Harbakhe

נאָך יום־טוב, 1915, האב איך מיט מײן ברודער דוד און שװעסטער טויבע און נאך ײדן אויסגעװאנדערט פון שטאט אין דארף הארבאכע. מײן פרוי און טאכטער האב איך דערװײל געלאזט אין שטאט. צום אומגליק האט זיך באלד פארשפרײט די טיפום־עפידעמיע און דראהיטשין איז פארשלאסן געװארן, ניט ארײן און ניט ארויס. פון צײט צו צײט פלעגט דערגײן צו אונדז טרויעריקע בשורות: דער איז געשטארבן און דער האלט בײם שטארבן... איך בין דאן געװארן אפגעריסן פון מײן פאמיליע, װעמענס שיקזאל האט מיר נישט געלאזט רוען. דערצו האט זי נישט געהאט קײן מיטלען צום לעבן. איך האב אנגעהויבן צו טאן אױף אריבערצוברענגן מײן פאמי־ ליע. אנפאנגס האט דער קאמענדאנט מיר אנטזאגט, ער האט געזאגט אז דאס איז אוממעגלעך, נאר אין א צײט ארום איז מיר געלונגען צו באקומען, צוזאמען מיט נאך אײניקע לײט, א דערלויבעניש צו פארן קײן דראהיטשין און אריבער־ צוברענגן מײן פרוי און קינד אין דארף.

... אזוי האט זיך דאם געצויגן 42 יאר. ביז װאנען עס איז אויםגעבראכן די וועלט־מלחמיה. דאַן האט דער ״כאלאזשי ־ נער״, צוליב דעם קריגס־פראנט, װעליכער האט זיך געפונען ניט װײט פון כאלאזשין, געמוזט פארלאזן זיץ זװינונגם ־ ארט און האט אריבערגעװאנדערט אין דארף הארבאכע ביי דראהיטשין. אין יאר 1920, באזעצט ער זיך אין דראהיטשין, װו ער האט זיך געפונען ביז דער פטיױה. זעלבסטפארשטענד ־ לעך, אז די לעצטע פאר צענדליק יאר האט ער, צוליב זיץ עלטער, שוין ניט באשעפטיקט זיך מיט זײן שמידערײ־פאך, נאר די קינדער זײנע פלעגן אים אויםהאלטן. פון די געלדער, ...

... קומענדיק אביסל צו זיך, האט ר׳ אליהו מרדכי אײנגעזען אז צו פארבלײבן אויף װײטער אין כאלאזשי איז ניט מעגלעך; ערשטנס, צוליב די רוםישע קוילן, און צװײטנס, צוליב דעם גרויסן הונגער וואס האט דאַן געהערשט אין די געגנטן ביים פראנט, איז די צױוילע באפעלקערונג געצװונגעװארן צו עװאקואירט װערן טיפער צום הינטערלאנד. אזוי ארום איז אויך ר׳ אליהו מרדכי געװארן געצװונגעװארן צו גײן אין גלות צו זײן אײדעם אין הארבאכע. ה.

... קורץ נאכדעם איז דער זײדע מיט זײן פאמיליע ארי־ בערגעפארן קײן הארבאכע׳ א דארף׳ א 18 קילאמעטע ר פון דראהיטשין. אלס קינד געדענק איך, װי הונדערטער מענטשן ...

... אין 1894 האט זושע חתונה מיט זײן באשערטער חיה פרירדע פינםקי פון מאטעלע. ער באזעצט זיך אין דארף הארבאכע, װאו זײן פאטער, שמואל לײזער, האט געהאט א ציגל־פאבריק (ציגעלניע) און גײט אריץ צוזאמען מיט זײן עלטערן ברודער, ר׳ טוביה דוד, אין האלץ־און װאלד־ מםחר. ר׳ זושע האט זיך גוט אויסגעטויגט אין דער דאזיקער מםחר־בראבזשע און ער האט, ב״ד״ מצליח געװען.

