Ukrainians

מיר האבן דערהערט װי טריט דערנענטעח זיך צו אונדזער הויז אוןא םרוי וױתט כםדר אן אויף אונדזער זײט. װיחט אוים, אזא פרוי, װאם מען האט גישט געװאלט אריײנעמען אין דער באהעלטעניש, האט זיך געװאלט נוקם זיץ און אנגעװיזן די אוק־ ראינער וװ מיר געפינען זיך. אבער די פרוי האט גישט געקעגט גענוי אנװיחן דעם אױינגאגג צו אונדזער באהעלטעניש. די אוקראינער האבן געריםן די װענט און די דילן איבערן גאנצן הויף. אפט מאל האט זיך אונדז געדוכט, אז מיר זענען שוין אריינגעפאלן, אבער נאךא צײט פון ארומזוכן און נישט געפינען, האבן די מערדער אויםגעלאזט דעם כעם צו דער אומגליקלעכער פ,מי. זיי האבן זי געשלאגן מיט די ביקםן־קאלבעם. מיר האבן געהערט װי זײ זאגן אז די פרוי האט זײ געװאלט אפנארן׳ כדי זי זאל קענען אנטלויפן. באלד דערנאך האט זיך דערהערטא שאם און די פרוי איז געפאלן נעבן הויז. ...

... מיר האבן אלע זיך געמחט האלטן רולק. נישט רעח צװישן זיך, נישט הוםטן און גישט באװעגן זיך. די אוקראינער זענען ארומגעגאנגען און זיך צוגעהערט צו יעדן שארך. ...

... עם איז צוגעפאלן די נאכט. דורך דער שפארע אין אונדזער באהעלטעניש האט מען געקענט זען אזא בילד: בײ ברענענדיקע שטורקאצן האבן אויפן מאדק זיך צונויפ־ גענומען דײטשן׳ אוקראןנער און אפילו פאליאקן׳ און זײ האבן זיך געפרײט װאם לוקאװ איז געװארן ״ױדענרײן״. זײ האבן כםדר געזונגען ײדנפרעםערישע לידער און מיר זענען געזעםן צונויפגעטוליעטע און דערע־ראקענע. מיר האבן אפילו נישט געפילט׳ אז מיר האבן נישט געגעםן. קײנער פון אונדז האט נישט באװיזן מיטצונעמען מיט זיך עפעס צו עםן אץ טדינקען. אין דער מהומה האט יעדער אײנער געװאלט ראטעװען נאר דאם לעבן.

... פרי האט מען נישט ארויסגעפירט צו דער ארבעט. די שטאט איז פול געװען מיט דײטשע ס.ם.־לײט און אוקראינער, מען האט באפוילן צוצושטעלן זיך מיט די האנט־ פעקלעך. מען לויפט זיך באהאלטן אין די קעלערם, אין די םכראנעם, װאס מען האט צוגעגרייט. אלע שטופן זיך אריץ, מען קען נישט פארמאכן די טירן. די שיסעריי וועדט נענטער, יעדע מינוט איזא יאר, אבער יעדער װיל לעבן, יעדער אײנער װיל זיך רא־ טעװען.

אין אײנעם פון די קעלערס האבן זיך ארײנגעריםן די צעװילדעװעטע דײטשן אוץ אוקראינער. זײ האבן געעפגטא שיםעדײ און אומאויפהערלעך געשריגןו *ראום, ױדען״ ראדם!״ אין דער טונקלקײט פון קעלער האבן אויפגעלויכטן די קוילן פון די אויטא־ מאגץ. זײ האבן זיך אנגעשלאגן אין די פוםטע װענט, װײל אלע זענען שוין ארוים פץ קעלער. פאר נאכט זענען די דײטשן נאךא מאל אנגעקומען אץ אראפגעשאםן אין קעלער. בלויז אן עכא האט אפגעהילכט װי אן ענטפערו נישטא מער קיץ ײדן אין שטעטל, לופאװ איז אפגעריעיהט פוז יידז!~,

... אין עטלעכע טעג ארום האט מען אונדז איבערגעפירט קײן פלאםענבורג. אין פלאםענבורגער לאגער האבן געהערשט די אוקראינער און ליטװינער צוזאמען מיט דער דײטשער ס.ם. די אלע האבן קאנקורירט צװישן זיך אין דער מלאכה פון הרגענען ײדן. ...

