Radzyn

... שבט האב איך געזען אין די זאמדןא זעקס״זיבן קילאמעטער פון לוקאװ, אויפן וועג קיין ראדזין. דא האבן די דייטשן אומגעבראכט טויזנטער און טויזנטער יידן סיי פון לוקאוו גופא און סיי פון אנדערע שטעט און דערפער, פון וואנען יידן זענען געטריבן געװארן. ווארעם פונקט ווי אין דער פאר־ גאנגענהײט איז לוקאוו געוועןא צענטראלער פונקט פאר געשעענישן, ^דער וװ געשעענישן האבן זיך אראפגעגאסן פון היסטארישע ווייטקייטו, אזוי איז אויך די יידישע קהילה לוקאוו געווארןא צענטער פאר מוראדיקע הריגות און פיינען נישט בלויז פאר די יידן פון לוקאוו, נאר פארא סך זןנדערע יידישע שטעט, שטעטלעך און דערפער.

... װי עם שײנט, איז רבי שמשון זעליג געװארן רב אין ראדזין נאך דעם, װי ער איז געװען רב אין לוקאװ. ...

... אין ״השומר הצעיר״ פלעגט מען זיצן ביז שפעט בײ נאכט. די עלטערע האבן צוגעגרײט ארבעט פאר די ײנגערע. טײל מאל פלעגט מען ארויס אויףא נאכט־שפאציר אין שכנותדיקער שטאט— קײן ראדזין אדער קײן שעדלעץ. אין ״החלוץ״ האט מען

... םוף חודש םעפטעמבער האבן מיר געארבעט אויפן פעלד בײם צונויפנעמען די אויםגעגראבענע קארטאםל. דאם פעלד איז געװען נאענט פונעם ראדזינער שאםײ. ארום 10א זײגער אין דער םרי האבן מיר דערזען װיא לאסטאויטא, אנגעלאה מיט חפצים, פארט אויפן שאםײ קיץ ראדזין. נאך דעם אויטא זענען געפארןא רײ אנדערע, אנגע־ פילטע מיט מעבל, מלבושים און פארשידענע שטוביקע חפצים. מיט די אויטאם איז געפארןא דײטשע װאך, אײנע פון די פויערטעם, װאם האבן געארבעט אויפן פעלד, האט דערצײלט, אז נעכטן איז פארגעקומען אן ״אקציע״ אין לוקאװער געטא, אז זײער פיל ײדן זענען דערד״רגעט געװאח אץ די איבעריקע האט מען ארויסגעפירט. און איצט פירן די דײטשן אװעק דאס ײדישע פארמעגן. ...

... דעם 8טן ױני זענען די דײטשן געװען אין דארף לאזי. פון דארט האבן זײ געדארפט םארן קײן ראדזין. די דײטשע גרופע איז באשטאנען פון5 זשאנדארן, וואם זענען געפארן אויף2 מאטאציקלען. אויפן ראדזינער שאםײ איז געוועןא געדיכט וועלדל, און דארט ...

םרילינג. שטיל איז ארום, נאר די אויגן פארצלען זיד װי מיטא הײטל, און די װעלט, דוכט ייד גײט אונטער. איד האב געלײגט אויפן װאגן דאם מיםט פון שטאל, כדי עם ארויםצופירן אויפן פעלד, און דאם מיםט איז מיר געפאלן אין פנים* איד בין ארויף אויםן װאגן מיםט, און באלד בין איד געלעגן אונטער אים. װאם איז געשען מיט מיר אין אט דעם םרילינג־טאגז ביז איצט פארשטײ איד נישט, װי אזיי איד האב זיד דערוװםט• אז פון לוקאװ, פון ראדזין, פון מעזריטש, און פון אלע שטעטלעד ארום, האט מען אין דעם טאג ארויםגעפירט די לעצטע ײדן. דאם הארץ אין מיר האט געפלאצט, אבער איד האב נישט געטארט שרײען: ״וװ איז מיץ מוטערז װו זענען מײנע צװײ יינגערע ברידער שאול און יעקבז איד װיל צו אייןי, גײן צוזאמען מיט אײד, איד װיל נישט בלײבן אליץ, אויף אײביק— אליץ״■. ...

... אין װינטער 1941, װען פון רוםלאנד האבן אנגעהויבן אנקומען די געפרוירענע דײטשן, זענען פון ראדזין געקומען די געשטאפא־לײט אין מיטן העלן טאג און געעפנט א שיםערײ, זײ האבן דערהרגעט מאשקע װעבערמאן (מאשקע חײם־שמואלם) און עטלעכע הײמלאזע, און דאן האבן זײ ארויםגעגעבןא פארארדענונג, אז װער עם האט נאר עפעם פון פוטערװארג, זאל עס תיכף ברענגען אין ױדענראט. דער ױדענראט האט געארבעט בײ טאג און בײ נאכט בײם םארטירן דאס פוטערװארג. װער עם האט נאר געהאטא קעלנערל,א מאנקעטל׳ האט עם געבראכט צו טראגן, וױיל פאר באהאלםן דאס האט געדראט טויטשטראף.

פון פריערדיקן טראנםפארט פון ראדזינער צוג איז ארויםגעשפרונגעןא ײדישע פרוי. זי איז אװעק אין דארף ארײן. קײנער האט איר נישט געװאלט געבן עפעם צו עםן, קײנער האט זי נישט אריבערגעלאזן איבער דער שװעל.א הונגעריקע און אוים־ געפרײרענע האט זי באשלאםן זיך אומציקעח אין לוקאװער געטא. גראד איז אנגעפארן א פור. מיט די לעצטע כוחות האט די ײדישע פרוי זיך ארויפגעכאפט אויף דער פור װען דער פויער איז ארויםגעפארן פון װאלד, האט ער מיט דער בײטש אראפגעיאגט די פרוי פון דער םור. ...

און אפשר זענען זײ שוין נישטא דארטז דאם לעצטע מאל װען איך בין דארט געװען, האב איך זײ געװארנט, אז זײ זיצן שוין צו לאנג אין זעלבן דארף. איד בין אװעק אויף100 קילאמעטער, אין אן אנדער דארף, זאזשעטשע, וװ די מוטער איז שוין געהאט געװען אין יאר 1942, און אפגעמאכט מיטא פויערטע, אז זי זאל איר דערלויבן צו זימ ביי איר. די פויערטע האט דערויף מםכים געװען, װײל אין דארף האט מען געשמועםט, אז מען האט מימ מוטער אפגעפירט אין געםטאפא קימ ראדזין און דארט האט מען זי דערשאםן. אויב אזוי, װעט מען זי דאך שוין נישט זוכן. פאר־ שטייט זיך, אז איצט װעט זי בעסער װיא מאל באהאלטן די מוטער. ...