Łuków Ghetto

... ײדן אין לוקאװער געטא ...

... מײנע איבערלעבונגען אין לוקאװער געטא ...

... םוף חודש םעפטעמבער האבן מיר געארבעט אויפן פעלד בײם צונויפנעמען די אויםגעגראבענע קארטאםל. דאם פעלד איז געװען נאענט פונעם ראדזינער שאםײ. ארום 10א זײגער אין דער םרי האבן מיר דערזען װיא לאסטאויטא, אנגעלאה מיט חפצים, פארט אויפן שאםײ קיץ ראדזין. נאך דעם אויטא זענען געפארןא רײ אנדערע, אנגע־ פילטע מיט מעבל, מלבושים און פארשידענע שטוביקע חפצים. מיט די אויטאם איז געפארןא דײטשע װאך, אײנע פון די פויערטעם, װאם האבן געארבעט אויפן פעלד, האט דערצײלט, אז נעכטן איז פארגעקומען אן ״אקציע״ אין לוקאװער געטא, אז זײער פיל ײדן זענען דערד״רגעט געװאח אץ די איבעריקע האט מען ארויסגעפירט. און איצט פירן די דײטשן אװעק דאס ײדישע פארמעגן. ...

... היינט איזא שיעער טאג— אנהײב פרילינג, פאר פםח. אבער גענוי װעלכער טאג אין חודש ם׳איז הײנט— װײםט איץ גאט. איך בין אליץ אין דארף, איץ ײד צװישן גוײם. איך ארבעט אויפן פעלד. אבער דאם הארץ נעמט קלאפן װי נאר איך דעדמאן זיך... װאם װעט זיץ װײטערז אין לוקאװער געטא זענען נאך פאראן ײדן;

אבער מײן מוטער האב איך איבערגעלאזט אין געטא אין אנהײב 1943. איך בין צוריק ארויס פון לוקאװער געטא אלײן, קײנער איז מיט מיר נישט מיטגעגאנגען. דאס איז מיר אויף אייביק געבליבן אויפן געוויסן. פאר וואם, פאר װאם איז מיר נישט געלונ־ גען קיינעמען ארויסצושלעפן פון געטא? פאר װאס זענען זיי געבליבןז אויף װאם האבן זיי געװארטז איך בין ווידער אוועק פון געטא אליין און איבערגעלאזט דארט אזעלכע גאלדענע בחורים ווי פיעקאזש, קעםלברענער, ראפאפארט און גראםמאן. ...

... איץ מאל האט די באלעבאםטע געהײםן מיך עפעם אראפנעמען םץ בוידעם. װען איך בין ארויפגעקראכן אהין, האב איך דערזען, וױ מײן קישן רירט זיך דארט, און דערנעח— מײן מוטער און דער ײנגםטער ברודער. זײ לעבן, זײ האבן זיך ארוים־ געראטעװעט פון לוקאװער געטא. ״און וױ איז שאולז״— האב איך געפרעגט. ״ער האט נישט געװאלט ארײגגיץ באהאלטן זיך קעלער״— האט די מוטער געענטפערט. ״אץ װי אזוי האט איר זיך געראטעװעט ז״— האב איך װײטער געפרעגט. ״כ׳האב זיך אײנגעוויקלט מיט יאקובן אין דעם שװארצן פאלטן, באהאלטן זיך אין װינקל סון קעלער אץ באשלאםן נישט צו ריח זיך פון ארט. װען מען האט אנגעהויבן שיםן און ארויסטרײבן פון קעלער, האבן מיר פון ארט זיך נישט גערירט״. ...

... אין לוקאװער געטא האט זיד געשאפןא גרופע פון 5—6 ױגנטלעכע. זײ האבן באקומען עטלעכע רעװאלװערן און געפהװט ארגאניזירןא װידערשטאנד־אקציע. מען האט זײ אבער שנעל אנטדעקט און זײ האבן נישט געקעגט באװייזן זיד אין געטא. צו דער גרופע האבן געהערט בערל פעפערמאן׳ לײבעלע בארענשטיץ (מען האט אים גערופן דאם קרומע מארדעלע)׳ פרימעטם פון מאגיםטראטא זון און נאד עטלערע׳ װעמענם נעמען איד געדענק נישט. זײ זענען ארײן צו םקלאדקאװםקין אויף װיאװסקע נעבן חזיר־מארק און דערשאםןא באן־פאליציאנט. מען האט זײ שפעטער אלעמען געכאפט און דערשאםן׳ אבער זײ זענען געפאלן װי העלח׳

דעם 3טן מאי 1943׳ באלד נאבן אויפשטאנד אין װארשעװער געטא׳ איז דער לוקאװער געטא געװארן ליקװידירט. די רוצחים האבן זיד ארײנגעריםן שיבור׳ מיט מוזיק און מיט די ביקםן אין די הענט.א טײל ײדן האבן זײ דערשאסן אויפן ארט און

... מקוצק. הם הױ בדרכם לגיטו לוקוב והוא הזהירם שגגיטו מתקײמת .״אקציה״ ושהם יםתתרו אצלו בױם׳ ואחר כך יחזרו ליערות קוצק. ...

... װידערשטאנד אין לוקאןוער געטא ...

... אין 1943, ערב פורים׳ זענען מיר אלע־ לײבל מיק ברודער מיט זיץ מײדעלע פון 9 יאר יאםפע, די זין פון מײן ברודער און איך מיט מײן זון, אװעק צוריק אין לוקאװער געטא. דארט זענען מיר געװען ביז חול המועד פםח. מיר האבן דערפילט, אז מען גרײט זיך צו מאכן לוקאװ ״ױדענרײן״ און מיר זענען אװעק צוריק אין װאלד.

אויפן פערטן טאג בין איך אראפ פון בוידעם. די פויערטע האט מיר געגעבן עפעם אנצוטאן און אױךא האלב ברויט. דערבײ האט זי מיך געבעטן, אז איך זאל זי נישט אויסגעבן אויב מען װעט מיך, חלילה, כאפן. בײם געזעגענען זיך מיט מיר האמ זי נאך געזאגט, אז אין לוקאװ געפינען זיך װידעדא ביםל ײדן און עם איז דארט פאראןא געטא. ...