Jews

... נאפאלעאן האט אין צװישנצײט מאדיפיצירט זײן דעקרעט: ײדן האבן געדארפט װארטן נאך צען יאר, ביז די גלײכבארעכטיקונג װעט זײ געגעבן װערן. אין די צען יאר — ד. ה. אין דער דאזיקער איבערגאנגם־צײט — האבן ײדן געדארפט זיך פארדינען די גלײכע רעכט. דער ײד האט געדארפט װערן א ״צױויליזירטער מענטש״, הײנו, צופאסן זיך צו דער אלגעמײנער באפעלקערונג, טראגן די זעלבע בגדים, רעדן די זעלבע שפראך און זיך באנוצן מיט דער נאציאנאלער קולטור אאז״װ.

ערב דער ערשטער דעפארטאציע האט דער לוקאווער רב צוזאמענגערופן די ײדן און געהאלטן פאר זיי א רעדע אין פאלגנדיקן גייסט: ״גאט װעט אונז בקרוב רופֿן צו זיך. זײט זשע גרײט צום׳י׳. נאך דעם האט ער זיי געבענטשט • אויפן צווייטן טאג איז פארגעקומען די אקציע. דער רב האט אנגעטאן זימ טלית און דאם קיטל, געזעגנט זיך מיט דער משפחה און זיך אוועקגעשטעלט תפילד,-טאן. ווען די זשאנדארן זענען געקו-

... דער טאג װען מ׳האט ארויסגעפירט דעם לעצטן טראנםפארט מיט ײדן סון

געװים, די דײטשן זענעןא סך אין צאל. דאם דײטשע פאלק איז באהערשט פון אן אויסטערליש משוגעת. מען האט דעם אײנדרוק, אז פאלנדיק, װעלן די דײטשן מיטשלעפן די גאנצע װעלט אין תהום אריץ. איך זוך צװישן זײ אויםנאמען, איך וױל געפינען כאטש אײנצעלנע פאקטן פון גוטס טאן, פץ הארציקײט אדער פון יחמנות. ליידער, מען קען באשטעטיקן מיט דער גאנצער זיכערקײט, אז אלע דײטשן, װאם געפינען זיך אויף דער פוילישער ערד זענען אויםוװדפן. מען זעט נישט בײ זײ קיץ מענטשלעך געפיל. טײל מאל דוכט זיך, אז אויך זײערע נערװן האלטן גישט אוים: דא און דארט האט מען געקענט זען װי דײטשע זשאנדארן וױינען: מען האט געזען זשאנדארן, װאס האבן געהאלפן ײדן אנטלויפן פון דעפאר• טאציע. אבער אזעלכע פאלן זענען געװען זײער זעלטענע אץ זײ באשטעטיקן בלויז דעם כלל, איך װאלט שטארק געװאלט גלײבן, אז אט די דערצײלונגען װעגן גוטע זשאנדאח זענען אמתדיקע. איך האב מורא, איך האב מורא צו פארליח דעם גלויבן אין דער מענטשלעכקײט פון מענטשן,

ײדן, װאס װערט געטריבן איבער דער שטאט. מיר האבן נישט געקענט שלאפן און עסן: די ארבעט איז געפאלן פון די הענט; דער געדאנק איז װי אפגעטעמפט געװארן. אונדז האט באהערשט א געװאלדיקער פחד. איך בין אנטלאפן פון לוקאױ און עטליכע טעג בין איך געלעגן א קראנקער. דאס איז געװען א נעדוץ־דערשי־ טערונג. איך שרײב, װי עס איז, װעגן דעם. עס איז אבער שװער צו געפינען די װערטער, װאם װאלטן געקענט ברענגען צום אויסדרוק די געפילן, װאם באהערשן מיך. און נאר די נײעס פון אפריקאנישן פראנט גיבן אונדז עפעס א האפענונג, אז עם קומט שוין אן דער םוף פון דער פארדאדבנקײט.

