Matl Branzweil

דער רב, משה עקיבא גאלדגעװיכט און מאטל בראנזװיל האבן באקומען די בריװ פון די אמעריקאנער לאנדסלײט, מיט דער ידיעה״ אז א דעלעגאט פון ״דזשוינט״ װעט ברענגען דאס געלט. ער װעט האבן אינסטרוקציעס װי און װעמען פונאנדערצוטײלן דאם געלט. די פארשטײער פון ״בונד״ האבן צונויפגערופן אין לאקאל פון דער אידישער קהילה א קאנפערענץ פון אל עידישע ריכטונגען. דער ״בונד״ האט פארגעלײגט אויםצוקלויבן א צװישנפארטײאישן קאמיטעט און די הילף זאל װערן פונאנדערגעטײלט צװישן דער ארעמער באפעלקערונג אין פראדוקטן. די ״אגודה״ איז געװען קעגן. זי האט געהאלטן אז מען װעט די הילף פונאנדערטײלן אינדיװידועל אין געלט, און נישט דורך קיץ קאמיטעט, נאר חרך דער קהילה. אלע פארטייען אויםער די ״אגודה״ א מ אלגעמײנע ציוניםטן, האבן געשטיצט דעם פארשלאג פון ״בונד״ . ...

... אין יענע שטורמישע נאװעמבער־טעג איז פארגעקומען א געמײנזאמער מאסן־״ מיטינג פון פ.פ.ס. ^ ״בונד׳ / לינקע פ.צ. און קאמוניסטן. עס האבן געפלאטערט רויטע פאנען. די רעדעס זענען געװארן געהאלטן אין פויליש און אין ײדיש. דאס איז געװען א ן אימפאזאנט בילד. מען האט געגלויבט׳ אז עס איז געקומען די צײט פאר א נײער װעלט פון אמת און גערעכטיקײט פאר אלע מענטשן. עס איז געשאפן געװארן א ן ארבעטער־ ראט מיט די פארשטײער פון אלע סאציאליסטישע פארטײעך ײדישע און פוילישע׳ מיטן פאלגנדיקן צוזאמענשטעל: פון פ.פ.ס. — דער לערער קרוטשיק און זשימקעוױטש 1 פון ״בונד״ — מאטל בראנזוי ל און מ. הובערמאן; פון די לינקע ״פועלי צױן״ — רײכמאן און שרה בולקינשטײן; פון די קאמוניסטן — װאלטשי ק און דוד גאטעסדינער.

אין יאר 1916, בעת די דייטשן זענען שוין געהאט טיף אריינגעדרונגען אין דער רוםישער טעריטאריע, איז לוקאװ פארװאנדלט געװארן אין א װיכטיקער אייזנבאן־נעץ. די דייטשע מאכט האט דארט באשעפטיקט פוילישע און אויך א סך ײדישע ארבעטער. אייד פון אנדערע שטעט, פון ווארשע, לאדזש, פון זשעליכאװ און אנדערע ארומיקע שטעטלעך זענען געקומען יידישע ארבעטער, צווישן וועלכע עס האבן זיך געםונען בונדיסטן. איז טאקע אין אפריל 1916 געשאפן געװארן די בונדישע ארגאניזאציע אין לוקאװ. די חברים מאטל בראנזויל, משה הובערמאן, גרשון פערקא ל פון לאדזש (גע־ שטארבן אין שיקאגא אין יאר 1949), שמואל םעמיאטיצקי פון זשעליכאװ (אומגעקומען ...

אין יאר 1913, נאך ן ביילים־פראצעם, איז די בונדישע ״ד י צײט״, װאם איז ארויס אין פעטערבורג, פארשפרייט געװארן אין לוקאװ דורך א ױנג בחורל. מאטל בראנזױל איז געװען זײן נאמען. זײן פאטער, א שניט־םוחר, איז ױנג געשטארבן. דער 13יאריקער מאטל איז איבערגעפארן קײן שעדלעץ, צו זײן פאטערם ברודער, אײדאםוחר. בײ אט דעם פעטע ר האט ער געארבעט אין געשעפט צוזאמע ן מיט נאד אנגעשטעלטע. מאטל האט אנגעהויבן קומען אין בונדישע קרײזן, און דערפאר האט אים דער פעטע ר באזײטיק ט פון דער ארבעט. ...

