Mezritch

... תמיד זענען געװען יחידים, װאם האבן זיך באמיט אויפצודדיבן דעם גײםטיקן ניוא פון זײערע מיטמענטשן. אזא אײנער איז געװען דער לוקאװער מרדכי עפשטײן, װאם איז אין דער צײט פון זײן מוםר־זאגן געװען א תושב אין דער שכנות־שטאט — מעזריטש. ...

... גם לרב אפרים פישל יש יחוס. הוא היה חותנו של הרכילײב ר׳ פישלס הידוע מקרקוב׳ שקראו לו רב לײב הגבוה. ר׳ פישלס היה ידוע כאיש קדוש. גם אביו היה מאד מקודש׳ קראו לו רבי זכריה הנביא והיה בן נצר של רבי שאול הידוע במלך פולין האגדי. משפחה שהיתה אחת הידועות בפולין. אבי המשפחה׳ רב פישל היה הרב הראשי הראשון של פולין בזמנו של המלך זיגמונט הראשון. אחרי כן מת על קידוש השם. 19 מאותו רב לײב הםתעפה משפחה גדולה׳ שלישייו ובני נכדים נולדו במזריטש׳ שנים מהם ר׳ אביטל פרנקפורט ור׳ מרדכי ליםר. ...

... היה למדען ידוע. םפרו שו״ת ״תשואות חן״ הנו םפר למוד. בין נותני ההסכמה לספריו נמצא גם הרב יחיאל מיכל הלפרין ממזריטש. רב שמשון חבר גם את ״מנחם העומר״ ב־2 חלקים; חלקו הראשון בנוי מ־42 דרשות על אגדות המופיעות בש״ם ובמדרשים. החלק השני נקרא ״יעלת חן׳ / מורכב מחידושים לש״ם. בהקדמה לםפר הנ״ל כותב הוא שיש לו םפר בכתב יד שהוא קורא לו ״אלף מגן״, המתאר אלף בעױת בהלכה ואגדה. כנראה הפך רב זליק להיות רב ה ש ל ברדזין אחרי רבנותו בלוקוב. אחר ױ היתה הפםקה ארוכה ורק בשנת תרל״ח (1884) נזכר שוב הרב של לוקוב: ...

עם התנועה׳ שבראשה עמדו יהודים לאדתײם. זה דרש אומץ ואידיאליזם בעיר כמו לוקוב. אך עובדה שכבר בראשית התנועה הציונית היתה בלוקוב קבוצה שהזדהתה עם התנועה והשתדלה לרכוש אוהדים לרעױן הצױני. בענין זה אנו קוראים בדו״ח שהופיע בעתון השבועי ״המליץ״ 2 ^ ואנו מצטטים; מודיעים מלוקוב׳ שכשהמשכיל ישראל (צריך להיות ליתר) בײניש גולדפרב ממזריטש עבר בעירנו והוא אדם שהנו בלב ובנפש מסור לאידיאל הציוני׳ והוא כבר נאם בענין הציונות בערים גדולות חינם׳ בלי לקבל תמורה — בקשוהו הרבה אנשי העיר שגם ידבר בפניהם על מטרות הצױנות ושאיפותיה. הוא קבל בקשתם והסביר להם חשיבות הישוב בא״י. דברױ חדרו ללבבות (השומעים) ועשו רושם חזק ...

... אין שײכו ת מי ט דע ר דײטשע ר אקופאצי ע פו ן ד י מזרח־געביטן, הא ט מע ן ארויםגעשיקט ד י אײנװוינע ר פו ן ברים ק או ן פו ן ד י ארומיק ע שטעטלע ך מיט ן מאטיװ, אז ברים ק אי ז א םעםטונג, א םטראטעגישע ר פונקט. מע ן הא ט ד י ײד ן צעשיק ט אי ן דער גאנצע ר געגנט, װ י ביאלע־פאדלאםק, מעזריט ש או ן אוי ך לוקאװ. ע ם זענע ן אנגעקומען צ ו אונד ז אי ן שטא ט ד י ײדיש ע הײמלאז ע מי ט זײע ר בים ל ארעמקײט. ...

... איך האב געשלונגען די ביכער פון יצחק־דאלעס ביבליאטעק, און בײקער — מארקסיסטישע און סאציאליסטישע ליטעראטור. באלד אין גיכן שיקט מען מיך קײן ראדזין, ביאליע און מעזריטש ארגאניזירן שטרײקן. אין שטרײק בײ די מעזרי־ טשער בערשטער האב איך מצליח געװען. די ארבעטער האבן געור־נען. אט דער ״זיג״ האט מיר געשאפט אנזען אין די אויגן פון בונדישן קאמיטעט. ...

