Minsk

... ווען די רויטע ארמײ דערנענטערט זיך אין 1939 יאר צו לוקאװ ווערן אלע ײדן פון װענגראװער לאגער באפחיט. די ײדישע באפעלקערונג לעבט ווידער אויף אץ נעמט זיך צוריק צו דער טאג־טעגלעכער ארבעט. אבער די פרײד דויערט נישט לאנג. די רויטע ארמײ ציט זיך צוריק ביז טײך בוג אץ פארלאזט אזוי ארום לוקאװ. א באדײטנדיקער טײל אקאװער ײדן פארט אריבער דעם בוג און ארדנט זיך אץ אין מינסק.

... װעו די רויטע ארמײ האט זיד צוריקגעצויגן פון לוקאװ איבערן בוג און די דײטשישע הארדעם האבן געלאזט צו.ײק פארנעמען אונדזער שטאט, האבןא געװיםער טײל ײח, מערםטנם דער רעװאלוציאנער־פארגעשריטענער, זיך עװאקוירט אויף דער טעריטאריע םװ ראטנפארבאנד.א גרױסע גרופע לוקאװער האבן זיך דעמלט באזעצט אין מינםק און זיד דארט אײנגעאדדנט.

אונחער גרופע האט באשלאסן אויפרייסן די ליניע מינסק־מאלאדעטשנע. 12 בײנאכט, װען מיר זענען צוגעקומען צום ערשטן קילאמעטֶר פאר מינסק האבן מיר באמערקט װי א דייטשישע וואך שפאנט אד,ין צוריק. גראד איז געווען א שײנע לבנה־נאכט. אונדזער פלאן האט געקענט אדורכפאלן. פון דעסטװעגן האבן מיר באשלאסן צו װארטן, אפשר װעט א כמארע פארדעקן די לבנה. מיר האבן לאנג און עקשנותדיק געװארט ביז ס׳האט זיך ענדלעך אנגערוקט א װאלקן און האט פארשטעלט די לבנה אויף א געװיסעד צײט, מיר האבן אין איילעניש אונטערגעלײגט א מיינע אויפן ערשטן קילאמעטער הינטער מינסק, הארט בײם געטא. מיר האבן זיך אװעקגעלײגט װארטן 200 מעטער פון דער באן־ליניע ביז עס איז אנגעקומען א צוג. עס האט זיך דערהערט א מוראדיקער אויפרייס. 40 װאגאנען מיט קריגס־מכשירים און 150 דײטשן זענען אױף שטיקער צעריסן געװארן. די געפײניקטע ײדן אין מינסקער געטא האבן פאד זייער אומקום כאטש עטליכע מינוט געפילט דעם טעם פון נקמה. ...

שלאכטאװיטש אברהם־משה (דער זון פון יצחק אשר מאלעמשאזש), אדער װי מען פלעגט אים רופן ״דער געלער משה״, שטאמט פון א חסידישער פאמיליע. פון זײן פרימסטער יוגנט אן װידמעט ער זיך דער ארבעטער־באװעגונג. בײ דער סאנאציע־ רעגירונג זיצט ער אפט אין תפיסה. די מלחמה באפרײט אים פון טורמע. ער פארלאזט לוקאװ צוזאמען מיט דער רויטער ארמיי, באזעצט זיך אין בריסק און בעת דעם איבערפאל פון דײטשלאנד אויף דעם ראטן־פארבאנד, טרעפט ער ארײן אין דער רויטער ארמײ און קעמפט אויפן פראנט קעגן די היטלעריסטישע פארכאפער. ער פאלט ארײן אין געפאנגענשאפט צו די דײטשן, אנטלויפט גלײך און קומט צוריק קײן מינסק. דא ווערט ער די נשמה פון דער אונטערערדישער ארגאניזאציע און װערבירט קעמפער פאר די פארטיזאנער־אטריאדן אין די װױסרוסישע װעלדער. די דײטשע באנדיטן קומען אויף זײנע שפורן און ער מיט זײנע נאענטע חברים, צװישן זײ אײדל לוקאװער, מחל פארלאזן מינסק און זיך ראטעװען בײ די פארטיזאנער, דא ווערט ער דער אנפירער פון א פארטיזאנער־אטריאד און פארשאפ ט פיל כבוד דעם ײדישן פאלק. ער ראטעװעט אויך אפ א גרויסע צאל קלײנע ײדישע קינדער, װעלכע זענען דאנק זײן שוץ געבליבן לעבן ביז נאך דער מלחמה. פאר זײנע פארדינסטן ווערט ער אײניקע מאל אויסגעצײכנט פון דער סאװיעטישער רעגירונג און אויך פון דער פוילישער מלוכה. שלאכטאװיטש אי־ געשטארבן אין װארשע אין יאר 1956.

... װען די רויטע ארמײ איז אין יאר 1939 צײטװײליק ארײן קײן לוקאװ, איז נחום צװישן די אקטױוםטן אין די רעװאלוציאנערער קרײזן. ער פארלאזט לוקאװ צוזאמען מיט דער רויטער ארמײ און צוזאמען מיט זײן פאמיליע באזעצט ער זיך אין מינםק, װו ער ארבעט אין א גרויסער שוך־פאבריק. ...

... מיט יראת הכבוד דערמאן איך מיינע טייערע: מיץ ברודער ראובן, געפאלן אין די פארטיזאנער הינטער מינסק, זיין פרוי בלימה און די קינדער, ...

ח׳ םמאליאר הא ט דעמאלט געארבעט אי ן מינםקער ײדישער שפיטאל אונטערן נאמען סטאלארעװיטש. אײ ן מא ל עפנ ט זי ך ד י טי ר או ן א ױנ ג ײדי ש ײנג ל קומ ט ארי ץ איינגעהילט אי ן א פעל ץ מי ט א רעװאלװע ר אי ן קעשענע. ע ר גי ט איבע ר ד י ״האסלע״, דעדלאנגט םמאליאר ן ד י האנ ט או ן זאגט: ״אי ך קו ם צ ו אײ ך אל ם שלי ח פו ן װאלד. איך קו ם אײ ך זאגן, א ז מי ר װײס ן אלץ, װא ם ע ם טו ט זי ך אי ן געטא. מי ר באקומע ן כםד ר באריכטן ו ױ ע ס גיס ט זי ך ײדי ש בלוט. נא ר זארג ט ניש ט — מי ר זענע ן זי ך א ן ז ײ נוקם. מיר באצאל ן ז ײ צ ו ביםלעך, ד י דײטשיש ע מערדער. פי ר טע ג האב ן מי ר לעצטנ ס מי ט זײ געקעמפ ט או ן א היפ ש בים ל פו ן ז ײ אװעקגעלײגט. מי ר נעמע ן נקמ ה פא ר דע ם ײדי ש אומשולדיק פארגאסענע ם בלוט. מי ר שלאג ן זי ך מי ט ז ײ טאגטעגלעך. יעדע ס מא ל האב ן זײ גרוים ע פארלוםטן. ע ם אי ז נויטי ק געװעד. װא ס מע ר געװע ר או ן מערע ר מענטשן. ״

... גאך דעם אנפאל פון היטלער־דײטשלאנד אױף פוילן, קומט דער ח׳ קאראםיק קײן ראטנפארבאנד. ער באזעצט זיך אין מינםק און ארבעט אין דער דארטיקער שוך־ פאבריקנ. פון ערנםט טעלמאן. ...