Moshe Huberman

... איך בין געװארן אן ארײנגײער אין דער ײדישער ביבליאטעק. איך האב א ם ך געלײענט׳ באזונדערם די קלאםישע ליטעראטור. איך האב געהאט א ם ך חברים. פון זיי געדענק איך: זישע בארנשטײן, איטשע הייבלום, חיים מאיר הייבלום, פרץ יצחק דודם, גאדל משה זײפנזידערם, איטשע קעניגםבערג, ירחמיאל לאנדסבערג, שמילקע גאלדבערג, משהלע פעלדמאן, משה הובערמאן, אידל גאד, איטשע־מאיר דער םופר, משה נאטערמאן.

אין יאר 1916, בעת די דייטשן זענען שוין געהאט טיף אריינגעדרונגען אין דער רוםישער טעריטאריע, איז לוקאװ פארװאנדלט געװארן אין א װיכטיקער אייזנבאן־נעץ. די דייטשע מאכט האט דארט באשעפטיקט פוילישע און אויך א סך ײדישע ארבעטער. אייד פון אנדערע שטעט, פון ווארשע, לאדזש, פון זשעליכאװ און אנדערע ארומיקע שטעטלעך זענען געקומען יידישע ארבעטער, צווישן וועלכע עס האבן זיך געםונען בונדיסטן. איז טאקע אין אפריל 1916 געשאפן געװארן די בונדישע ארגאניזאציע אין לוקאװ. די חברים מאטל בראנזויל, משה הובערמאן, גרשון פערקא ל פון לאדזש (גע־ שטארבן אין שיקאגא אין יאר 1949), שמואל םעמיאטיצקי פון זשעליכאװ (אומגעקומען ...

דער ״בונד״ איז תיכף צוגעטראטן צו א קולטור־געזעלשאפטלעכער און פראפע־ םיאנעלער טעטיקײט. עס איז געװארן אויסגעקליבן א קאמיטעט פון 7 חברים. איד געדענק דעם לאקאל אין הויז פון גוטשע ריבאק א. נ. ״קולטור־פאראײן״. די דײטשע מאכט האט שטארק קאנטראלירט אונדזער קולטור־ארבעט. 6 חדשים האבן מיר געפירט א לעבהאפטע טעטיקײט. עס זענען צוגעקומען א םך מיטגלידער און דער ״בונד״ איז געװארן אן אנגעזעענער כח אין שטאט. שפעטע ר האט די דײטשע מאכט געשלאסן דעם לאקאל׳ און ערשט נא ך 6 װאכן האבן מיר געדונגען א נײעם לאקאל און אים געעפנט א. נ. ״קולטור־ליגע״. אין א לאקאל אויף בראװארנע גאס האבן זיך געפונען די פראפ. פאראײנען פון שנײדער׳ לעדער און בעקער. מיט דער פראפ.־ארבעט האבן אנגעפירט משה הובערמאן מיט די דעלעגאטן פון יעדן פאך. די קולטור־טעטיקײט איז געװארן אנגעפירט דורך מאטל בראנזויל׳ די ברידער פערקאל׳ ײדל אגמאן און מיץ וױיניקײט. עם איז אויך געשאפן געװארן דער ױגנט־בונד׳ װאם איז באשטאנען פון קרײזן פון פאר־ שידענעם עלטער: גאר ױנגע׳ מיטעלע און העכערע. זײ האבן געהאט אן אײגענעם קאמיטעט׳ װאם איז געשטאנען אין פארבינדונג מיטן קאמיטעט פון ״בונד״. דער ױגנט־ בונד פלעגט אראפברענגען פרעלעגענטן פון װארשעװער ״צוקונפט״ װי שלום הערץ׳ ארטור לערמער׳ לאן אלער׳ יעקב צעלעמינםקי א״א. דער קאמיטעט פונעם ױגנט־בונד אין לוקאװ איז באשטאנען פון פאלגנדיקע חברים: הובערמאן׳ מנחם אגמאן׳ אברהם גאלדװירט׳ חנהקע דאנילאק׳ הינדע שפירא.

... אין יאר 1922, בעת דער שפאלטונג אין ״בונד״, איז משה הובערמאן אװעק צום ״קאמבונד״. ...

... עם איז געשאפן געװארן א קאמיטעט, אין װעלכן עס זענען אריץ: פון די גמינע־ דאזארעם — זלמן ״פליגעלע״ (גאלדבערג), משהקע פליכטענרײך און מאיר לײב געלערנטער: פ מ דער ״אגודה״ — משה אהרן װײנטרויב און ױנה נײ: פון דער ״פאלקס־ פארטײ״ — משה צוקערמאן א מ חײם מאיר הײבלום: פון ״מזרחי״ — בערל םלושני און גרשון פליק ז פ מ די האנטװערקער — אנשל מאנשפײזער און חײם מאטע ם מאנדל־ בוים; פ מ ״בונד״ — מאטל בראנזויל, משה הובערמאן, בן־צים םקורקע, י. לאנדסבערג אמ שלמה רובינשטימ.

... אויף דער שעדלעצער קאנפערענץ זענען מיר, איך, חיה שערמאן, און משה הובערמאן, געװיילט געװארן אין ראיאן־קאמיטעט. אונדזער אויפגאבע איז געװען צו באארבעטן און ארגאניזירן די פראפעםיאנעלע באװעגונג אין 12 קליינע שטעטלעך און גרויסע שטעט. אין דעם ראיאן־קאמיטעט איז געװען פארטראטן יעדע גרעסערע שטאט • דאם אלץ איז צוגעטראגן געװארן דער ארטיקער מאכט. ...

