David Dalum

... די כמיעלניקער האנטװערקער, בעלי־מלאכות פון פאר־ שײדענע פאכן, האבן שװער געארבעט אויף פרנסה פאר זײער בני־בית מיט שװײם און מי ביז שפעט אין דער נאכט בײ זײערע װארשטאטן. די שנײדער, צװישן זײ די שנײדער פון באשטעלונגען און טאגדײטער. די באװוםטע כמיעלניקער שנײדער: דוד דאלום, חײם װאלף מארטין, מנדל גארליצקע און גבריאל צעלע און אהרון סאמעטבאנד מיטן זון שמואל, דרײ דאמען־שנײדער. לײב־בער דער שנײדער פון חםידישע מלבושים. די טאנדײט־שנײדער פלעגן פארן אויף ירידים און פארקויפן זײער סחורה מערםטנם צו די פויערים. שוסטערס : מאיר מאלעם׳ קלמן קאםאװסקי, שלמה דוד און פיל אנדערע גוטע שוםטערם אויף באשטעלונגען און אויך טאנדײטערם. קאמאשענמאכערם און לעדער־בעל־מלאכה׳ם. ...

אין שפיץ פון צוג איז געטראגן געװארן די פועלי־ציון פאן. דער עולם האט געזונגען ארבעטער־לידער. פלוצעם האבן זיך דערהערט עטלעכע ביקסן־שאםן, פײערדיקע קוילן האבן מיט א פײף דורכגעשניטן דעם פארטריבטן הארבסט״הימל׳ װאכ איז געװען אײנגעהילט אין פינצטערניש פון דער נאכט. דאס ײדישע כמיעלניק האט דעם אװנט באצאלט דעם טײערן פרײז פון דרײ ױנגע קרבנות׳ מײדלעך׳ װא,ס זענען דערשאסן געװארן אויפן ראג פון דער מאגיסטראט־גאס. צװײ פון זײ: ניחה װישליצקי, חײם קצב׳ם טאכטער און מלכה טארעק, זעליק ישראל םטאשעװערס טאכטער — זײ זענען געפאלן טויט׳ די דריטע אסתר לאה טיזאן, דוד דאלום טאכטער, איז שװער פארװונדעט געװארן אין אויבערשטן טײל פון רעכטן פוס. אלע דרײ זענען געװען אין די אכטצענער יארן. די שיסערײ װאס האט זיך װידער איבערגעחזרט האט אנגעװארפן א שרעק. ם־איז אויםגעבראכן אן אומבאשרײבלעכע פאניק. מענטשן זענען זיך פונאנדערגעלאפן. דאס ליכט אין די מארק־ הײזער איז אויסגעלאשן געװארן. א פינצטערניש און מורא האט באהערשט דאס שטעטל.

קראנקע לײט, ליגעדיקע אין בעט, זענען אויפן ארט דערשאםן געװארן. מאנכע זענען געבליבן ספעציעל מען זאל זײ ליבער אויפן ארט שיסן, װו צ״ב דוד דאלום מיט דער פרוי• נײן אזײגער איז אנגעקומען א קאמפאניע ײדן־פארניכטער (״די שװארצע״ האט מען זײ גערופן), צום גרעסטן טײל אוק־ ראיגער, ליטװינער און לעטן, און זײ האבן איבערגענומען די מענטשן אויפן פלאץ. אויפן װעג זענען זײ שוין געװען די בעלי־בתים. האלב צען א זײגער האט זיך אנגעהויבן די סעגרעגאציע. פארצװײפלטע און יאמערלעכע יללות. מענער זענען אװעקגענומען געװארן פון זײערע פרויען, עלטערן פין קינדער, מוטערס האבן אװעקגעװארפן זײערע קינדער, מענטשן זענען פארװאנדלט געװארן אין חױת. די ם. ס. באגדיטן האבן אויפן פלאץ צוגערויבט און צוגענומען אלםדינגס. דאן האבן זײ אויסגעקליבן 72 מאן, ױנגע מענער און פרויען צו בלײבן. זײ האבן געהײםן ״אויפראמונגס־קאמאנדע״. עס זענען אויך געװען פיל װעמען מען האט געװאלט לאזן און זײ האבן זיך נישט געװאלט שײדן מיט זײערע נאענטע, און זײ האבן נישט געװאלט אלײן בלײבן, אין אזוי האט מען אנגעהויבן ארויסשיקן פארטיעסװײז, צו ססצ1 און צו ססס2 זענען געגאנגען מיטאמאל. א טײל װעלכע האבן זיך פון פריער געהאט צ ...