םאװיעטישן געפאנגען־לאגער האב איך באגעגנט נאך 3 לוקאװער ײדן: לײב ל בעםער, הערשל באביניקער ם ז ץ (זאקאליק) און יאקובאװיטש (מנשה דראזשקאזש ם זץ). איך מיט יאקובאװיטשן האבן באשלאםן זיך אומציקערן קײן לוקאװ. זאקאליק און בעםער זענען געבליבן אין רוםלאנד און שפעטער זענען זײ אנגעקומען קײן ישראל.

... אין יא ר 1920, װע ן ד י רויט ע ארמ ײ צי ט זי ך צורי ק פו ן פוילן׳ לויפ ט ע ר מי ט אי ר קיץ רוםלאנד. נא ך א קורצע ר צײ ט קער ט ע ר זי ך או ם קײ ן פויל ן או ן באהאל ט זי ו אוי ם אין װארשע. װע ן ע ר קומ ט קי ץ לוקאװ, װער ט ע ר ארעםטיר ט פא ר מיטארבעט ן מי ט די באלשעװיקעם. מי ט קייטלע ך אוי ף ד י הענ ט פיר ט מע ן אי ם א פ קי ץ לובלין, ...