Belgium

... בעלגיע און אנדערע אײראפעישע לענדער. אויב עס זענען בכלל נישט געווען קיין מעגלעכקײטן צו עמיגרירן, איז מען געפאָרן קיין װארשע. דאס ײדישע װארשע האט אלעמען אויפגענומען. ...

עיקר ההגירה היה לאמריקה, אלו שלא קבלו רשות לנסוע לאמריקה נסעו לצרפת, בלגיה ומדינות אירופאיות אחרות. אם לא היתה כלל אפשרות להגר, נסעו לװרשה. װרשה היהודית קבלה את כולם. ...

... אייד איך בין געװען פון יענע, װאם האבן נישט געזען פאר זיך קײן מענטשלעכע עקזיםטענץ אין שטעטל ׳ א מ איך האב באשלאסן אנצושטרענגען אלע מײנע כוחות אץ עמיגרירן. צוליב דעם, װאם מײנע געלט־מיטלן זענען געװען באגרענעצט, האב איך באשלאסן צו פארן אין א נאנט לאנד, קײן בעלגיע . דאם איז שוין נישט געװען אזוי פשוט — אן געלט ׳ אן א פאד, אן א שפראד . ...

... רופן אלע לוקאװער און פאר די געשילדערט, װאם מיר האבן געזען אין שטעטל. זײ זענען געװען גערירט ביז טרערן אץ מיר האבן געהאט א געפיל, אז זײ זענע ן אוגד ז מקנא. איך האב מיך געװענדט צו זײ, אז זײ זאלן טאן פאר לוקאװ צװײ זאכן: העלפן מאטעריעל די עלטערן אץ קרובים, און באמיען זיך אריבערצונעמען דאס יונגװארג, די ברידער און שװעסטער, װײל זײער לאגע איז א קריטישע. א געװיסע װירקונג האט דער רוף מםתמא געמאכט, װײל אין גיכן זענע ן קי ץ בעלגי ע געקומע ן צװיש ן אנדער ע נפתלי םרעברניק ם א שװעמטער מיטן מאן, סאניע װאסערשטרום, רבקה װײםבוימ ם א שװעסטער און אנדערע, װעמענ ם נעמען איך געדענק נישט. ...

... צו יענער צײט, בײם אנהײב פון דער צװײטער װעלט־מלחמה, איז בעלגיע געװען נײטראל. א םך מענטשן האבן געמײנט, אז מיר אין בעלגיע װעלן אויםמײדן די גרוילן פץ קריג. ...

עם זענע ן ארויסגעגעב ן געװאר ן אנטי־ײדיש ע פארארדענונגען, װ י ספעציעל ע אויפשריפטן אוי ף ד י ײדיש ע געשעפטן, נאמיגירט ע קאמיםאר ן אי ן ד י ײדיש ע פאבריקן, א ז ײדן טאר ן ניש ט גײ ן אי ן גא ם נא ך 8 א זײגע ר אי ן אװנט, א ז מע ן דאר ף זי ך צושפיליע ן ד י געלע לאט ע אאז״װ, בי ז מע ן האט, דור ך דע ר פארמיטלונ ג פו ן יודענראט, אנגעהויב ן אויפפאדערן ד י ײדיש ע מענע ר זי ך צוצושטעל ן צ ו ארבע ט או ן אװעקצופארן. דא ן הא ט מען געמח ט װער ן אומלעגאל. מע ן הא ט זי ך געשאפ ן װוינונגע ן אוי ף צ ו באהאלט ן זיך. דא ם איז געװע ן זײע ר שװער. א ם ך װוינונגע ן זענע ן ״פארשיט ״ געווא ח א ץ מע ן הא ט זי ך קוים געראטעװע ט מיט ן לעבן. אי ן יענע ר צײ ט זענע ן פ ץ בעלגי ע דעפארטיר ט געװא ח א ם ך לוקאװע ר א ץ זײע ר װײני ק פ ץ ד י זענע ן צוריקגעקומען- ...

