Łuków Jewish community

... פון ארגון יוצאי לוקאו בישראל און פון דער לוקאווער לאנדסמאנשאפט אין די פאראייניקטע שטאטן ...

... הקהילה העתיקה בלוקוב נמצאה מבחינה גיאוגרפית־אסטרטגית בפרשת דרכים רועשת בין פולין לליטא ושלטה על המשור של פודלישה. לכן אולי היתה לוקוב הישוב היהודי העתיק ביותר בפודלישה. לפני שהנוצרים הקימו כנסיה, הקימו היהודים בה בית כנסת משלהם. אם לא נראו בעיר המסעות הסוערים של חבורת חמלניצקי, של השוודים, של צבא נפוליון, של הרוסים והאחרים הרי זה רק בגלל העובדה שהעוברים שדדו, רצחו ושרפו את הכל ביסודיות שלא נשאר זכר לבאים אחר כן. ככל שההיסטוריה של עיר הכתר היתה סוערת, כך סוערים ומלאי חיים היו חיי יהודי לוקוב. הקהילה הקדושה לוקוב היתה בעלת יחוס גדול, היו בה הרבנים החשובים של פודלישה וגם רבה האחרון אם אינני טועה היה נכד הקוצקאי. ...

... כמו בסערות קודמות לא נשאר בלוקוב כל סימן, כן לא נשאר שריד בעיר שיראה שכאן חיו, עמלו וחלמו על גאולה שבט יהודים בריא של פודלישה, שלא ידע מנוחה. בחולות בדרך לרדזין, 7־6 ק״מ מלוקוב, ראיתי המון איברים זרוקים — איבריהם של בני שבט זה. כאן רצחו הגרמנים אלפי יהודים הן מלוקוב העיר והן מן הערים, העיירות והכפרים שבסביבה, מהם גורשו היהודים. כמו שבעבר היתה לוקוב העיר לנקודה מרכזית למאורעות, מקום של מאורעות היסטוריים, כך היתה הקהילה היהודית בלוקוב למרכז הריגות איומות ועינויים אכזריים. לא רק ליהודי לוקוב, אלא גם לערים, עיירות וכפרים יהודיים אחרים. קשה לחוש אנוש להבין את הסבל הנורא שסבלו יהודי פולין בדרכם האחרונה לתאי הגזים. גם אם כל השמים יהפכו לדפים, כל היערות לעטים וכל הנהרות לדיו, אי אפשר יהיה לכתוב ולתאר את כל מה שנעשה בשנים 1939-1944 על אדמת לוקוב. אין זה בכוחו של אדם לכתוב ואפילו יעשו המשתתפים בספר מאמץ על אנושי, לא יוכלו יותר מאשר לגלות קצה מיריעת הגיהנום .

... די אנטשײונג פון דער קהילה לוקאװ איז אן אלטע שטאט. א םך עלטער פון די שטעט אין איר נאענטע שכנות. ...

... װי געזאגט, האבן מיר נישט קײן פרטים װעגן דער קהילה אין לוקאװ, אבער מיר זענען משער, אז זײענדיק אן אלטע קחילד״ אויך מחמת דעם, װאם זי האט געהאט װיכטיקע רבנים האט לוקאװ געמוזט האבן א געװיסע השפעה אויפן ועד פון דעם קרײז, אויב נישט העכער. ...

... די קהילה איז באשטאנען פון ראשים — עלטסטע. מיר װײסן נישט גענוי װיפל ראשים די קהילה אין לוקאװ האט געהאט. יעדע איינער פון די ראשים האט אמטירט א חודש. נאך אים האט א צװײטער אמטירט, און אזוי איז דער אמט פון ראש־הקהלה געגאנגען פון איינעם צום צװײטן לויט ראטאציע. מחמת דעם װערן די דאזיקע ראשים גערופן ״פרנם־החודש״. דער הויפט פון דעם חודש. ער איז אויך געװען א ראטגעבערישע אינסטאנץ פון ״טובי העיר״. ראשי אדער פון די טובי העיר פלעגן זיצן אין דעם יידישן געריכט פון דעם װאיעװאדע. די פרנסים האבן פארװאלטעט מיט דער קהילה און געהאט דאם רעכט צו באשטימען דעם בודזשעט און אפילו לײען געלד פון אנדערע. זיי האבן אויפגענומען די כלי־קודש: דעם רב, דײנים, שוחטים. בײ דעם בית־דין איז געװען א דײן, וועלכער איז געװען דער ״ספרא״־סעקרעטאר. דער שמש פון קהל איז נישט געװען דער צורוימער אין שול — זײן פאסטן איז געװען פון גרויס װיכטיקײט. ער פלעגט זײן דער אפיציעלער באפולמעכטיגטער פון דער קהילה קעגן־איבער די אויטאריטעטן (אין פויליש האט ער זיך גערופן שקאלניק). ...

