Yatke Street

... אין לוקאװ האבן דאן זיך געםונען ססס.3 הײמלאזע פון די שטעט ם.־װאלק׳ םעראצק און נאשעלםק. דער ױדענראט האט געדארפט באזארגן די מענטשן מיט עםן׳ מלבושים און מיטא דאך איבערן קאפ. די הײמלאזע האט מען ארױםגעטריבן פון דער װארשעװער גאם צו די גאםן לעבן דער שול און מארק— אויף מעזריטשער גאם׳ יאטקע־גאם/ פאםטערניק.א טײל פון די הײמלאזע האט מען אײנגעארדנט בײ ארטיקע פאמיליעם און פאר די איבערגעבליבענע האט מען אויפגעקלאפט טאפטשאנעם פון רויע ברעטער׳ אװעקגעשטעלט זײ אין שול און אין בית־מדרש׳ און דארט זענען די הײמלאזע געשלאפן. ...

... דער געטא איז דאן באשטאנען פון פאסטערניק און פון יאטקע־גאס. ער האט זיד אנגעהויבן פון דארט וװ זבולון אריה האט געװוינט און וװ עם איז געװען דער ױדענראט (ארקע חײם ישעיהם (נירענבערג) איז געװען דער פרעזעס) ביז דעם מיעכאװער רבינם הויז און אהרן משה פעקערם הויז. דארט האט דער געטא זיד געענדיקט.

אויף דער יאטקע־גאס, אויף דער מעזריטשער־גאס׳ אין די קלײנע געםלעך׳ האט זיך אנגעהויבןא באװעגונג בײ דער יוגנט פץ מיץ דור. מיר זענען געװאח באהערשט פון די גרויסע אידעען.א סך פון די יוגנטלעכע האבן באצאלט מיט יארן תפיסה׳ אנדערע זענען אװעק פאחוירקלעכן זײער צױניםטישן חלום אין ארץ־ישראל, און די, װאם זענען גע־ בליבן— זײ האבן געקעמפט אץ אומגעקומען איז יי יאח פץ גרויםן חורבן.

... נאך דעם ארויםשיקן אים קיק אוישװיץ׳ מאכט דורך די מאמע מיט די קינדער ע״ה אלע צרות און יםורים, און די קומען אום אין געטא צוזאמען מיט אלע לוקאװער ײדז. מײן ײנגערע שװעםטער געמי,א דערװאקםן מײדל, איז שטארק טעטיק בײמ העלםן ײדן. דעם טאטנם ע׳ױ•. דערצױנג איז אין אונדזער אלעמענם בלוט. מײן עלטערער ברודער דוד בלײבט אין בונקער צװישן די לעצטע קעמפער אין דער יאטקע־גאם, לעבן דעם הויז פונעם זײדן ר׳ זבולון. ...

... אױף װאם װארטן זײו פון לוקאװ און פמ אנדערע ארומיקע שטעט׳ װי נאשעלםק׳ פולטוםק׳ איז שוין געבליבן אזוי וױיניק ײדן׳ אז די דײטשן האבן זײ שוין געקענס ארײנפאקן אין צװײ־דרײ געםלעך (קאנאלאװע׳ יאטקע־גאם׳ אין דער שיל נעבן דער מעזריטשער גאם). ...

... אםשר ואצליח לשכנע את הצעירים, שעדײן נשארו שם שהעולם גדול הוא, שצריך לברוח ושלא צריך לחכות בגיטו עד שלא יהיה מוצא... למה מחכים הם? בלוקוב וכערים בםביבה כמו נשלסק, םולטוסק׳ נשארו כל כך מעט יהודים שהגרמנים יכלו לדחםם לשתים, שלש םמטאות (״קנלובה״, ״יאטקע גאס״ ובבית הכנםת ליד ״מעזריטש גאם״). ...