די באדינגונגען פאר אונז זענען געװארן אלץ שװערער. עם איז ארוים א פארארדענונג, אז אלע הײמלאזע פון בעלגיע זאלן צוריקפארן אהין, אויב נישט, װעט מען זײ אינטערנירן אין לאגערן. א םך פון די בעלגישע זענען צוריקגעפארן און עס זענען אנגעקומען פון זײ גוטע גרוםן. מענטשן זענען געקומען פון דארט צוריקצופירן זײערע פרויען און משפחות. אויך איך האב באשלאסן צוריקצופארן קײץ בעלגיע. פײנלעך איז געװען דאס געפיל צו פארן אהין ווו עם הערשן די דײטשן, אבער עס האט זיך נישט געװאלט גיץ אין די לאגערן, װאם די װישי־לײט האבן צוגעגרײט. ...

... נאך דער קאפיטולאציע פון פראנקרײך זענען א םך בעלגישע בירגער צוריקגעפארן קײן בעלגיע. אויך ױםף האט באשלאסן צוריקצופארן קײן בריסלא, אפשר װעט ער דארט טרעפן זײן פרוי מיט די קינדער. איך האב אים איבערגעגעבן די שליםלען פץ מײן דירה. אויב ער װעט נישט האבן וװ צו וווינען, װעט ער קענען זיץ ביי מיר.

... דאס ערשטע איז מען געלאפ ן זוכן לוקאװער לאנדסלײט. דער בילאנץ איז געװען א טראגישער. די עטליכע געראטעװעטע לוקאװער האבן זיך צוזאמענגענומען און דעמאלט איז געשאפן געװארן די לוקאװער לאנדסמאנשאפ ט אין בעלגיע מיט ױםף בורשטי ץ אלס פארזיצער. איך בין געװען םעקרעטאר און לײביש פעלהענדלער — קאםירער. צו יענע ױ צײט האבן אנגעהויבן אנקומען דורך דײטשלאנד קײן בעלגיע מענטשן׳ װאס האבן זיך

לעבן מיר איז געלעגן א ײנגל פון בעלגיע. זײנע פים זענען געװען שמוציק. דער קאמאנדע־פירער האט אים ארײנגענומען אין ״שײםראום״ (קלאזעט) און באפוילן אים זיך אװעקזעצן װאשן די פים. דערבײ האט ער אים ארײנגעשאםן א קױל אין קארק אריץ. דעם גאנצן טאג שפעטער איז ער דארט געלעגן ׳ כדי מיר זאלן אים זען און װיסן ׳ װאם םאר א שטראף ע ם דערװארט אונדז פאר האבן נישט־רײנע פים. ...

אין איינער פון די רשימות האב איך געפונען דעם נאמען פון מײנער א קחינה גאטעסדינער, דער באאמטער האט מיר געזאגט, אז זי האט זיך געפרעגט אויף א פאמילי ע בורשטיץ פון בעלגיע. איך האב אויפגעצאפל ט < מײן ברודער ױסף בורשטי ץ האט דאך טאקע געװױנט אין בעלגיע, איך האב געבעטן דעם באאמטן, אז ער זאל זיך פארבינדן מיט בעלגיע און אויב עס װעט דץ נײעס, זאל ער מיר צװױסן טאן קי ץ װראצלאװ, אין ײדישן קאמיטעט׳ װו איך האב געארבעט. ...

... פירן זײ קײן בעלגיע און זײ קובר זײן אויפן בריסעלער בית־עולם. ...

אין שטאט הײבט מען אן אן אקציע אים צו באפרײען. אן אנגעזעענער חסידישער ײד און דער קרימינאלער קאמינסקי שרײבן אונטער, אז זײ גאראנטירן פאר דער לויאלקײט פון ישראל גאלדגעװיכט. ער װערט באפרײט, אבער צוליב דער כםדרדיקער פאליצײאישער אויפזוכט אנטלויפט ער פון לוקאווקי ץ װארשע, װע ר טרע ט ארײן אין דער קאמפארטײ. ער איז זײער אקטיוו און װערט ארויםגעשטעלט װי א קאנדידאט צום װארשעװער שטאטראט. אבער ער לעבט װייטער אלם ארבעטער בײ זײן פאך. אין 1925 הײראט ער, צום צװייטן מאל, מיט דער טאכטער פון משה מלאך פון לוקאװ, װעלכע איז געװען אקטיוו אין דער קאמוניסטישער באװעגונג. בײדע זענע ן זײ טעטיק אין לעדער־פאראײן. צוליב פאליצייאישע פארפאלגונגען פארלאזט ער פוילן אין יאר 1929 און װאנדערט אױף קי מ בעלגיע. ער װערט אן ארבעטער אין ראגאװםקיס שיך־פאבריק אין בריסל. ...