... לעך קענען מיר נישט געבן קיץ גענויעם חשבון צוליב מאנגל אין דאקומענטז. צו אונז איז דערגאנגן אז א באריכט פונעם יאר 1727 (תפ*ט) לויט דעם װי ד״ר מאהלער גיט איבער און מיר ציטירן פון אים ־ הי׳ (יום) י׳ (ום) שנכפל כי טוב ־ כ*ו אדר תפ*ט באסיפת הגליל שלנו׳ יצ*ו ימנ ה ונגמר למז״ט "השמאים של כל קהיל(ות^ הגליל כנרשם למטה בין מחויב(ת) כל קהלה לסלק במיטב לפי ערך דלמטה... ק״ק לוקוב״ לכל סכום״ <מאה ועשרים זהובים*... ...

״ילמדנו רבינו אודות בית הכנסת דק״ק לוקבא כשכבר ידוע שנשרף בעו״ה ובעת שיצאו הקהל יצ״ו (ישמרם צורם וגואלם) לחזור ולבנותה על מקומה הראשון אז מצד השררה והכומרים עכבו בידם באמרם שהוא קרוב לבית תפילות שלהם עד שהגיע הענין אל המלכות לסיבה זו הוצרכו להניח מקומה הראשון ולבנות במקום אחר אשר נתרצה השר לבנותה, והנה המקום הראשון לזאת נשאר פנוי ועתה.. וכו׳״. השאלה היא אם אפשר למכור את המקום ובכסף הפדיון לכסות הוצאות של בית הכנסת החדש. כי מחמת קשי הזמנים אין בידם לכסות את ההוצאות כמו בימים הטובים.

/׳הי׳ (יום) שנכפל כי טוב ״כ״ו אדר תפ״ט באסיפת הגליל שלנו, יצ״ו נמנה ונגמר למז״ט השמאים של כל קהילות הגליל כנרשם למטה בין מחויב(ת) כל קהילה לסלק במיטב לפי ערך דלמטה... ק״ק לוקוב ״לכל סכום״ גמאה ועשרים זהובים״. ״ כאן דנים במם נוסף, שהשמאים הטילו על האסיפה הנ״ל של הקהילות לטובת הארגונים האוטונומײם: ועד הארצות ועד הגליל. מן הטבלה רואים אנו שלוקוב נמצאת במקום

... הרב האחרון של לוקוב. רב זר, חלק גורלו בגורל בני עדתו. הוא נרצח יחד עם עדתו על קידוש השם בתנורי הגזים הגרמניים. הי״ד. ...

מיטן אויםברוך פון דער ערשטער װעלט־מלחמה, איז דאם געזעלשאפטלעכע און עקאנאמישע לעבן אין לוקאו װ צעשטערט געװארן. די קלענערע פאבריק ן האבן זיך תיכף פאדמאכט: גאםטמאנם פאבריק האט בלויז טיילוױיז געארבעט: די סוםרים האבן בכלל נישט געהאט קי ץ ארבעט. אויך דער גאנצער מםחר האט זיך אפגעשטעלט. דער גרעםטער טייל פון דער ײדישער באפעלקערונג איז געבליבן אן פרנםה. ...