איןא זונטיקדיקן טאג איז פון ראדזין געקומען דער קרײזשעף פישער, צונויפגערופן די ײדישע פאליצײ און געמאלדן, אז פון קאצק װעלן בײ נאכט קומען ײדן. מען זאל זיי ארײננעמען אין די היתער אויף יאטקע־גאס. מארגן װעט ער אלײן אײנארדענען דא א גרויםן געטא אויף עטלעכע גאסן. בײ נאכט זענען טאקע אנגעקומען די קאצקער ײדן אויף פוילישע פורלעך. געסטאפא ר,אט זײ אפגעװארט אויפן ראדזינער שאסיי און זײ ארײנגעפירט אויפן הויף פון ״ראדזינער קאשטשאל״ דארט האט מען די אלע גרינטלעך רעװידירט. שפעטער האט מען זײ אלעמען׳ מיט די פעק׳ געבראכט אויף דער יאטקע־ גאם, אויף קאנאלאװע אוןא טײל פון דער מעזריטשער גאם. די מענטשן האבן נישט געוװםט וװ זיך אײגצוארדענען. ביז2 בײ נאכט האט געדויערט דאס געלויף.א סך זענען געבליבן אין גאס אויף זייערע פעק, מיט די קלײנע קינדער אויף די הענט. דער שעף בירגער האט פון אונדז צוגענומען אויף נעכטיקן אין מאגיםטראט די פאכלײט: אבוש מילער—א שנײדער, מיכאל בלאכאװיטש און בנימין םרעברניק— שלאםערם, און חײם מאטעם מאנדלבוים—א מאלער. זײ זענען געװען נײטיק צום פארענדיקן דעם נײעם ארעםט אויפן מאגיםטראט־הויף. ...

... עם איז ארויםא באפעל, אז דער געטא װערט געקירצט און װעט זיך געפינען אויף יאטקאװא און קאנאלאװא. אד,ין דארפן אלע זיך איבערטראגן.א צװײטער באפעל איז ארויס, אז אלע זאלן זיך מעלדן אויף יאטקע־גאם, כדי צו באקומען ברויטקארטן און ארבעטם־פלאצװוקעם, ...

דאם געטא איז געװען באװאכט דורך פוילישע פאליציאנטן, װאם האבן געװארט אויףא ײדישן קרבן. פאר יעח פרימ האבן מיר געװאלט דערשלאגן זיך צום בונקער פמ מימ משפחה אויף דער יאטקע־גאם און זיך דערװיםן זײער גורל. װען מיר זענען ארײנגעקומען אין שטוב, װו דער בונקער איז געװען, האבן מיר צו אונחער פרײד דערזען, אז דער בונקער איז נישט גערירט, מיר האבן אונטערגעהויבן דאם ברעט פון דיל און בײם םקריפ, װאם האט זיך דערפון דערד.ערט איז פאר אונת פלוצלונג אוים־ געװאקסןא הויכער פוילישער פאליציאנט. ער האט אונדז באלויכטן מיטן עלעקטרישן לעמפל און מיך מיטן ברודער יעקב דערקענט. אבער זעענדיק די טויטשרעק אויף אונדזערע פנימער, האט זיך, װיחט אוים, דערװעקט אין איםא פונק פון מענטשלעכקײט. ער האט אונדז געד״ײםן װאס גיכער אנטלויפן, װײל מיט ײדן אין לוקאװער געטא איז געענחקט. ...

א זון פון נתן צוקערמאן דער איתן־םוחר. דער האט אונדז תיכף אײנגעטײלט אין צװײ גרופעם. אײנע האט געארבעט פון6.30 ביז1 נ.מ. און די צװייטע— פון1 ביז 7.30 אװנט. מיר האבן געארבעט בײם אויםגראבןא קאנאל אויף צו פאראײניקן דעם בוג מיט דער וױיםל. אט די ארבעט איז שוין געהאט געװארן אדורכגעפירט ביז ביאלע דורך פוילישע קרימינעלע פארברעכער. בײ דער ארבעט זענען מיר געװארן באװאכט דורך פאלקםדײטשן און פון ױנגע עם־עם מיט מאשינגעװער. בײם קלענםטן אפנײג אפילו׳ װי בײם אויםגלײכן די פלײצע׳ איז מען דערשאםן געװארן. פון די לוקאװער זענען אויף אזא אופן דערשאםן געװאח עקיבא קצבםא זון׳ לײבעלע טענצערם אן אײניקל און ױםף בעקערםא זון׳ כון דער יאטקע־גאם.

... אויד אין לוקאװ האב איד נישט באמערקט קימ אײן ײד אין גאס. יעדן פארבײגײער האב איד ארײנגעקוקט אין פנים׳ ענדלעד האב איד אויף דער װארשעװער גאס געטראפן א ײד אמ איד האב אנגעהויבן רעדן מיט אים יה־יש. ער האט מיד געפרעגט צי איד זוד עמעצן• איד האב אים געענטפערט׳ אז איד זיד מײנע קרובים פון דער יאטקע־גאם— שמואל שעדלעצקער אדער די ראגאלםקים. ער האט מיר געזאגט׳ אז מענדל ראגאלסק• װוינט דא אגטקעגן. ער האט מיד געפירט אהין. ...