דער ״בונד״ איז תיכף צוגעטראטן צו א קולטור־געזעלשאפטלעכער און פראפע־ םיאנעלער טעטיקײט. עס איז געװארן אויסגעקליבן א קאמיטעט פון 7 חברים. איד געדענק דעם לאקאל אין הויז פון גוטשע ריבאק א. נ. ״קולטור־פאראײן״. די דײטשע מאכט האט שטארק קאנטראלירט אונדזער קולטור־ארבעט. 6 חדשים האבן מיר געפירט א לעבהאפטע טעטיקײט. עס זענען צוגעקומען א םך מיטגלידער און דער ״בונד״ איז געװארן אן אנגעזעענער כח אין שטאט. שפעטע ר האט די דײטשע מאכט געשלאסן דעם לאקאל׳ און ערשט נא ך 6 װאכן האבן מיר געדונגען א נײעם לאקאל און אים געעפנט א. נ. ״קולטור־ליגע״. אין א לאקאל אויף בראװארנע גאס האבן זיך געפונען די פראפ. פאראײנען פון שנײדער׳ לעדער און בעקער. מיט דער פראפ.־ארבעט האבן אנגעפירט משה הובערמאן מיט די דעלעגאטן פון יעדן פאך. די קולטור־טעטיקײט איז געװארן אנגעפירט דורך מאטל בראנזויל׳ די ברידער פערקאל׳ ײדל אגמאן און מיץ וױיניקײט. עם איז אויך געשאפן געװארן דער ױגנט־בונד׳ װאם איז באשטאנען פון קרײזן פון פאר־ שידענעם עלטער: גאר ױנגע׳ מיטעלע און העכערע. זײ האבן געהאט אן אײגענעם קאמיטעט׳ װאם איז געשטאנען אין פארבינדונג מיטן קאמיטעט פון ״בונד״. דער ױגנט־ בונד פלעגט אראפברענגען פרעלעגענטן פון װארשעװער ״צוקונפט״ װי שלום הערץ׳ ארטור לערמער׳ לאן אלער׳ יעקב צעלעמינםקי א״א. דער קאמיטעט פונעם ױגנט־בונד אין לוקאװ איז באשטאנען פון פאלגנדיקע חברים: הובערמאן׳ מנחם אגמאן׳ אברהם גאלדװירט׳ חנהקע דאנילאק׳ הינדע שפירא.

בעת דער דײטישער אקופאציע אין דער ערשטע ר װעלט־מלחמה, זענען אין לוקא װ לעגאליזירט געװארן פאלגנדיקע אינסטיטוציעס: דער ״ײדישער קולטור־פאראײן״ (שפעטער ײדישע פאלקס־ביבליאטעק) אנגעפירט פון די ברידער איטשע און חײם מאיר הײבלום, אהרן שפילפידל, משה צוקערמאן, גאדל ליכטנשטיװ, בערל גאםטמאן, שמואל מיגדאל, חײם לײב יונגהויער, עלי קאםטראזשעװיטש א״א. די ײדישע ארבעטער קולטור־ געזעלשאפט ״אנטװיקלונג״ מיט א גרויסער ביבליאטעק פון יידישע ביכער, אנגע־ פירט דורך די ארבעטער־טוער מאטל בראנזויל, משה הובערמאן, משה ארטמאן, שלמה רובינשטײן׳ ירחמיאל לאנדםבערג, די ברידער משה און ברוך פערקאל, שמואל םעמיאטיצקי, פתחיה שנײסער, עלי זילבערשטײן, בנימין שילדקרויט, די שװעסטער לאה, רבקה אװהינדע שפירא, חגי דאנילאק, חיה שערמאן, שלמה זאקאליק און יהושע װעלװל צוקערמאן• ...

... אין 1920 / ווען די בונדישע באוועגונג האט דערגרייכט איר העכסטן אויםשטײג ^ איז געקומען דער קאנפליקט צווישן פוילן און די םאוויעטן. אין שײכות דערמיט האט די פוילישע מאכט אויפגעלײזט די לינקע פאליטישע ארגאניזאציעס / פארמאכט זייערע לאקאלן און ארעסטירט א רײ פון די פאליטישע פירער. אויך אין לוקאו זענען אדורכגעםירט געווארן ארעסטן צווישן די בונדישע טוער. מען האט ארעסטירט משה און חיה הובער מאןי מאטל בראנזוי ל איז געװארן געזוכט דורך דער פאליציי אין הויז פון זיין םרו רבקה שפירא (ער איז גראד געלעגן שווער קראנק אין אטוואצק). אין דער זעלבער דירה האט אויך געוװיגט פגתס בלאשקע (געשטארבן אין ניו־יארק), װאס האט דאן געהערט צו דער ״פאלקס״פארטײ״. אויך אים האט מען ארעסטירט. איך האב אויסגעמיטן דעם ארעסט א דאג דעם, וואם א פעטע פון משה הובערמאן / דער הויכער חיל / איז געקומען צו לויפן מיך ווארעגען / און עס איז מיר געלוגגען זיך צו באהאלטן.