Brest

... פון לוקאװ — צי פרוזשאנע — איז ער אריבער אין גרעסערע קהילות, פאר יענער צײט, װי לובאמיל, מעזשביזש, שידלאװ און בעלז. ער זיצט בלויז צו עטליכע יאר אין די דאזיקע שטעט, װי דער שטייגער איז — נישט אן מחלוקת. אין 1601 ווערט ער רב אין דער גרעסטער ליטװישער קהילה — בריסק (דער צענטער פון דעם ליטווישן יידנטום אין יענער צײט) אויפן ארט פון זײן רבי׳ ר׳ פייבוש וועלכער ווערט רב אין קראקע. װען ר׳ פייבוש איז נפטר געווארן ווערט דער ב״ח פארבעטען צו פארנעמען דעם שטול פון דעם קראקעווער רבנות. דאדט פארבלייבט ער ביז זיץ פטירה אין 1640 דת״).

... אין שײכו ת מי ט דע ר דײטשע ר אקופאצי ע פו ן ד י מזרח־געביטן, הא ט מע ן ארויםגעשיקט ד י אײנװוינע ר פו ן ברים ק או ן פו ן ד י ארומיק ע שטעטלע ך מיט ן מאטיװ, אז ברים ק אי ז א םעםטונג, א םטראטעגישע ר פונקט. מע ן הא ט ד י ײד ן צעשיק ט אי ן דער גאנצע ר געגנט, װ י ביאלע־פאדלאםק, מעזריט ש או ן אוי ך לוקאװ. ע ם זענע ן אנגעקומען צ ו אונד ז אי ן שטא ט ד י ײדיש ע הײמלאז ע מי ט זײע ר בים ל ארעמקײט. ...

... מיט דער צײט האט רחל חתונה געמאכט אירע דרײ טעכטער און געגעבן זײ גרויסע נדנים. די טעכטער האבן אין בריסק, גראדנע און ביאליסטאק״ו װו זײ האבן געװוינט נאך דער חתונהר״ אײנגעארדנ ט אזעלכע םאדעװאסער־געשעפטן. ...

ענדלעך זענען מיר אנגעקומען קיין בריסק. דארט איז דאס סאװיעטישע מיליטער שוין געװען אײנגעפונדעװעט — לויטן דײטש־סאװיעטישן אפמאך. יעדן טאג זענען קײן בריסק אנגעקומען הונדערטער ײדן, צו פוס און אויף פויערישע פורן. זײ האבן זיך אײנגעארדנט אין די שילן, אין די בתי־מדרשים, אין לאקאלן פון דער ײדישער קהילה. די אלע ערטער זענען געװען געפאקט מיט ײדישע הײמלאזע, מיט ״ביעזשענצעס״ פון די פוילישע געביטן, װאס זענען געװארן אקופירט דורך די דײטשן. ...

... אין לוקאװ איז די שטימונג געווען אן אנגעשטרענגטע. מען האט געשמועסט, אז דער פראנט איז געבראכן, די באלשעװיקן האבן פארנומען בריסק און זיי דערנענטערן זיך צו לוקאװ. אין די גאסן האט אן אויפהער מארשירט דאס אפטרעטנדיקע פוילישע מיליטער און מען האט מאביליזירט די גאנצע יוגנט. אין א געװיסער נאכט האט מען גענומען אלס פאליטישע ערובניקעס א רײ געזעלשאפטלעכע טוערם, צווישן זיי הײבלום און פרומקין, און מען האט זיי אװעקגעשיקט. מען האט געזאגט, אז מען האט זײ געפירט קײן לובלין. ...

... אבער װוהין גײט מעןז איך בין געװען זיכער׳ אז אלע גײען קײן מעזריטש׳ סון דארט קײן ביאלע און קיץ בריםק. אבער װען איך בין ארויס אויפן מעזריטשער װעג׳ האב איך קײנעם נישט געזען. װו זשע זענען זײ׳ די אלע אנטלאפענעז מען האט מיר געזאגט׳ אז זײ זענען אװעק קיץ שעדלעץ. נו׳ בין איך אװעק אויסן שעדלעצער װעג׳ און דארט האב איך טאקע געטראפןא םך מענטשן׳ בלויז מענער. ...