אין די לעצטע יארן פון 18טן יארהונדערט איז רב אין לוקאװ געװען ר׳ מאיר פון קראקע, א גרויסער תלמיד־חכם און א גרויסער קפדן אין ײדישקײט. ער האט נישט דערלאזט צו קיין צוזאמענשטויסן צװישן חסידים און מתנגדים. ער האט אויך געקענט דערלאנגען א פאטש דעם, װאס האט אים נישט געפאלגט. שפעטער האבן די קהילה־ פרנסים אויפגענומען אלס רב דעם װאליערא רב. דער נייער רב האט באזירט זיין טעטיקײט מיט עפענען א ישיבה אין גרויסן אלטן בית־מדרש. דארט האבן געלערנט בחורים פון נאענטע און װײטע שטעט. זיי זענען געװארן באזארגט מיט ״עסן טעג״ און מיט נאכטלעגער ביי פארשידענע בעלי־בתים. ...

... אין 1936 האט די קהילה גערופן א םפעציעלע זיצוע, כדי צו באהאנדלען די פראגע פון אויפנעמען א נייעם רב. די פארשטייער פון ״מזרחי״ און האנטװערקער האבן פארגעשלאגן אויפצונעמען אלם רב אליעזר װאקםמאנס אײדעם, ר׳ אהרן נאטע פרײבערג ע״ה, װעלכער האט געהאט םמיכה פון די גרעםטע רבנים אין פוילן. די /׳אגודה״ • ראטמענער זענען געװען קעגן, ערשטנס דערפאר, װײל זײן שװער איז נישט געװען קײן אגודהניק, און צװײטנם, האבן זיי געטענהט, אז אין לוקאװ זענען תמיד געזעסן אויפן כםא־רבנות אזעלכע װאם האבן זייער רבנות באקומען בירושה. ר׳ אהרן נאטע איז געבוירן געװארן אין פארצעװ, געלערנט בײם פארצעװער רבין ז״ל און די גאנצע צײט געבליבן א פארצעװער חסיד. ...

די אנטיסעמיטישע אקציעס אין פוילן פאר דער צווייטער וועלט־מלחמה האבן צוגעגרייט דעם באדן פאר דער היטלערישער פארניכטונג פון די מיליאנען ײדן ׳ צװישן װעלכע עס זענען געװען אויך אונדזערע נאענסטע און ליבסטע — און עס איז צעשטערט געװאד די אלטע ײדישע קהילה אין לוקאװ .

... סוג שלישי של בתי תפילה היה של המוני בעלי מלאכה שהתרכזו בכמה מקומות ובמידה מסוימת לפי המקצועות. עירנו היתה ברוכה בהרבה בעלי מלאכה, כמו חײטים, סנדלרים, נפחים ועוד ורובם הגדול היו יהודים תמימים וישרים, אם כי לא למדנים מובהקים. ...

התקיימו בעירנו גם חברות ביקור חולים ולחם לעניים שאספו תרומות בצורות שונות וכן התנדבו לפעילות בשטחים אלה. וכמובן מלבד החברות ה״רשמיות״ הללו, לבבות היהודים היו תמיד פתוחים לעזור לזולת ולא היה איש שהרגיש את עצמו בודד בעת שמחתו או ח״ו צרתו, כל העיר היתה כמשפחה אחת ושותפה בשמחתו או ח״ו צרת תושבי העיר. ...

אין מאי 1919 איז אנגעקומען פון ״דזשאינט״ פאר די לוקאװער ײדישע נויטבאדערפ־ טיקע א גרעסערע םכום שפײז־פראדוקטן. דער טראנספארט איז געשיקט געװארן צו דער קהילה מיט א באמערקונג, אז די פארטײלונג זאל זיץ אונטער א געזעלשאפטלעכער קאנטראל, ...

סוף יאר1937 װער איך גערופן צום לוקאװער רב ז״ל אץא פארשטײער פון װאר־ שעװער /,דזשאינט״, ה׳ טארטשינסקי, דערקלערט מיר, אז לויטן אויפטראג פון םעקרע־ טאר פון די לוקאװער לאנדםלײט אין אמעריקע ה׳ אלבעדט בראן (משה עקיבא מלכם זון) דארף איך איבערנעמען די איניציאטױו צו גרינה אין לוקאװא ײדישע גמילת־חםד־ קאםע. דער ה׳ טארטשינםקי איז גרײט תיכף צו געבן500 דאלאר אויף דעם צװעק און בײא גוטער אנטװיקלונג פון דער קאסע װעלן זײ געבן נאך500 דאלאר אין דער פארעם פמ קרעדיט און פון מאנאטלעכע צוריקצאלונגען. די לוקאװעד יידישע באפעלקערונג ...

