synagogue

װי שוין געזאגט, האבן די קירכע־אויטאריטעט ן נישט געלאזט די לוקאװער ײדן צוריק אויפשטעלן זײער שול, מחמת דעם, װאם דער פלא ץ פון דער אפגעברענטע ר שול געפינט זיך אין שכנות מיט דער קירכע. טא װי אזוי האט מען צוערשט געלאזט דארט שטעלן א שול? ם׳איז דאך נישט אנצונעמען, אז יענע גלחים זענען געװען ליבעראל־געשטימטע און ײדן־פריינדלעך און ם׳האט זײ נישט געארט, װאם א ײדיש בית־תפילה װעט זיך געפינען אין שכנות מיט זײער תיפלד״ ם׳איז אװדאי נישט אנצונעמען, אז ײדן האבן אויפגעשטעלט א שול קעגן דעם װילן פון די גלחים, װײל זײ האט געהאלפן דער ש ר ם װ דער שטאט. מוזן מיר קומען צו דער מסקנא, אז װען ײדן האבן אויפגעשטעלט זײער ערשטע שול, זענען זײ געװען װײטלעך פון דער ײדישער געגנט. מיט דער צייט האבן די קריסטן אויסגעשפרײט זײער געגנ ט און זיך באזעצט אין שכנות מיט די ײדן. װען די ײדן האבן איצט געװאלט אויפריכטן זײער מקום־קדוש האבן די גלחים געצװונגען די ײדן װידער א מאל זיך דערװײטערן פון דער פויליש באװינטער געגנט, װאם איז אין צװישנצײט געװארן גרעסער און זיך אײנגעביסן אין דעם ײדיש באװינטן געגנט. ...

... מאחר ואנו מקבלים שיהדות לוקוב היתה קײמת כבר במאה ה־15, הרי שיש להםי ק שזכויותיהם באו להם מן המושלים ובמסגרת הזכוױת השתדלו לקײם חײ קהילה — רב, בית כנסת, בית קברות, צדקה, תלמוד תורה ועוד.

פון אײן זײט בית־מדרש איז געװען א הויכער פלויט׳ װאם האט פארשטעלט דעם בהמה־מארק. אין דער זײט פון שול און אלטן בית־מדרש איז געשטאנען דאם נײע בית־מדרש. דארט האט זיך געפונען ד- ־ישיבה. די טאנגעבער אין נײעם בית־ מדרש איז געװען די ״אגודה״ מיט ר׳ משה אהרן בראש. הינטער דער שול איז געװען די לוקאװער מקװה מיט דער באד. די אלע בנינים האבן געשאפן א מין שלום ארום דעם שולהויף.

... די פץ אונדז, וואס האב ן געד׳א ט אין שעדלעץ קרובים אדער באקאנטע׳ זענען אוועק צו זיי עפעס אפעסן און אויסרוען זיך. איך אבער האב אין שעדלעץ נישט געהאט קיין נאענטע. איז ווו קען איך גיץ נאר אין בית־המדרש אריין. קודם כל׳ האב איך געטראכט׳ וועל איך אפדאווענען. װי די מעשה זאל נישט זיין׳ טאמע ר קומט אונטע ר עפעס צו עסן׳ לאמי ך דץ א געדאװנטער״. אין בית־המדרש האב איך ביי א ײד געבארגט א פאר ...

... איך בין געװען מיד און געװאלט זיך צולייגן א ביסל שלאפן אין א װינקל פון בית־ מדרש. אבער ע ם זענע ן געװע ן בעלני ם נא ך פא ר מי ר או ן ע ם אי ז מע ד קי ץ פלא ץ גיש ט געװען. איך בין ארוים אויפן שולהויף א ץ אװעקגעלײגט זיך אויפן גראז. נא ך דע ם מארש פון לוקאװ קײן שעדלעץ איז זיך מיר געשלאפן גאנץ געשמאק. ...

ערב יום־כיפור זענען אלע אויפגעשטאנען מיטן טאג צוגלײך. די בתי־מדרשים זענען געװען פול, די געװעלבער זענען געװען אפן און די ארבעטער האבן געארבעט. צו כל נדרי האבן איבער אלע גאסן און געסלעך אנגעהויבן שטראמען מעגטשן. גרויס און קלײן, מענער און פרויען זענען געװען אנגעטאן אין װײס. װען דער רב באװײזט זיך װערן אלע שטיל. ער קומט אין באגלײט פון בײדע שמשים ־ שלמה יחיאל און גרשץ ליבה חנטשעס. שלמה יחיאל איז א נידעריקער און א דארער, גרשון — א דיקערער. צװישן די בײדע שםאנט דער רב, א הויכער מעגטש מיט א שײנער בארד, ליכטיקע אויגן און א בלײך פנים, װי די שכינה װאלט גערוט אויף אים. געקומען אין שול, גייט ער גלייך ארויף אויפן באלעמער. דער גבאי חיים מאיר פאסטמאן טוט א קלאפ אין שולחן און דער רב הײבט אן: ...

... אױף װאם װארטן זײ פון לוקאװ און פמ אנדערער ארומיקע שטעט׳ װי נאשעלםק׳ פולטוםק׳ איז שוין געבליבן אזוי וױיניק ײדן׳ אז די דײטשן האבן זײ שוין געקענס ארײנפאקן אין צװײ־דרײ געםלעך (קאנאלאװע׳ יאטקע־גאם׳ אין דער שיל נעבן דער מעזריטשער גאם). ...

... די ײדישע איבערגעלאזטע פארמעגנס זענען געװארן מאגאזינירט אין שול און אין בית־מדרשאץ זיי זענען געהיטן געװארן דורך ײדישע און פוילישע פאליצײ און אויך דורך די פײערלעשער. ...