... מיר זעגן אנגעקומען אין שטעטל דאמאטשאװ. הגם ם׳איז שוין געװען שפעט ביי נאכט. זענען ח מענטשן נאד געװען אין גאם. צו מארגן זענען מיר אנגעקומען קיץ בריסק. דארט האבן מיר זיך דערװוםט, אז ח לוקאװער האבן אן אײגענעם ״שטאב״. די לוקאװער, װאם זענען מיט עטליכע טעג צוריק אװעק מיט דער רויטער ארמײ, האבן אין הויז פץ ״האיאם״ פארלײגט א בױרא, און זײ האבן אלע לוקאװער פארזארגט מיט ברױט, טאבאק אץ א ביסל געלט. ...

... דעם 9טן ױלי 1944 איז אומגעריכט געקומען די הילף. מיט א נאכט פריער זענען מיר נאך געגאנגען שאפן עסן׳ און מיר האבן זיך נישט פארגעשטעלט, אז מארגן װעלן מיר זיצן פרײ. די רום ן האבן ארומגערינגלט לוקאװ ביז שעדלעץ׳ בעת אין בריםק זענען נאך געװען די דײטשן, ...

... באלד װי די דײטשן זענען ארײן און מיר האבן געזען זײער אכזרױתדיקע אויפפירונג לגבי ײדן׳ האב איך׳ צוזאמען מיט מײגם א חבר פון טארגאװע־גאס 40׳ באשלאסן צו אנטלויפן צו די םאװיעטן. דעם 10טן אקטאבער׳ 5 א זײגער אין דער פרי זענען מיר אװעק צו דער ראדזימינער קאלעיקע (קלײנבאן). פון ראדזימין זענען מיר צופוס אװעק קײן ביאליסטאק דורך אםטראװ־מאזאװיעצק און מאלקין. פון ביאליסטאק בין איך אװעק קיק בריסק׳ און דארט האב איך זיך פארשריבען אויף ארבעט. מען האט אונז אװעקגעפירט קײן נאװארעטשיצע הענטער גאמעל׳ און נאך א קוצרער צײט אונז צוריקגעפירט קיץ בריסק.

שלאכטאװיטש אברהם־משה (דער זון פון יצחק אשר מאלעמשאזש), אדער װי מען פלעגט אים רופן ״דער געלער משה״, שטאמט פון א חסידישער פאמיליע. פון זײן פרימסטער יוגנט אן װידמעט ער זיך דער ארבעטער־באװעגונג. בײ דער סאנאציע־ רעגירונג זיצט ער אפט אין תפיסה. די מלחמה באפרײט אים פון טורמע. ער פארלאזט לוקאװ צוזאמען מיט דער רויטער ארמיי, באזעצט זיך אין בריסק און בעת דעם איבערפאל פון דײטשלאנד אויף דעם ראטן־פארבאנד, טרעפט ער ארײן אין דער רויטער ארמײ און קעמפט אויפן פראנט קעגן די היטלעריסטישע פארכאפער. ער פאלט ארײן אין געפאנגענשאפט צו די דײטשן, אנטלויפט גלײך און קומט צוריק קײן מינסק. דא ווערט ער די נשמה פון דער אונטערערדישער ארגאניזאציע און װערבירט קעמפער פאר די פארטיזאנער־אטריאדן אין די װױסרוסישע װעלדער. די דײטשע באנדיטן קומען אויף זײנע שפורן און ער מיט זײנע נאענטע חברים, צװישן זײ אײדל לוקאװער, מחל פארלאזן מינסק און זיך ראטעװען בײ די פארטיזאנער, דא ווערט ער דער אנפירער פון א פארטיזאנער־אטריאד און פארשאפ ט פיל כבוד דעם ײדישן פאלק. ער ראטעװעט אויך אפ א גרויסע צאל קלײנע ײדישע קינדער, װעלכע זענען דאנק זײן שוץ געבליבן לעבן ביז נאך דער מלחמה. פאר זײנע פארדינסטן ווערט ער אײניקע מאל אויסגעצײכנט פון דער סאװיעטישער רעגירונג און אויך פון דער פוילישער מלוכה. שלאכטאװיטש אי־ געשטארבן אין װארשע אין יאר 1956.