לוקאװ האט געהאט דאם מזל, אז ביז שמחת תורה האט מען דארט די ײדן געלאט מער װײניקער צורו. שמחת תורה האבן ײדן זיך נאך געפרײט מיט דעם יום־טוב, הגם זײ האבן שוין פארגעפילט דעם גזר.6 פאר נאכט זענען די פארניכטונגם־גרופעס אנגע־ קומען קײן לוקאװ, און װי זײער שטײגער— מיט צוגן פון בהמה־װאגאנען אויף ארוים צופירן די ײדן. אויך דאס מאל איז געלונגען אפצוקויפן די עם־עס. זײ זענען אװעק קימ ראה־ן, אבער פון דארט האט שוין די געסטאפא אלײן ארויםגעפירט די ײדן קײן מע־ זריטש. זײ זענען דערפאר3 פאר טאג צוריקגעקומען קײן לוקאװ און ארומגערינגלט די שטאט. דייטשע עם־עם, אוקראינער און לעטן זענען געװען פארשטעקט אין אלע װינקעלעך. ...

דארט, אויפן מארק, האט מען די ײדן באפוילן צו לײגן זיך מיטן פנים אראפ, אז זײ זאלן נישט קענען קוקן די מערדער אין די אויגן. דערװײל זענען אין שטאט ארומ־ געפארן פײערלעשער, פאליצײ, עם־עם און אוקראינער. זײ זענען ארײן אין די הײזער, אויפגעריםן פאדלאגעם און װענט׳ אײנגעװארפן אוױונם, און װו זײ האבן געפונעןא ײד. האבן זײ אים אױפן ארט דערשאםן. ...

אט די אלע פארזיכערונגען האכן פון דעסטװעגן דעם עולם נישט כאחיקט. אינסטינקטיװ האט מען געפילט, אז מ׳טאר די דײטשן נישט גלײכן, אז די אלע הכטחות זענען נארא מיטל זדינצושלעפערן די װאכזאמקײט פץ די ײדן און אז סוף כל כוף דארף מען דעחוארטן אזא אקציע יעדן טאג. מען האט דעריכער אײנגעארדנט דיזשורן אין יעדער שטוכ. גאנצע נעכט איז מען װאך געװען און מיט שרעק און פארז־כטיקייט געקוקט דורך די שפארעס אין די פענצטער צי מען װערט נישט ארומ־ גערינגלט דורך דער געסטאפא און אוקראינער, כדי מען זאל כאװײזן זיך צו כאהאלטן אין די סכראנעם. אזוי האט מען זיך געפײניקט לאנגע װאכן אין דערװארטונג שוז טויט, װאס האט געקענט קומען יעדע מינוט. ...

... א יידישן געטא. מען האט אנגעהויבן אויפשטעלןא פלױט ארוםא יידישן קװארטאל, װוהין מען האט ארײנגעשטופט די יידן פװ דעד גאנצער שטאט. מאנטיק׳ דעם 5טן אקטאבער 1942 איז פארגעקומען דער ערשטער מערדערישער אקט. זונטיק בײ נאכט איז אנגע־ פארןא צוג. אין אויטאמאבילן זענען אנגעקומען דײטשע זשאנדארמעריע, לאטישן, אוקראינער אמ פוילישע פאליציאנטן. וױ נאר עם האט אנגעהויבן טאגן, האבן זײ ארומ־ גערינגלט דאם געטא אמ אנגעהויבן ארײנדײםן זיך אין די ײדישע הײזער. מען האט ארויםגעפירט פמ דארט אלע ײדן און זײ צונויפגעטריבן אויפן מארק■ נעבן דעם מעז־ ריטשער שאםײ. מ״האט דארט צוזאמענגעטריבן ארוםא4 טויזנט מענטשן. נישט תמיד האבי זײ זיך באנוצט מיט דער קויל כדי צו ממיתן. גאנץ אפט האבן זײ אראפגעװארפן קינדער פון די שטאקן און זײ צעשמעטערט אויפן בדוקן זײ פלעגן אויך דערהרגענען דורד קאפען מיט די פים. די גאנצע אקציע האט געדויערט צװײ טעג. אן אנגעפאקטער איז אפגעפאח דער צוג. אין משך פון די נאענטע2 טעג זענען דורכגעפארן דורך לוקאװ ענלעכע טראנםפארטן פון פארצעװע און בענטשין. צו יעדן פון אט די טראנםפארטן האבן די היטלעריםטן צוגעטײלט לוקאװער ײדן, װאם מ׳האט אנטדעקט אין באהעלטענישן.

... מיר הערן, אז די אוקראינער און דײטשן זוכן באהעלטענישן אין די חרובע הײזער. מיט דער ״אקציע׳ פירט אן דער שטאטקאמענדאנט נײמאן. פלוצלונג האבן מיר דער* העדט אימהדיקע געװאלטן.• ״שמע ישראל! ראטעװעט •״ נישט װײט פון אונדז האט מען אנטדעקטא ״סכראן״ מיט באהאלטענע ײדן. מיר הערןא סעריע שאםן פון אויטאמאטן און דאם געלעכטער פון די מערדער. און ױידער איז געװארן שטיל. ...