... צוזאמען מיטן גאנצן ײדישן לוקאװ איז אומגעקומען די װונדערבארע ײדישע יוגנט. ...

ביםלעכװיק איז די ייִדישע מאנשאפ ט געװארן װי א שותף צום םפארט־פלאץ. די פאליאקן האבן געקריגן דרך־ארץ פאר די ייִדישע פוטבאליסטן, װעלכע האבן געװאג ט צו־ קעמפן קעגן פיזיש שטארקערע פון זיך מאנשאפטן, און דערבײ צו באזיגן זײ, װי די זעלנערישע פוטבאל־גרופע פון לאפיגוז, פון דער גימנאזיע, םון די שטעט מעזריטש, שעדלעץ, ראדזין א״א. אין א רײ שטעט, װו די לוקאװער האבן געדארפט קומען שפילן, איז גלײכצײטיק געװען א ױם־טוב און א שרעק — צו פארשפילן. װען עס פלעגט ...

... מען דערצײלט, אז װען אנשל איז געװארן אויסגעקליבן אלם פרנס אין דער קהילה,

אין א צײט ארום איז געקומען א פויער און דערצײלט װי פוילישע זעלנער האבן זיד איזדיעקעװעט איבער א גרופע ײדן. זײ האבן געצװונגען די יידן צו טאנצן און דערנאד גראבן פאר זיד אליץ א ברודער־קבר. מען האט זײ אלע דערשאםן אץ באגראבן אין דעם גרוב. די חברה־קדישא איז ארויםגעפארן אויפן אנגעװיזענעם ארט און אזיםגעגראבן די הרוגים. זײער צאל איז געװען 13 און צװישן זײ זענען געװען לוקאװער ײדן. מען האמ די קוים דערקענט. אין דער לװיה פון די קרבנות האט זיד באטײליקט די גאנצע לוקאװער ײדישע באפעלקערונג •

אויפן מזרח־װאַנט איז דארט געהאנגען אין א געגילדעטער ראם א גרויס בילד פון טעאדאר הערצל. אין דער ״סאליע״ פלעגט מען אסאך רעדן וועגן טעאדאר הערצל׳ וועגן ארץ־ישראל. ״עס וועט אמאל קומען א צייט — האט בערל אידלס געזאגט — און זיין חלום וועט מקוים ווערן׳ אבער ווער װייסט׳ צי מיר וועלן זוכה זיין דאס צו זען׳* . די באבע זלאטע האט דאס אויסגעהערט און אויפגעהויבן די אויגן צום הימל . * דער ײדישער האנדל אין לוקאווק האט געבליט. דאס האבן די קריסטן נישט געקענט פארטראגן. א גרופע אנטיסעמיטן האבן זיך צונויפגערעדט׳ געדונגען ביי משה יאקלעס א געוועלב קעגנאיבער דעם מאגיסטראט און איינגעארדנט דארט א גרויס געשעפט מיט אגראר־פראדוקטן און מאשינען. דארט האט דער פויער געקענט באקומען אלץ׳ וואס איז נויטיק אין דער לאנדווירטשאפט 1 אקערמאשינען׳ זיימאשינען וכדומה ~ ~ ...

... די ײדישע טײל שטאט האט געמאכט דעם אײנדרוק פון א געטא. די גוישע הײזער ארום האבן װי ענג געמאכט און געדריקט. די ײדישע גאסן זענע ן געװען באװוינט פון ײדישע האראפאשניקעם. דארט איז איפגעװאקסן א ױגנט׳ װאם האט םארשאםט כבוד דעם ײדישן לוקאװ. ...

... אמ אויכ ד י מאטעריעל ע און גײםטיקע אינטערעסן פון דער לוקאװער ײדישער באפעל-

... אין אונדזער שטאט ׳ װעלכע צײלט נאענט פמ 9000 ײדישע אײנװוינער ׳ צײלן די לײענער אין די ביבליאטעקן 300, ד״ה 3 פראצענט פון דער גאנצער היגע ר ײדישער באפעלקערונ^ג א מ אױב מיר װעלן נישט רעכענען אױף פראצענטער, איז דער אויםפיר ״ אז עס לייענען בלויז א געװיסער טײל, װעלכער טײלט זיך אין ״באװעגלעכע״ און נישט ״באװעגלעכע״ לײענער ס (אזעלכע ׳ װאס טוישן זעלט א בוך) . ...