... פונעם חזיר־מארק האט מען אונז אפגעפירט צו דער באן און אונז ארײנגעטריבן אין באראקן. דארט האבן מיר געדארפט װארטן אויפן צוג פון מעזריטש, װאם האט אונדז װידער געזאלט פיח קי ץ טרעבלינקע. איך און מיץ ברודער גאדל האבן נישט געהאט קי ץ געדול צו װארטן אויפן צוג און מיר זענען אנטלאפן פון די באראקן. מיט אוגדז איז אויך אגטלאפן דוד פרידמאן (מענדל לעגדגערם זון).

... אז דע ר צו ג אי ז א לײדיקע ר אפגעפאר ן קײ ן מעזריט ש או ן דאר ט הא ט מע ן ארײנגעשטופ ט אין ד י װאגאנע ן ארו ם 10 טויזנ ט ײדן. אזו י ארו ם האב ן ד י לוקאװע ר ײד ן געוװנע ן א חודש לעבן, א לעבן, װא ם הא ט זי ך אויסגעדריק ט אי ן כםדרדיק ן װארט ן אוי ף א שוי ־ דערלעכן טויט. ...

... איז פממינוט צומינוט געװאח שװאכער, די כוחות זענע ןאי ם פשוט אויסגעגאנגע ן פח אזוי פיל אידן. אין מעזריטש האב ןמיר געטראפ ן נאך לוקאװער ײדן או ןמיר האב ןשוי ן געמימט, אז דא װעלן מיר האב ןמנוחה. אבער אי ןא געװיסן טאג זענע ןמיר אויפ־ געװעקט געװארן אי ןדער פרי פו ןא שרעקלעכער שיםערײ. די באנדיטן האב ןדאס געגא ארומגעשטעלט מי טזײערע מערדערישע צוהעלפער או ןדער הויפט־מערדער זײערער, דער געשטאפאװיעץ האון, הא טײי דגענומען צ ודער רײניקונגם־אקציע. צו ם צוױייטן מאל האב ןמיר שוי ןגעהערט דא םשוידערלעכער װארט: ״מעזריטש מוז װערן ױדענרײן״... מען הא טצונויפגעטריבן די ײדן אויפ ןמארק. אי ךמיט מײן קאליק ן ברודער אם אהים זענע ןאוי ךגעװען צװישן זײ. אי ןדער באגלײטונג פו ןא מוראדיקעד שיםערײ האט מען אונד זאלעמען געפירט צ ודער באן. איבער ןװעג האט מען אונד ז אפגעשטעלט ביי א טײ ךאו ןבאפוילן אפגעב ןדאם געלט, גאלד או ןבריליאנטן. װע רעס וועט נישט אפגעב ןאון מען װע טבי יאי םעפע סגעפינען, װעט גלײ ךדערשאס ןװערן• פיל מענטשן זענע ןדעמאלט געשפרונגען אי ןטײך. די האב ןבעסער געװאלט געפינע ן דעם טוי טאי ןװאסער, אײדע רפארברענ טצ וװער ...

ס׳איזבכלנישטרגרינגגעװעןפאראפרומעןײדאיןיענערצײטצואידענטי־ פיצירןזיךמיטאבאװעגונג,איןװעמענסשפיץעסזענעןגעשטאנעןײדן,װאםזענען נישטגעװעןפדזם.ם׳הא טזיךגעפאדערטפילמוטאוןאידעאליזם,םפעציעלאיןאזא חםידיששטעטל,װילוקאװ.אבערעסאיזא פאקט,אזשויןאיןדעסאמענהײבפון דערצױניםטישערבאװעגונגאיזאיןלוקאװגעװעןאגרופע,װאמהאטזיךאידענטי־ פיצירטמיטדערבאװעגונגאוןזיךבאמיטצופאפולאריזירןדעםצױניסטישןגעדאנק. װעגןדעםלײענעןמיראיןאבאריכט,װאסאיזדערשינעןאיןדערגוטבאקאנטער װאכנצײטונג״המליץ״־־י•אוןװא שמירציטירנדא איןדערײדישעראיבערזעצונג• ״פוןלוקאװאיזמעןמודיע,װעןדערמשכילישראל(דארףזײןלײזערמ.ע.)בײניש גאלדפארבפוןמעזריטשאיזדורכגעפארןאונדזערשטאט—אוןעראיזאמענטש• װאםאיזבלבונפשאיבערגעגעבןדעםציוניסטישןאידעאל;אוןערהאטשויןפארגע-

ערדינגט זיך א געװעלבל לעבן בענדערמאנס אפטײק־סקלאד און ער פארנעמט זיך דארט מיט זײן פראפעסיע. ער איז געװען אן אויסגעצײכנטער פאכמאן און האט געהאט אסך ארבעט. אין 1912 האט ער חתונה מיט טויבע בערקנװאלד פון מעזריטש און אין 1914 געבוירן זי אים דעם אײנציקן זון. ...