Łódź

אין יאר 1916, בעת די דייטשן זענען שוין געהאט טיף אריינגעדרונגען אין דער רוםישער טעריטאריע, איז לוקאװ פארװאנדלט געװארן אין א װיכטיקער אייזנבאן־נעץ. די דייטשע מאכט האט דארט באשעפטיקט פוילישע און אויך א סך ײדישע ארבעטער. אייד פון אנדערע שטעט, פון ווארשע, לאדזש, פון זשעליכאװ און אנדערע ארומיקע שטעטלעך זענען געקומען יידישע ארבעטער, צווישן וועלכע עס האבן זיך געםונען בונדיסטן. איז טאקע אין אפריל 1916 געשאפן געװארן די בונדישע ארגאניזאציע אין לוקאװ. די חברים מאטל בראנזויל, משה הובערמאן, גרשון פערקא ל פון לאדזש (גע־ שטארבן אין שיקאגא אין יאר 1949), שמואל םעמיאטיצקי פון זשעליכאװ (אומגעקומען ...

... םוף 1912 איז דער לאדזשע ר טעקסטיל־פאראײן ארויסגעגעבן געווארן דורך א פרא־ װאקאטאר, הערש דער הויכער. בעת א גרויסן פאליטישן רעפעראט, װאו איך האב זיך אויך געפונען, זענען ארעסטירט געווארן 96 חברים. ערשט נאך דעם 300־יאריקן יובילײ פון דער רוסישער ראמאנאװ־דינאסטיע, זענען כמעט אלע אמנעסטירט געווארן. אבער מײן װזינונג איז געווען פארשיט. איך האב מער נישט געקענט לעבן אויף מיץ נאמען איך האב געלעבט אױף א פרעמדן פאספארט. נאך דעם גרויסן ארעסט, נאך פרײ װערן אין לאדזש, בין איך אװעק צו מײנע עלטערן אין א קלײן שטעטל. באלד איז אויסגעבראכן די ערשטע װעלט־מלחמה. מיר זענען געווען הינטערן פראנט. לאדזשע איז באלד אפגע־ שניטן געווארן פון דער װעלט. איך בין אװעק קיין װארשע. ...

... פאר נאכט האט מען אונדז געפירט צו דער לאדזשער ליניע. מיר האבן געקראגן דעם אדרעס פון חבר פאזנאנםקי. דער חבר פאזנאנסקי האט פאר אונדז צוגעגרײט בײ חברים צו עסן און צו שלאפן אױף אײניקע טעג. אײן חבר איז געװען בוימגארטן. ער לעבט הײנט אין אמעריקע. מיט עטלעכױ טעג שפעטער זענען מיר אהײמגעפארן. מיר זענען אפגעשטיגן אין װארשע. אויפן באן האבן אונדז אפגעװארט חברים. זײ האבן זיך מיט אונדז געפרײט און אונדז דערצײלט, אז מיר זענען דורכן לוקאװער פעלד־געריכט געװען פארנדנופט צום טויט, מיר בײדע — חיה שערמאן א מ משה הובערמאן, זײ האבן

דאם איז געװען מאי 1937, די צײט פון שפאנישן קריג. די שטימונג איז געװען א גע־ דריקטע. אויפן טריט און שריט איז געװען צו באמערקן די מלחמה־צוגרײטונגען. די לופטן איז געװען אנגעזאפט מיט ײדן־האם. אויפן דער פוילישער גרענעץ האט מען בײ אונדז אדורכגעפירט א שטרענגערע רעװיזיע פון באגאזש און די דאקומענטן. װידער האבן מיר זיך דערמאנ ט די באנעמונג פון אונדזערע הײמישע פאליאקן. מיר זענען שוין פון דעם געװען אפגעװוינט. מיץ חבר יאםל איז אפגעשטיגן אין לאדזש, וווּ עס האבן געװוינט זײן פרויס עלטערן. איך בין געפאזן קיץ לוקאװ. ...

... די מאסן ײח, װאס האבן זיך אנגעהויבן אומקערן פון ראטן־פארבאנד, און אויך פװ די לאגערס און װעלדער, האבן אנגעהויבן זוכן די נאענטע, א קרוב, א פרײנד. צוזאמען מיט א סך אזעלכע בין איך אװעק אין ײדישן קאמיטעט אין לאדזש, ווו עס איז פארגע־ קומען א רעגיסטראציע פון די לעבנגעבליבענע ײדן און מען האט געהאלפן בײם אפגע־ פינען קרובים אץ באקאנטע.

... איך בין געבוירן אין לוקאװ אין יאר 1890. מײן פאטער ע״ה איז זינט לאנגע דורות א לוקאװער. מען האט אים גערופן מלך שוםטער. מײן מוטער ע״ה איז געװען א געבוירענע אין שעדלעץ. אין 1895 זענען מײנע עלטערן, צוליב פרנסה־שװעריקײטן, ארויםגעפארן קײן לאדזש, און שפעטער — קײן װארשע. אין לאדז׳ האב איך געלערנט אין דער ישיבה פונעם באוװםטן גאון ר׳ חײם מײזיל ז״ל.

... לאדזש^ 1947 ...