... קודם־כל התמל א בי ת הכנסת־האורחים, ה״הקדש״, בית־הכנס ת הגדול ׳ בתי־המדרש, ההמלאו ה״שטיבלך ״ ש ל החסידים, אפיל ו בית־המרח ץ והמקװה. היהודי ם יראי־השמײם, תושבי ק״ ק לוקוב, רחמני ם בנ י רחמנים, ל א יכל ו לראו ת בצע ר אחיהם, והי ו באי ם ומוציאים א ת הפליטי ם מבנײנ י הקהילה, מקרבי ם אותם, מפזרי ם אות ם ע ל פנ י הבתים, מושיבים במשפחות. סבורי ם היו, ל א תארי ך ימי ם השנאה. ול א כ ך היה. השנא ה הלכ ה וגדלה מױ ם לױם ׳ עבר ה ממקו ם למקום, פשט ה ע ל פנ י המדיגה, מ ן הקצ ה א ל הקצה. ...

עס הייבט אן צו ארבעטן א פוטער־קאמיסיע בײם ױדענראט און ײדן טראגן אװעק זײער שװער אויסגעהארעװעטע פראצעס צו דער קאמיםיע, װעלכע גיט ארויס א קװיטונג.

... נאך דעם מארד איז ד י אקציע פו ן זאמלע ן פוטערם אי ן פארלויפ פו ן דר י טעג פארענדיקט געװארן, ײדן האבן פאר שרעק געטראגן ד י פוטערם, געשטיקט זיװ אי ן ד י רײען, כדי װאם שנעלער פו ן ד י פוטערם פטור צו װערן, ...

נאך דער פוטער־אקציע קומט א גאלד־אקציע. דער יודענראט באקומט א ציר־ קולאר, אז די ײח פון לוקאװ מוזן אומבאדינגט צושטעלן 10 קילאגראם גאלד פאר דער דײטשישער מאכט, װײל די ײדן זענען גענוג רײך און צװישן זײ געפינען זיך א טך גאייד־הענדלער. אין קעגנפאל װעלן אויסגעשאםן װעח א האלב שטאט ײדן. ...

נעכטן האט מען ׳ צום דריטן מאל שוין ׳ ארויםגעפירט ײדן פון לוקאװ. דאס מאל האװ איך געמוזט זײן א ן עדות פון דער רציחה. איך האב געהאט בדעה צו פארן קײן טרעבושאװ. דורכפארנדיק דעם מארק האב איך דארט דערזען ײדן, צונויפגעפרעסטע אין א מאמע. זײ זענען געװען ארומגערינגלט פון אוקראינער. מיט אײגציקע שאסן האבן זײ באװיזן װי גוט זײ טרעפן אין ציל פון זײערע קרבנות. דער טאג איז געװען א קאלטער, א װינטיקער און פארנעפלטעד. מען האט די ײדן גער׳אלטן אויפן מארק דעם גאנצן טאג. װען די נאכט איז צוגעפאלן, האט מען זײ צוגעפירט צו דער באן־ םטאציע. מען האט זי געפירט דורך אונזערע גאסן, טאקע פארבײ אונדזער הויז. איך האב גראד דאן געארבעט אין מיץ גערטל, װען כ׳האב דערר׳ערט א געדיכטע שימערײ און געשרײען. כ׳בין אחי ם אין גאם. עס ד׳אט מארשירט א מאמע פון 2—3 טויזנט מענטשן, אן ענגע געפרעסטע מאסע. טאטעס און מאמעס האבן געטראגן פיצלעך קינדער אויף די הענט. פון בײדע זײטן זענען געגאנגען די אוקראינישע װאכלײט מיט די ביקסן אנגעצילטע צום שיסן. יעדע ר ײד, װאם האט געװאלט זיך ארויסדרײען פון דער מאמע איז תיכף ד ...

