Skala

ביים אויטברוך פון דער ערשטער וועלט מלחמה איז שלמה אוועק פון טקאלע, ווי א פליכטלינג. צוריקקומענדיק קיץ טקאלע נאך דער מלחמה, האט ער אוועקגעווארפן דאס מלמדות און זיך גענומען צו מטחר (געהאט א לעבנטמיטל געשעפט). די שטרענגקייט און פינקטלעכקייט האט ער נישט אויפגעגעבן: ער האט זי נאר איבערגעטראגן פון די תלמידים צו די מתפללים פון דער "פארט־ארטור שול", וואו ער האט רעגירט ביד רמה ווי פרעזידענט־"דיקטאטאר". איר וועט דאך פרעגן, ווי קומט א מקום קדוש זאל גאר הייטן "פארט־ארטור", דער נאמען אליץ שמעקן ראך מיט קאזארמע און מיט פאניע־גנב? עם איז געווען א מעשה דערביי: אזוי ווי דער מקום קדוש איז געשטעלט געווארן נאך א גרויסער שריפה, האט מען דאס געבויט פון בעטטן מאטעריאל, שטיין, ציגל און א בלעכענעם דאך, ממש א פעטטונג. טקאלער "פאליטיקער" וואט האבן נאכגעפאלגט דעם רוטיש־ יאפאנישן קריג און די שלאכט ביי פארט־ארטור, האבן דעם בנין, צוליב זיין מאסיווקייט, גערופן "פארט ארטור". דער נאמען איז שוץ געבליבן לדורות. דא דארף מען צוגיבן; שלמה איז אלץ ווערט געווען. ראשית האט ער געלט געגעבן דער ע ...

... ה״אקציה" הסתיימה והעיירה שיכלה ממחצית בניה . המחצית השניה הסתתרה בבונקרים , התאבל ה בדומיה־של־פחד על האבידה האיומה וציפתה לגורלה שהיה לו ט בערפל ובחרדה המשתקת את החושים . פאהל התהלך ברחובות החרבים וחיפש אנשים לעבודות ריכוז הרכוש שנשדד ומיונו . רק כעבור ימים מספר העזו הניצולים להגיח ממחבואיהם , לשקם ההריסות והדירות החרבות ולהתאימן לחיי דלות ועוני ארעיים , כי אחרי האסון הגדול לא היה כבר ספק , כי נסחבים אנו לקראת תהפוכות גורליות שתיפולנה עלינו כחטף ואשר סופן — חדלון . חלקם של האנשים הלכו לעבודות כפיה שהוטלה עליהם . בתום יום העבודה היו מסתגרים במחבואיהם , בורחים אל מכריהם־הגויים ללינת לילה טרופת־שינה , ואחרי ם אף הצליחו לשהות אצלם ימים שלמים ולהכין לעצמם מקום מקלט לעת צרה . ...

אחוץ די רוסישע פארטיזאנער, האבן מיר אין א שיינעם זומער־טאג אויך באגעגנט אין וואלד א גרופע פון אונדזער אייגענער יידישער פארטיזאנער אפטיילונג־די אזוי גערופענע "אשענדארף־יונג־באנדע", וואס איז געגרינדעט געווארן אין בארשטשעווער געטא און איז טעטיק געווען אין ציגאנער וואלד ביז דעצעמבער 1945. אין דער גרופע זענען אויך געווען אונדזערע צוויי סקאלעד בחורים: יוסף שווארצבאך און שמערל יעבץ. די אנדערע זענען געווען בארשטשעווער און מילניצער. א טייל פון זיי האבן געטראגן דייטשע מיליטערישע מונדירן און כמעט אלע זענען געווען באוואפנט מיט ביקסן און רעוואלווערן. וועגן זייער טעטיקייט און העלדישן סוף ווערט דערציילט אין "ספר מלחמות הגיטאות״ אין קאפיטל ״הכנופיה היהודית״ זייטן 666־667 און אין "מלחמת הפרטיזנים היהודים במזרח אירופה" פון משה כהנוביץ (זייטן 240־242). די מוטיקע, אנטשלאסענע פנימ׳ער פון אונדזערע בחורים מיט געווער אין די הענט האבן דערהויבן אומחערע דערדריקטע געמיטער און אנגעצונק אין אונדזערע הערצער פייערלעך פון האפנונג. א לאנגע צייט זענען מיר געשטאנען אין וואלד מיט אונדזערע יידישע פארטיזאנער, געהערט זייערע קאמפס־שילדערונגען, אנגערירט און געגלעט מיט באוואונדערונג זייערע ביקסן און שטילערהייט געחלומט וועגן דעם טאג פון נקמה און פרייהייט . ...

... אויך יענער וואס מאכט ניט קיין אויג צו ביינאכט, באהאלט זיך בייטאג אין א פנים וואס לאכט ווי אלע וואלטן גייען אין יאך אונטערטעניק און האבן אין לעבן שוין שלום געמאכט מיט סקילה און שרפה, מיט הרג און חנק. ...

... שנים רבות עבדנו במחיצתו של מוניו ובהדרכתו כחברי הוועד של יוצאי סקאלה למען קיום האזכרות השנתיות, אסיפות חברים־יוצאי עירנו ולמען קידום מפעל ההנצחה הספרותי־חיבור ספר הזיכרון. רעיונו הבלעדי הגדול היה - הקמת גל־עד לזכרם של קדושי עירנו בחלקת האנדרטאות שבבית העולמין בחולון. הוא שקד ללא לאות וביסודיות האופיינית לו על ...

... 1עם ערשטן טאג, וואס איך האב פארבראכט אין מיין שטעטל האב איך געברענגט פון נייגעריגקייט צו גיין צו דער פאסט אין דער צייט ווען דער בריוו־ טרעגער גייט ארויס פון דארט מיט בריוו. ...

... המדו ר הדת י בתערוכ ת הספ ר ב״בי ת העם ״ ב־ 14 לאוקטוב ר 1933 . .( 1933 ) '( 6 ) 6611 ץ) 1 ) 111 ךה 1 ז( €0 010 .> 81 ח 1 ^ 10 ) 1 ( 11 ^ 1^611^10115 866(1011 0/ 8001<. 8611^ 6X ...