Agudah

... פארגעקומען אין הויז פון רב ר׳ שלמה בראן. נאך א מײנוגגס־אויסטוי ש האט דער רב דערקלערט, אז די מערהײט איז פאר פארטיילן די הילף אין פראדוקטן און אויך פאר אויסװאלן א קאמיטעט. די ״אגודה״ האט פארלאזט די זיצונג און זיך נישט באטייליק ט אין קאמיטעט, ...

... צו די שטאטראט־וואלן אין יאר1929 האט די יידישע באפעלקערונג באקומען בלויז8 מאנדאטן מחמת דעם׳ װאם צו לוקאװ זענען אנגעשלאםן געװארן פארשטעט מיטא פוילישער באפעלקערונג. מצד דער ײדישער באפעלקערונג האבן אין די װאת זיך באטײליקט פאלגנדיקע פארטײען: ״אגודה״, האנטװערקער׳ רעכטע פ.צ. פראס־ פאראײנען(לינקע)׳ ״מזרחי״, אלגעמײנע צױניםטן. די ״אגודה״ האט באקומען5 מאנדאטן, האנטװערקער—1 מאנדאט, רעכטע פ.צ.—1 מאנדאט, פראפ. פאראײנען—1 מאנדאט. ...

... פעם קבל בית הספר גם סובסידיה מן העיריה. איש העיריה מנדלבוים דרש סובסידיה של 500 זהובים מהעיריה. בזמן ההצבעה נתמכה ההצעה ע״י 3 אנשי מועצה יהודיים — מנדלבוים, ליכטנשטין זקלי ק — ואנשי המועצה של פ.פ.ם. ו״האגודה״ נמנעו מהצבעה. הוחלט להקציב סובסידיה של 50 נ זהובים. ...

במיוחד ״חױת״ הױ הבחירות לסײם, לעיריה ולקהילה, או בחירת רב חדש. לוקוב היתה מבצר, ״האגודה״. בבחירות לעיריה בשנת 1928 קבלה ״האגודה״ יחד עם הדתײם ױתר מ־ס607 מכל הקולות היהודײם אגב, בעת הבחירות ההן הױ ליהודים 1ן רשימות כנגד 2 של הפולנים. מזה אפשר ללמוד על ״הבדלי ההשקפות״ של יהודי לוקוב...

פון אײן זײט בית־מדרש איז געװען א הויכער פלויט׳ װאם האט פארשטעלט דעם בהמה־מארק. אין דער זײט פון שול און אלטן בית־מדרש איז געשטאנען דאם נײע בית־מדרש. דארט האט זיך געפונען ד- ־ישיבה. די טאנגעבער אין נײעם בית־ מדרש איז געװען די ״אגודה״ מיט ר׳ משה אהרן בראש. הינטער דער שול איז געװען די לוקאװער מקװה מיט דער באד. די אלע בנינים האבן געשאפן א מין שלום ארום דעם שולהויף.

... קעגנאיבער דער שול איז געװען דאס גרויסע בית־מדרש׳ װאם איז געװארן געבויט נאך פאר דער שול. דאס דאזיקע ״אלטע בית־מדרש״׳ װי מען האט עס גערופן׳ האט אין פארשידענע צײטן געדינט אויף פארשידענע צװעקן. דארט האבן די מגידים געהאלטן זײערע דרשות׳ דארט זענען פארגעקומען די פארשידענע װאל־אסיפות׳ דארט האט זיך אפגעשפילט דער קאמף צװישן ״אגודה״ און ״מזרחי״ און דארט פלעגט אפרים מעזריטשער שבת נאך מיטאג לערנען א ביסל מיט די פראסטע ייִדן׳ יעדער ארעמאן׳ װאם האט נישט געהאט װו צו שלאפן׳ האט געפונען אן ארט אין בית־מדרש. אין בית־ מדרש פלעגן אויך אפזיצן גאנצע נעכט די ייִדישע בחורים׳ װאם האבן געדארפט שטײן צום מיליטער. אין דער צײט פון דער ערשטער וועלט־מלחמה האבן די פליטים פון די ארומיקע שטעטלעך זיך אײנגעארדנט אין בית־מדרש.