... דעם צווייטן טאג פסח האבן אין געטא זיך באוויזן דריי שיכורע דייטשע זעלנער און אנגעהויבן שיסן. יידן האבן געמיינט, אז עס האט זיך אנגעהויבן אן ״אקציע״. מען האט זיך געלאזט לויפן אין די צוגעגרייטע באדעלטענישן. איך האב זיך באהאלטן אין שטוב און זיך איינגעהערט צו די געלעכטערס און געשרייען, באגלייטע מיט רעװאלװער־ שאסן. דאס האט געדויערט עטליכע שעה. ווען ס׳איז שטיל געווארן האבן מיר זיך דערװוסט, אז פון דער שיסעריי זענען געווען עטליכע ײדישע קרבנות. ...

... האב איך יעדן טאג כמעט געזען אדורכפארן צוגן מיט 40—50 װאגאנען׳ אנגעפאקטע מיט מענטשן. ניץ׳ איך האב בלויז געזען די לופט־לעכער אין די חזיר־װאגאנען׳ די לופט־לעכער׳ וואס זענען פול געווען מיט ײדישע אויגן. נישט איך און נישט זיי האבן דאן געװוסט װוהין מען פירט זיי׳ ...

... אשלאםן צו פארלאזן דעם בונקער אמ גיין אין די װעלדער צו די םארטיזאנער. מיר האבן מיטגענומען מיט זיך פלעשער װאםער און ברויט. מיר איז אויך געלונגען צו שאםן בײ קריםטן צװײ פלעשער באראװע װאםער און עטלעכע באנ־ דאזשן.12 בײ נאכט האבן מיר זיך געלאזט אין װעג ארײן קײן יאגאדנע. נאך זײענדיק אין געטא זענען צו אונדז דערגאנגען קלאנגען, אז אין די װעלדער פמ יאגאדנע האלטן זיך אויף פארטיזאנער. נאך גרויםער מי בײם אויםמײדן די באן־בריק, װעלכע איז געװען באװאכט פון דײטשן מיט רעפלעקטארן, זענען מיר ענדלעך אנגעקומען קײן יאגאדנע. מיר האבן ארומגעזוכט די פארטיזאנער בײ טאג און בײ נאכט און לײדער קײן שפור פון זײ נישט געפונען. דערשעפטע און אן װאםער האבן מיר זיך אריבער־ געװארפן אין װאלד נעבן מאלדאװאנער בית־עולם. מיר האבן געד׳אפט דארט צו טרעפן ײדן, װײל דאם איז געװען אן אפגעשמועםטער פאדפונקט, וװ צו טרעפן זיך. לײדער האכן מיר דארט קימ ײדן שוין מער נישט געטראפן. ...

די אבלאװע ם אין װאלד האבן זיך װידער פארשטאדקט. די מענטשן האבן באשלאסן אריבערצוגיץ אין אן אנדער ארט. קײנער האט מיך נישט געװאלט מיטנעמען. איך בין זײ נאכגעלאפן. װען זײ זענען אריץ אין אן אנדער װאלד׳ האבן זײ געמאכט א פײער. צופעליק זענען אדורכגעפאח דײטשן, זײ זענען צוגעלאפן צום פײער און געעפנט א שיסעריי• כמע טאלע ײדן זענען אומגעקומען •

... אין א צייט ארום האבן די פאליאקן אנגעהויבן ארויסנעמען די יידן פון די פולקן און זיי געשיקט אין א לאגער קיין יאבלאנע. אין יענע טעג בין איך נעבן קיעװ, ביים דניעפער׳ פארװונדעט געװארן אין מיך רעכטן פום. מיט נאך פארװונדעטע האט מען מיך אפגעפירט קיין מאדלין. די רייזע איז פארגעקומען אין זייער שווערע באדינגונגען. אין משא־װאגאנעס׳ אן מעדיקאמענטן און אפילו אן סאניטארע מיטלען. אין מאדלין האט מען אונדז געלאזט פיר טעג אין די װאגאנעס׳ װײל אין שפיטאל איז נישט געװען קיין פלאץ.

... שוין א יאר, װי מען זעט נישט קיװײ דא אויף דער װעלט. איך אײגער לעב נאך, און צו ...