Lukow Ghetto

... איץ מאל בין איך געשלאפן אין כאטע צוזאמען מיט מײנע באלעבאטים. מיר האט זיך געהלומט דאם לוקאווער געטא, עם האט מיך גענומען שטיקן און, וויחט אוים, אז איך האב געשריגן אין שלאף. װען איך האב זיך איבערגעװעקט, האב איך געהערט װי די פויערטע זאגט צום מאןנ ״העדסט, מיכאלע, אננע מוז זיץא זשידװוקע. זי ד,אט געשריגן און גערעדט פון שלאף אזוי ווי די ייח רעדן״. דער מאן האט געענטפערט, אז איך האב טאקע נישט גערעדט קיץ פויליש. זײ האבן באשלאסן מיך איבערצופרעגן װעגן דעם אויף צו מארגנס• ...

... צײט האט ער זיך געפונען אין לוקאמער געטא. יאסל האט געהאט באקאנטע פאליאקן אין לוקאװ און ער האט באשלאסן אװעקצוגײן צו זיי אװ איעשאפן זידא ביםל געװער. מיר האבן צונויפגעצומען דאם לעצטע ביםל געלט, װאס מיר האבן פארמאגט און עס איבערגעגעבן יאםלען■ ...

ױם כיפור1942 איז געקומען די געשטאפא און באפוילן צו מאכןא געטא. תיכף מוצאי ױם־כיפור זעגען מיר געװארן אפגעשלאסן אין געטא. דאן האבן מיר פארשטא־ נען׳ אז דער םוף קומט. זײ טרײבן אונדז ארײן אין שטײג. מען האט געבראכט צו אונדז אין געטא ײדן פון אדימאװ׳ קאצק׳ טערקאמלע און פון די דערפער ארום די שטעט אבער דער ײדישער בטחון איז גרוים •. סוכות האט מען געדאװנט׳ שמחת־תורה איז מען געגאגגען מיט הקפות. ...

אבער דעם 4טן טאג נאך פסח, דעם 2טן מאי 1943, איןא זונטיק־טאג, איז דאם געטא געװארן ארומגערינגלט צום לעצטן מאל. דאם איז געװען די אקציע ״יודנרית״. דאס ײדישע לוקאװ האט אויפגעהערט צו עקזיםטירן.

... אז אלע יידן געפינען זיך איןא קלעם. דאם געטא איז געװאח געדיכט ארומגעשטעלט מיט פאסטנס פון זשאנדארמעריע׳ שופא׳ אוקראינער׳ ס.ד. און פוילישע פאליציי. אגב דארף באמערקט װערן, אז די פארניכטונגם־גרופע איז שוין געווען אין שטאט פון זונטיק נאך מיטאג. בדרך כלל האט זיך די ײדישע פאליצײ נישט באטײליקט אין דער אקציע. די אחמרינגלענדיקע דײטשן זענען אלע געװען באװאפנט ביז די צײן.א טײל פון זײ האט געהאט האנט־גראנאטן. ...

אײנער פון די הערלעכםטע געשטאלטן, צװישן די לוקאװער ײדן איז געװען אן שום םפק יחיאל אנשטאק, װעלכער האט געהערט צו דער לינקער ריכטונג. פילנדיק אז די טעג פון געטא זענען געצײלטע, האט ער אין1943 יאר, צוזאמען מיטא גרופע זיכערע מענטשן, באשלאםן צונויפזאמלען געװער אין געטא, כדי צוצוגרײטן זיד צו דער לעצטער שלאכט מיט די היטלעריםטן. צו דער דאזיקער גרופע האבן געהערט: ראובן װײםבוים, אברהם ליכטנשטײן, בערעק פעפערמאן, יאםל בידערמאן, הערש מענדל גאלדענבערג, שלום װאלאװםקי, לײב בארענשטײן׳ די ברידער פרידמאן, זײער םאטער, װעלכן מען האט געקענט אין לוקאװ אלס מענדל לענטשנער און פםח גאלד־ בערג׳ װעלכער איז געװען דער פארמיטלער צװישן די פארקויפער און אפנעמער פון געװער און װעלכער האט דערנאד דאס געװער אייד ארײנגעשמוגלט אין געטא. ...

... בױלי1941 באה ההוראה של כוחות הם.ד. ליצור את הגיטו. תוך מםפר שעות עברו יהודים מכל העײרה לרחובות יאטקע ומזריטש. החלו חײ גיהנום בגיטו.

... א קלײגע טאמאטע אין האנט פון מײן מאן. ער האט די טאמאטע דורכגעשמוגלט דורך דער געטא־װאך, צוריקקומענדיק פון דער ארבעט מיטא גריפע ײח, מיט װעלכע ער האט געארבעט בײם אפלאדענען קוילן אויף דער ארישער זײט. ...

... בײ מיץ חברטע אין שטוב זענען געװען פארזאמלט בערךא50 אוגגארישע און טשעכישע ײדן. זײ זענען געװען אנגעטאן אין טליתים און אין די תפילין און געזאגט תהילים. װען איך בין געקומען צו זיך נאך דער ערשטער איבערראשונג האב איו אויפגעזוכט מיץ חברטע און איר פארגעלײגט, אז מיד זאלן זיך פרוװן ראטעװען. אין לוקאװ זענען פאראןא םך באהעלטענישן און עס איז גאך נישט צו שפעט, וױיל די מערדער געפינען זיך נאך אויף יענער זײט פון געטא. אבער די חברטע האט געזאגט, אז ם׳איז נישט נײטיק זיך צו באהאלטן און צו ראטעווען זיך. ״מיר קומען אום אויף קידוש השם, װײל גאט האט אפגעזאגט יעדע הילף״.