... שע ארבעטער־ פארטײען — ״בונד״ און ״לינקע פ.צ.״. די װאל־קאמפאניע איז געווען א שטורמישע. פון װארשע האט מען געבראכט די גרעסטע פארטײ־קאנאנען: נח פרילוצקי, פון דער ״פאלקס־פארטײ״, ר. פערלמוטער פון דער ״אגודה״, נ. שװאלבע פון די צױניסטן, יעקב פאט פון ״בונד״. דער אויסגאנג פון די װאלן פאר די ײדישע פארטײען איז געווען: 2 — ״אגודה״, משה װױינטרויב און יינה נײ: 1 — ״פאלקס־פארטײ״, חײם מאטעס מאנדל־ בוים; 1 — צױניסטן, י. בענדערמאן, • 6 — ״בונד״. צוליב די שװעריקײטן װאס זענען געמאכט געװארן פאר די געװײלטע מיט עקזאמענס אין דער פוילישער שפראך — שיקא־ נעם, װאס זענען געװארן אנגעװענדט בעיקר לגבי די בונדישע קאנדידאטן — האבן די בונדישע ראטמענער אלס פראטעסט רעזיגנירט פון זײערע מאנדאטן און זײערע פלעצער זענען פארטײלט געװארן דער ״אגודה״ (4) און ענדעקעס (2). מען דארף דערבײ אונטערשטרײכן, אז די 4 ראטמענער פון פ.פ.ם. האבן באלײגט א שארפן פראטעסט און געפאדערט צו אנולירן די װאלן.

... עם איז געשאפן געװארן א קאמיטעט, אין װעלכן עס זענען אריץ: פון די גמינע־ דאזארעם — זלמן ״פליגעלע״ (גאלדבערג), משהקע פליכטענרײך און מאיר לײב געלערנטער: פ מ דער ״אגודה״ — משה אהרן װײנטרויב און ױנה נײ: פון דער ״פאלקס־ פארטײ״ — משה צוקערמאן א מ חײם מאיר הײבלום: פון ״מזרחי״ — בערל םלושני און גרשון פליק ז פ מ די האנטװערקער — אנשל מאנשפײזער און חײם מאטע ם מאנדל־ בוים; פ מ ״בונד״ — מאטל בראנזויל, משה הובערמאן, בן־צים םקורקע, י. לאנדסבערג אמ שלמה רובינשטימ.

... וױ באװוםט איז לוקאװ געװעןא פעסטונג פון דער אגודה אין דער גאנצער םאדלאשער געגנט, און פארשטײט זיך, אז זי האט געהאטא השפעה אויף דער דערצױנג פון דער ײדישער יוגנט. אבער אין די יארן 17—1916, בעת דער דײטשער אקופאציע, איז אין לוקאװ געװעןא שטארקע םאציאליםטישע באװעגונג, און אויך די ציוניםטישע באװעגונג האט אנגעהויבן אױפלעבן. דעם אמת געזאגט, איז דער צױניזם נאך געװען שװאך לגבי די לינקע פארטײען. עם האבן זיך געפונען געצײלטע אלגעמײנע צױניםטן, װאס פלעגן אויםקויפן דעם ״שקל״, זיך צונויפקומען ״טרינקעןא גלעזל טײ״ און ״רעדן״ װעגן ארץ־ישראל. אבער נאך פוילנם באפרײונג, װען די רעװאלוציע־ כװאליע האט זיך דערוױיטערט פון לוקאװ, האט אנגעהויבן שטארקער צו װערן די צױניםטישע באוועגונג.

... דאם הײסט נישט, אז די ״אגודה״ האט אױפגעהערט הערשן אין שטאט; א גרויסער טײל פון דער ױגנט האט נאך געלערנט אין ישיבה און בית־מדרש, אבער ״מזרחי״ האט שױן געפירט א שטארקע ארבעט. זי האט געעפנט א שול פון 5 כיתות, װו מען האט גענומען לערנען נביאים און כתובים, װאס איז ביז דאן געװען װי טריף־פסול. די קינדער, װאס האבן געלערנט אין דער מזרחי־שול, זעגן געװען דער אװאנגארד פאר דער ציוניסטישער ױגנט, און פון דער דאזיקער ױגנט זענען געקומען די גרינדערם פץ ״השומר הצעיר״. ...

... א צוױיטע זײט פץ סאד האט זיך געגרענעצט מיטן ״ברויז״ און אנטקעגן האט זיך געפונען א ריי פון יידישע היחער. איך געדענק דאם הויז פון שמולקע־זבולץ, װאם איז געװען דער ״הויפט־קעמפער״ פון דער ״אגודה״ בעת די ״שלאכטן״ אין בית־מדרש צװישן די ארטאדאקסן און צױניםטן. בײ אים האט געװוינ ט א קונםט־מאלער, א פאליאק, װאם פלעגט מאלן בעיקר פארטרעטן פץ ײדישע טיפן. מיר, ײדישע ײנגלעך, פלעגן זיך ארונטערגנבענען הינטערן פענצטער און קוקן אויף די בילדער: א ײדענע בם צאינה־וראינד״ א ייד אין טלית ותפילין, א ייד בלאזט שופר אד״גל. מיר דיאב ן זך שטארק געוזידושמ, אז א ״גוײשקער קאפ״ קען מאלן אזעלכע יידישע בילדער.

