Great Synagogue

... בראש ובראשונה נחרת בזכרוננו התלמוד־תורה שהתקײם בבנין הצמוד לבית הכנסת הגדול ושם הרביצו תורה לילדי ישראל, במױחד אלה שלא השיגה ידם הוריהם לשלם שכר״לימוד למלמדים פרטיים. ועד מיוחד של גבאים עסק באיסוף כספים בכדי לאפשר

... אין פראנט פון שולהויף איז געװען א זון־זײגער׳ לויט װעלכן ײדן האבן געװוסט װען צו מאכן שבת. ארום דעם שולהויף איז געװען א פלויט מיט א גרויסן טויער. צום ארײנגאנג אין דער שול זענען געװען צװײ טירן׳ װאם זענען תמיד געװען אפן. נעבן אײנער פון זיי איז געשטאנען דאם טהרה־ברעט׳ װאם האט אנגעװארפן א פחד. ...

... אין אװנט זענען די גרויסע שול מיט אלע בתי־מדרשים און שטיבלעך געװען געפאקט מיט מתפללים. אחוץ דעם זענען געװארן אײנגעארדנט מנינים אין אינסטיטוציעס און פריװאטע שטובן. ...

... קודם־כל התמל א בי ת הכנסת־האורחים, ה״הקדש״, בית־הכנס ת הגדול ׳ בתי־המדרש, ההמלאו ה״שטיבלך ״ ש ל החסידים, אפיל ו בית־המרח ץ והמקװה. היהודי ם יראי־השמײם, תושבי ק״ ק לוקוב, רחמני ם בנ י רחמנים, ל א יכל ו לראו ת בצע ר אחיהם, והי ו באי ם ומוציאים א ת הפליטי ם מבנײנ י הקהילה, מקרבי ם אותם, מפזרי ם אות ם ע ל פנ י הבתים, מושיבים במשפחות. סבורי ם היו, ל א תארי ך ימי ם השנאה. ול א כ ך היה. השנא ה הלכ ה וגדלה מױ ם לױם ׳ עבר ה ממקו ם למקום, פשט ה ע ל פנ י המדיגה, מ ן הקצ ה א ל הקצה. ...

... סך הכל עטלעכעטויזנט פערזאן. דער ױדענראט האט אײנגעארדנט אז די ײדן בײ ארטיקע ײדישע משפחות און אויך אין דער גרויסער שול און אין די בתי־מדרשים. דער ױדענראט האט אויך געשאפן א קיך פאר די פרעמדע ײדן. לײטער פון דער קיך איז געװען דוד דער בײטלמאכער. ...

... מיט עטלעכ ע טעג שפעפטע ר איז מיר אויםגעקומען צו זיץ אין מעזריטש גראד אין יענעם טאג, װען דאדט איז פארגעקומען אן ״אקציע״. איך האב געזען װי עס זענע ן געגאנגען טויזנטער ײדן — מענער, פרויען און קינדער. זײ זענע ן געװארן געטריבן פון דײטשן און אוקראלנער, װאם האבן אין איצ האנ ט געהאלטן א רעװאלװער, און אין דער צוױיטער — א פלאש בראנפן. זײ האבן געזשלאקע ט דעם בראנפ ן און געשאם ן אין דער מאמע ײדן. הונדערטער ײדן זענע ן אומגעקומען אין א ט דע ם שרעקלעכ ן מארש. קײן לוקא װ האט מען געבראכט א ס ך ײדן פון פארשידענע שטעט, װי סװואלק, נאשעלםק, םעראצק, קאצק. די לוקאװער ײדן האבן ארײנגענומע ן צו זיך אין די דירו ת צ ו אײ ן משפחה. די איבעריקע האבן זיך באזעצט אין דער גרויסער שול און אין די בתי־ מדרשים. די ארטיקע ײדן האבן געהאלפ ן לינדע ח זײער צע ד און װײטיק. אט די אלע יידן פון פרעמדע שטעט זענע ן געװען די ערשטע קרבנות בעת דער ערשטע ״אקציע״.