איצמאלאין אן אװנ טאיז צומי ר געקומען ר׳ הערש לײזער לענדער. דער ראש פון דער קהילה (יודענראט) און מיר געזאגט, אז נאר איך קען ראטעװען צװײ ײדן װאס זיצן אין טורמע. איך דארף בלויז געבן עטליכע קילא קאװע דעם, װאס קען זײ באפרײען. מען טאר נישט װארטן ביז מארגן, װײל מען װעט זײ דערשיםן. איך בין תיכף געפארן קיץ ביאלע, װוד י ײדן זענען געװען פארשפארט און פאר דרײ קילא קאװע האט מען זײ באפרײט. ...

דעם 3טן מאי 1943׳ באַלד נאכן אויפשטאנד אין װארשעװער געטא׳ איז דער לוקאװער געטא געװארן ליקװידירט. די רוצחים האבן זיך ארײנגעריסן שיבור׳ מיט מוזיק און מיט די ביקסן אין די הענט. א טייל ײדן האבן זײ דערשאסן אויפן ארט און

אבער דעם 4טן טאג נאך פסח, דעם 2טן מאי 1943, איז א זונטיק־טאג, איז דאם געטא געװארן ארומגערינגלט צום לעצטן מאל. דאם איז געװען די אקציע ״יודנרית״. דאס ײדישע לוקאװ האט אויפגעהערט צו עקזיםטירן .

אחוץ דעם איז אײנגעפירט געװארן דורך דעם ױדנדאט דער כלל פון אלגע־ מײנער ארבעטס־פליכט פץ ײדן. אויב פאר דער ערשטער אויפטרײםלונג, װעלכע האט זיך גליקלעך פארענדיקט, זענען געװע ן באשעפטיקט ארום 75 פראצענט פון די ײדישע מעגערהן אויף דער באן, הן אלם שװארצע ארבעטע ד אי ן דער בוי־םירמע ״רעקמאױ׳ עופות־פירמע ״דיטץ״ — זענען שוין שפעטע ר געגאגגע ן צו דער ארבעט זיכער אן 80 פראצענט פון דער גאנצער ײדיקזער באפעלקערונג — פרויען און מענער. םמ 12־ יאריקע יעגלעך און מײדלעך ביז זקנים. פא ת פרימ פון ארבעט םאר הונגערלױן האבן די ײדן געמײנט זיך אײנקויפן רעכט אויף רויער פיזישער עקזיםטענץ. די אפיציעלע פאקטאח האבן געמאכט דורמיכטיקע, נישטצודידײטיקע אנצוד,ערענישן, אז זײ זענען ...

פאר אונדזערע צייטן איז דאם שטעטל נאך מער אויסגעוואקסן. צווישן די טויזנטער ײדן האט געשפרודלט א געזונטער מענטשלעכער לעבן. עס זענען געוואקסן דורות און געגרייט זיך צו א פראדוקטױו נוצלעכער לעבן. ביז עס איז אנגעקומען די היטלער־תקופה און אלץ פארניכטעט. ...

... אך הכאב דורש את שלו והוא יד וזכרון בכל מקום שיש יהודי. לכן אנו, בני לוקוב, נשאיר יד חכרון לעיירה קטנה יהודית שהושמדה. כי הרי העײרות היו הראשונות שנעו בנחלי דם. הם הױ שבנו את הבונקרים הראשונים. אנו הײנו הראשונים שהבאנו את הבשורות האױמות לטרבלינקה. ומאתנו רצו ליער והחלו לחשוב על התנגדות וקרב. אנחותינו מן הבונקר בעײרות שמע אנילװיטש ולעװרטװסקי, אנטק קצביה, חײקה וקװנר, אותנו החלו לשרוף ולרצוח כבר לפני 25 שנה, ...

... צום םױם־הםפר אויפן נאמען פון די לוקאװער קדושים ...