משה אהרן װײנטרויב, טראץ דעם װאם ער געהערט צו דער ״אגודה״, פאסט זיך נישט צו צו דער פארטײ־דיםציפלץ. א געװיסע צײט איז ער נישט שװע בשװע מיט די אײגענע ״אגודה״־חברים. אבער זײנע ״חסידים״ בלײבן אים טרײא און א גרענעץ• ...

ר׳ ױנה נו יאיז יארן־לאנג פרעזעס פו ן דער ״אגודה״, און מיט זײן װירדיקן און רױקן אויפטרעטן ברענגט ער כבוד דער פארטײ װאס ער פארטרעט. זײנע לאגישע ארגומענטן איבערצײגן אנהענגער און קעגנער. ר׳ ױנה לערנט מיט דער ױגנט פרשת השבוע און שמונה פרקים לרמב״ם. און א תענוג איז צו הערן זײנעם א שיעור. איך געדענק א פרײטיק־צו־נאכטם װען איך בין געגאנגען ברענגען ר׳ ױהן פון דער ציענזשקאװיזנער צום שיעור פון די צעירי אגודה אין ״אגודה״־הויז, לעבן דעם שול־הויף. ר׳ ױנה האט אנגעהויבן זאגן פירושים אויפן פסוק פון דער סדרה ויצא יעקב מבאר־שבע וילך חרנה. אין דרױסן פאלט א שנײ, די קעלט איז גרויס, אבער צענדליקער ױנגעלײט זיצן אין קאלטן ״אגודה״־זאל אן הערן צו מיט אפענע מײלע שעהען לאנג די פערלדיקע געדאנ ־ קען װאס ר׳ ױנה גיט איבער פ״ץ פארשידעגע תורה־קװאלן. ...

... הערשל לערמאן איז נישט קיץ ראטמאן אין שטאטראט, נישט קיץ דאזער אין דער גמינע (קהילה), אויך נישט קיץ פרעזעם פון דער ״אגודה״, פון װעלכער ער איז סון אירע אנפירער — נישט וױל ער קען עס נישט זיצן ער ווערט געבעטן דאם צו זײן, אבער ער װיל נישט אננעמען קײן שום אפיציעלע אמטן . טראץ דעם דאמיגירט זיץ מײנונג אין אלע אינםטיטוציעם װו די פרומע ײדן האבן אן אײנפלום . אלע װיכטיקע באשלוםן ײע געמאכט מיט דער עצה פון ר׳ הערשל לערמאן, אבער קיץ שום ״בענקלעך״ וױל ער נישט אננעמען .

... נישט קיין װונדער, װאס די ״אגודה״ באטראכט דעם קהילה־לאקאל אלס אירם א פיליע, װאם זי װיל, טוט זי. װען עס האט געלוינט, האט מען שנעל איבערגעגעבן די שחיטה דער קהילד״ כאטש זייערע גאטספארכטיקע חברים אין װארשע שרייען אזוי וועגן ״לא תסור״ פון די הײליקע רבײם. ...

... אין 1936 האט די קהילה גערופן א םפעציעלע זיצוע, כדי צו באהאנדלען די פראגע פון אויפנעמען א נייעם רב. די פארשטייער פון ״מזרחי״ און האנטװערקער האבן פארגעשלאגן אויפצונעמען אלם רב אליעזר װאקםמאנס אײדעם, ר׳ אהרן נאטע פרײבערג ע״ה, װעלכער האט געהאט םמיכה פון די גרעםטע רבנים אין פוילן. די /׳אגודה״ • ראטמענער זענען געװען קעגן, ערשטנס דערפאר, װײל זײן שװער איז נישט געװען קײן אגודהניק, און צװײטנם, האבן זיי געטענהט, אז אין לוקאװ זענען תמיד געזעסן אויפן כםא־רבנות אזעלכע װאם האבן זייער רבנות באקומען בירושה. ר׳ אהרן נאטע איז געבוירן געװארן אין פארצעװ, געלערנט בײם פארצעװער רבין ז״ל און די גאנצע צײט געבליבן א פארצעװער חסיד. ...

... די נאציאנאלע באװעגונג, אין אלע אירע פארמען, װאם האט דאן באהערשט דאס גאנצע פוילישע ײדנטום, האט אויך אין לוקאװ געפונען באגײסטערטע אנהענגער. ם׳זענען דאן אנטשטאנען פאראײנען און געזעלשאפטן, װעלכע האבן ארום זיך גרופירט א באדייטנדיקן טייל פון דער יוגנט. אין דער זעלבער צײט האט זיך אויך ארגאניזירט דער חסידישער לאגער אין דער „אגודה״.