... סציפלין האט אביסל נאכ־ געלאזט פון דעם פאזיציאנס־געביט איז ביי אונדז געװארן אן עטאפ־געביט, און מיר קענען זיך אביסל פרײער באװעגן, — דאך פילן מיר, אז עס רוקט זיך אן אויף אונדז א נײע כמארע — דער הונגער! מיט דעם ארײנדרינגען פון די דײטשן טיף אין רוםלאנד, הויבן אן די אנטלאפענע פויערים צו קומען צוריק אין די דערפער. מיר דערװיסן זיך, אז אין רוםלאנד הערשט א גרויסער הונגער און מיט דעם אנקומען פון די פויערים הויבן מיר אויך אן צו פילן דעם הונגער. די דײטשן נעמען אוועק דאס לעצטע ביםל מילך פון אונזערע קינדער. זיי נעמען צו די אײער, די עופות, זיי רעקװיזירן אויך אפט די בהמ׳ות. ביסלעכװײז װערן די ײדישע פאמיליעס צוריקגעשיקט פון דארף אין שטאט, כדי צו מאכן פלאץ פאר די אנקומענדיקע פויערים. מיר קלײבן זיך צוריק ארוים פון דארף הארבאכע קײן דראהיטשין. ...

... דעם שבת פון שבעה־ברכות האט שוין דער כאלאזשינער געפראװעט אין ׳הארבאכע, און אזוי ארום האט הארבאכע זוכה געװען אז דער כאלאזשינער צדיק זאל איר באערן מיט א שבת׳דיקן באזוך צום ערשטן מאל. ...

... טוביה דוד װארשאװסקי, א זון פון ר׳ שמואל ליתערן און ברודער פון ר׳ זושען איז געבוירן אין דראהיטשין. זײן חינוך האט ער באקומען אין חדר און פרױואט בײ מלמדים. האט אויך געלערנט בײם גאון ר׳ פנחס מיכאל אין אנטאפאליע און אין ישיבות. זײן פרוי, שדה. לאה, איז געזוען די שװעסטער פון ר׳ טוביה דוד לעװ פון הארבאכע. ר׳ טוביה דוד איז געווען א שותף צו די געשעפטן פון זײן ברודער ר׳ זושע. ער האט זיך אבער װײניק געמישט אין מסתר. ער איז געווען א שטילער מענטש און א יושב־אוהל. דאס מערסטע פון זײן צײט האט ער פארבראכט אין לערנען פאר זיך און אויך געלערנט פארן עולם אין אלטן בית־מדרש. אלם א גוטער בעל־תפילח, פלעגט ער שטענדיק דאװנען (אן געצאלט) מוםפים אין ימים־נוראים אין די דראהיטשינער בתי־מדרשים. ער איז געווען שטארק רעספעקטירט און געאכטעט אין שטאט. ...

... מען דראהיטשין, איז ר׳ יעקב שמעון מיט זײן פאמיליע מגולגל געװארן קײן הארבאכע (א דארף לעבן דראהיטעויז), און טאקע דארט איז ער ו׳אב, 1916, אין עלטער פון 69 יאר געשטארבן. יעקב שמעונם פרוי איז געשטארבן כ״א אב, תרסי׳ז — 1907. ...

עכשױ לומדים בהת״ת שלשה שעורי גמרא: א. שלומד גבריאל; ב. שלומד ה״ר ר׳ משה אהרן מכאמסק; ג. גם כן משה אהרן הנ״ל. ישנה עוד מחלקה ד׳ שלומדים גמרא ע״ט תוס׳ ועל זה נמצאים לע״ע חמשה תלמידים; ה״ר אלי׳ זאב, של אלמנה בערעזאװםקי, של ר׳ אבא לויפער מהארבאכע, של ר׳ דוד בר׳ מרדכי רשלה״ר רמ״א הנ״ל. ובקחקזי עלה בידי לסדר את זאת יען כי מצבנו דחוק מאד. ובאמת נחוץ לכל הפהות עוד שתי שעות בשביל לימרד הגמרא שהתלמידים ...