מיר זעען דערפון אַז די שול וואס כמיעלניצקי האט פארברענט, איז געווען נישט די ערשטע. לויט אלע ווארשיינלעכקייטן איז די שול, וואס ווערט דערמאנט אין דער אויבגדערמאנטער שאלה צום מהר״ם, געווען דער ערשטער מקום קדוש, וואס לוקאווער יידן האבן דארט אויפגעשטעלט. דער בנין איז אן ספק, געשטאנען א לענגערע צייט ביז ער איז פארברענט געווארן. אבער דאס איז אויך נישט מער ווי א השערה. היות ווי א קהילה ווערט נישט געבוירן איבער גאכט אץ איז א שטופגוויזע אנטוויקלונג, און אין יענע צייטן האבן ײדן נישט געקענט אויפשטעלן א שול אן דער געהעריקער דערלוי • בעניש און פריווילעגיע, איז ממילא אנצונעמען אז דער ײדישער ישוב אין לוקאוד האט זיך אנגעהויבן אץ 15טן יארהונדערט, אויב נישט פריער.

די װײלער ם או ן געװײלטע זענע ן מ ן הסת ם געװע ן אלע , װא ם צאל ן דע ם קאפ ־ שטײער (אי ן ד י אפיציעל ע אקט ן באקאנ ט אונטע ר ד י נעמע ן ״כרג א דמלכא״ , םכום) . אלע האב ן געמוז ט צאל ן קאפ־שטײער , אבע ר פא ר ארעמ ע לײ ט פלעג ט ד י קהיל ה צאלן. ז י הא ט אוי ך געצאל ט קאפ־שטײע ר פא ר ניש ט פארמעגלעכ ע תלמיד י חכמים . ...

די װיכטיקײט און די גרױס פון א קהילה קענען מיר משער זײַן אויך פון דעם סכום שטייערן, װאס זי האט געצאלט. װיפל האט געצאלט די לוקאװער קד,ילד, ז נאטיר ־

... מאחר ואנו מקבלים שיהדות לוקוב היתה קײמת כבר במאה ה־15, הרי שיש להםי ק שזכויותיהם באו להם מן המושלים ובמסגרת הזכוױת השתדלו לקײם חײ קהילה — רב, בית כנסת, בית קברות, צדקה, תלמוד תורה ועוד.

... וכשעלה הכור ת על לוקוב הוא נםפה בטהרה ובקדושה בתוך עדתו ואתה.

... דאם יידישע שטעטל, װאם איז אין די פריערדיקע יארן געװען א שפרודלדיקער קװאל פון ײדישע שעפערישע כוחות, איז געפאלן לעצטנס צו דער מדרגה פון מאדערן. די גרױסע שטאט, װאם געמט צו בײם שטעטל די בעסטע קרעפטן — פון איר זײט א מ ד י פוילישע שול — ם מ דער צװייטער, האבן געמאכט טיפע אײנברוכן אין דער מױער פון דעם ײדישן קערנדיקן לעבן. ...

... א מערכה, זײע ר א גרוים ע מערכ ה הא ט יענע ר פארשוין ׳ װעלכע ר הא ט גענומע ן א ץ געקרוינט אונדזער ע לוקאװע ר מיט ן צונאמע ן רשעים, װא ס אי ד קע ן אי ם נישט.

... דארט האבן שוין געארבעט אונזערע חברה־קדישא־לײט ר׳ מרדכי מעכל רויטבוים, ...

... ליבערמאן דוד (פרץ עליע אביגדור׳ס א זון), א חסידישער ײד׳ מיטגליד פון ױדענראט. װען ער איז מיט א גרויסער צאל ײדן געװען פארזאמלט אויפן מארק־פלאץ׳ אין שטעטל׳ באקומט ער פון דער געשטאפא א באפעל צו זאמלע ן ביי די ײדן א סומע געלט. װען ער האט שוין צונויפגעזאמלט א גרויסע סומע געלט׳ דערוװםט ער זיך׳ אז מען שיקט די ײדן קײן טרעבלינקע. ער גייט דאן צום געםטאפאװיעץ און זאגט אים: ״זע׳ איך האב דאס געלט. דו װילסט נאך׳ אז מיר זאלן כאצאלן פאר דער ריחע קײן טרעבלינקע? מיר זאלן אײך באצאלן פאר דער טובה װאס איר שיקט אונז צום טויט״? מיט כעם צערײסט ער דאס געלט און פאטשט דעם געםטאפאװיעץ. די אוקראינער באנדיטן װארפן זיך אויף אים פון הינטן און ער װערט צעריסן אויף שטיקער.