... כט, ארום 11 א זײגער, הערן מיר שװערע טריט אויף די שטיגן, און באלד — שטארקע קלעפ אין דער טיר. עס קומען ארײן דער שטאט־ קאמענדאנט לאפוטסקי מיט 10 סאלדאטן און הײבן אן מאכן א רעװיזיע. דער חבר הובערמאן האט זיך געמוזט שטעלן צו דער װאנ ט און נישט רעח. דאס ערשטע זוכן די אין בעט. איך מאך א פרײלעכע מינע, נאר אינעװײניק האב איך געפילט, װי אלץ דרייט זיך אין מיר איבער. איך האב זײ געפרעגט מיט א געמאכט שמײכל, צי מעג איך העלפן אראפנעמען פון בעט דאס בעטגעװאנט. האבן זײ געזאגט, אז זײ אײלן זיך נישט, זײ האבן א גאנצע נאכט צו זוכן. בײם ארונטערנעמען פון בעט, האב איך געטראכט, איצט הענגט אונדזער לעבן אויף א האר... דאם זוכן אין בעט איז גוט אדורך. ם׳איז שװער מיט װערטער איבערצוגעבן, װאם איך האב אין די פאר מינוט איבערגעלעבט. משה הובערמאן

... פאר נאכט האט מען אונדז געפירט צו דער לאדזשער ליניע. מיר האבן געקראגן דעם אדרעס פון חבר פאזנאנםקי. דער חבר פאזנאנסקי האט פאר אונדז צוגעגרײט בײ חברים צו עסן און צו שלאפן אױף אײניקע טעג. אײן חבר איז געװען בוימגארטן. ער לעבט הײנט אין אמעריקע. מיט עטלעכױ טעג שפעטער זענען מיר אהײמגעפארן. מיר זענען אפגעשטיגן אין װארשע. אויפן באן האבן אונדז אפגעװארט חברים. זײ האבן זיך מיט אונדז געפרײט און אונדז דערצײלט, אז מיר זענען דורכן לוקאװער פעלד־געריכט געװען פארנדנופט צום טויט, מיר בײדע — חיה שערמאן א מ משה הובערמאן, זײ האבן

... משה הובערמאן איז געװען דער ערשטע ר פונקציאנאר פון פראפפאראײן. ער האט די ארבעט געםירט מיט א םדחכמה און טאקט. ...

... צױן״ און אויך א בונדישע באװעגונג, װעלכע ארגאניזירט די ערשטע שטרייקן. אין ערשטן בונדישן קאמיטעט זענען ארײן • . ױםף ניםנבוים, שמואלקע גאלדבערג, ירחמיאל לאנדסבערג׳ משה הובערמאן, רײזל און גיטל לאטערמאן, אברהמטשע סקורקע, ישראל גאלדגעװיכט, הערשל טאקאר און די ברידער אביגדור און מגחם אלבאםטער. די גע־ זעלשאפטלעכע ארבעט אין לוקאװ צעװאקסט זיך, די ארבעטער געװינען א 10־שעהדיקן ארבעטם־טאג און א העכעם לױן. אין דער װינונגע פון ירחמיאל לאנדסכערסג איז גע־ שאפן געװאח די ערשטע ארבעטער־ביבליאטעק. ...

פװ רעכט סבי זליגקם. אין ײדישן לעבן װערט ארײנגעבראכט א פילפארביקײט. דער ״בונד״ שפפאלט זיך און ע ם אנטשטײט דער ״קאמבונד״, אנגעפירט פװ שלמ ה זאקאליק, משה הובערמאן, יהוש ע װעלװ ל צוקערמאן, מאי ר פורמא ן א״א. ע ם אנטשטײען אוי ך ארגא־ ניזאציעס פװ פועלי־צי װ רעכטע, פועלי־צי װ לינקע אאז״װ.

... אין 1920 / ווען די בונדישע באוועגונג האט דערגרייכט איר העכסטן אויםשטײג ^ איז געקומען דער קאנפליקט צווישן פוילן און די םאוויעטן. אין שײכות דערמיט האט די פוילישע מאכט אויפגעלײזט די לינקע פאליטישע ארגאניזאציעס / פארמאכט זייערע לאקאלן און ארעסטירט א רײ פון די פאליטישע פירער. אויך אין לוקאו זענען אדורכגעםירט געווארן ארעסטן צווישן די בונדישע טוער. מען האט ארעסטירט משה און חיה הובער מאןי מאטל בראנזוי ל איז געװארן געזוכט דורך דער פאליציי אין הויז פון זיין םרו רבקה שפירא (ער איז גראד געלעגן שווער קראנק אין אטוואצק). אין דער זעלבער דירה האט אויך געוװיגט פגתס בלאשקע (געשטארבן אין ניו־יארק), װאס האט דאן געהערט צו דער ״פאלקס״פארטײ״. אויך אים האט מען ארעסטירט. איך האב אויסגעמיטן דעם ארעסט א דאג דעם, וואם א פעטע פון משה הובערמאן / דער הויכער חיל / איז געקומען צו לויפן מיך ווארעגען / און עס איז מיר געלוגגען זיך צו באהאלטן.