Yanek

איז שוין דארטן יאנעק געװען דער גאנצער באלעבאם. די אטמאספער איז געװען א געהויבענע און ױם־טובדיקע. דער טיש — פול מיט געטראנקען און עסן. ...

... איבערגעטראגן אלע אונדזערע װערטפולע זאכן צו דער פרוי ק. די צאל זאכן — מײנע און מײנע קרובימס — איז גישט געװען קײן קלײנע. קײנעם פון די שכנים איז דערבײ נישט אײנגעפאלן װאס דא קומט פאר. פארשטאנען האבן זײ, אז דאס אלץ זענען יאנעקס זאכן (ראבירטע, פארשטענדלעך, בײ ײדן). װעלכע ער טראגט איבער צו זײן געליבטער.

אונדזער גויע איז געװען א ״לײכטע״, אבער מיט א גוט הארץ. זי האט געשטרעבט צו געלט צוליב יאנעקן, אז זי זאל מיט אים קאנעז חתונה־האבן געזעצלעך און װערן א ״פאני״. אויך יאנעק דער הפקר־ײנג איז אין גרונט געװען א גוטער, װאם האט אפילו אין אזא צײט געקענט זיך אגנעמען די קרױודע פון ײדן און מיט אלע ראפיגירטע מיטלען אונדז באשיצן, גישט געקוקט דערויף װאם אזא זאך האט געדראט מיט טויט־שטראף. זײ האבן אין דער ערשטער צײט בײדע געדארפט אײנקנעלן מיט די קינדער, אז זײ זאלן זיך נישט מיט קײן װארט און אפילו נישט מיט קײן מינע ארויםכאפן װעגן אונדזער באהעלטעניש, אנישט װעלן זײ אלע דערשאפן װערן. מ׳האט זײ אנגעזאגט, אז װען זײ װעלן הערן די שכנים אדער קינדער רעדן קעגן ײדן, זאלן זײ ארויםװיױן גאך מער שנאד״ און שעלטן ײדן מיט טויטע קללות... ...

דערװײל זענען די רוסן געגאנגען פארויס מיט ריזנשריט. יעדעם מאל פלעגט מיר יאנעק איבערגעבן די מלחמה־קאמו־ ניקאטן פון די פוילישע צײטונגען. יעדעם מאל האבן זיך די דײטשן צוריקגעצויגן פון אן אנדערן פראנט־אפשניט. ...

... פלוצעם איבערגעריםן געװארן. די אנװעזנדיקע זענען פאר־ גלױוערט געװארן. די שבנטע האט פארװונדערט געקוקט דא אויף דער פרוי ק״ דא אויפן קינד. דער ערשטער װאס איז צו זיך געקומען איז געװען יאנעק. ער האט אנגעכאפט דאם שײגעצל בײם האנט און שלעפנדיק עס צום קעלער׳ האט ער לאכנדיק געזאגט : ״קום, קום צום דזשאד \״ דאס קינד האט געשריגן און זיך געריםן פון יאנעקס הענט. ...

די ״גוטע בשורות״ װאם יאנעק מיט זײן געליבטער פלעגן אונדז כםדר צוברענגען װעגן געכאפטע און פארפײניקטע ײדן, האבן אויפגעהערט. ס׳זענען שוין קײן ײדן נישט געװען. איצט האט מען פאליאקן געכאפט צו דער ארבעט. װאס מער קלעפ די דײטשן האבן געכאפט, װאס מער די פראנטן האבן זיך דערנענטערט, אלץ מער פאליאקן האבן געדארפט ארבעטן. בײנאכט פלעגן די דײטשן מאכן אבלאװעם אין פוילישע הײזער און װער ם׳האט נישט געהאט קײן ארבעט־ קארטע איז ארעסטירט געװארן. יאנעק האט זיך אײנגע־ שפארט: װען ״זיי״ זאלן אפילו פגרן, װעט ער ״זיי״ נישט ארבעטן. און ס׳איז אים טאקע תמיד געלונגען זיך ארויסצו־ דרײען מיט פארשידענע קונצן. ...

ס׳האט געמוזט זיץ ארום אײנס בײנאכט, װי ס׳האבן זיך פלוצעם דערהערט שטארקע קלעפ אין דער טיר. און אײדער מיר האבן אנגעהויבן צו באגרײפן װאס דא קומט פאר, אױ שוין א דײטש געשטאנען אין שטוב און באפוילן ליכט צו מאכן• ער איז צו צום בעט װו יאנעק איז געשלאפן און א געשרײ געטאן : ארבעט־קארטע! יאנעק, א טויט־בלאםער. ציטערנדיק װי אין א קדחת, האט ארויסגעשלעפט פון א קעשעגע א פאפיר און ער האט דעם דײטש דערלאגגט. דער דײטש האט דעם דאקומענט באטראכט און אים צוריקגעגעבן. דאן איז ער שטײן געבליבן פאר אונדזער בעט, אונדז א װײלע באטראכט און א פרעג געטאן : און װער שלאפט אין קוךי ...

... אײן מאל, ס׳איז געװען בײנאכט און אין דרויםן איז שוין שטיל געװען׳ עפנט יאנעק דאם קעלער־טירל און מאכט אוגדז דעם פארשלאג אז מיר זאלן אביסל ״א לעב טאך, ד. ה. אז מיר זאלן הײנט שלאפן אויבן, אין שטוב. די דײטשן — האט ער מיר געזאגט — האבן איצט מיט זיך צו טאן. זײ האבן שוין לאנג אויפגעהערט צו זוכן ײדן. און אויך די פא־ ליאקן האבן שוין לאנג פארגעםן, אז ס׳זעגען אויר־ דער װעלט ײדן געװען. אזוי, אז םי׳איז נישטא פאר װאס מורא צו האבן. ...

אונדזער זײן דארט, האט מײן פרוי דערזעען װי די פרוי ק. הויבט אויף א שטיקל ברעט פון דער פאדלאגע אין װינקל פון דער קיך, בײגט זיך דארט ארײן און נעמט פון דארט ארוים קארטאפל. מײן פרוי האט זיך תיכף פאראינטערעםירט מיט דעם קעלער און פעםטגעשטעלט, אז זי האט אנטדעקט דעם אמתן אוצר, אן אמתן פלאץ פאר אונדזער באהעלטעניש. זי האט טאקע געבעטן די פרוי ק. זאל אונדז דארטן אײנ־ ארדענען. די פרוי ק. האט תחילת די זאך נישט פארשטאנען. אבער יאנעק האט זיך באלד אריענטירט און נישט לאנג קלערנדיק איז ער ארײן אין דעם לאך, ארויסגעװארפן פון דארטן די לאטעס און שמאטעם װאם האבן דארטן געפוילט, װי אויך דאם ביםל קארטאפל, ארויסגעצויגן פון זײן שיעניק אביםל שטרוי און מיט דעם אויסגעבעט די פײכטע ערד, אראפגעװארפן א קישן און בעטגעװאנט װי אויך א ״װיאדרע״ אויף אומרײניקײטן און דאם ״צימער״ איז פארטיק און מעב־ לירט. מײן פרוי און קינד זענען גלײך אראפ אין קעלער און צומארגנם זענען שוין די טירן און פענצטער פון דער װוינונג געװען אפן און זיך ״געלופטערט״ אין די אויגן פון אלע שכנים : קומט זעט — קײן ײדן באהאלטן זיך דא נישט אוים. אזוי ארום איז יעדער חשד פארשװונדן. דרײ מעת־לעת בין איך נאך געבליבן אויפן בוידעם. פארשטײענדיק, אז דאם געטא װערט נאך געהיטן, האב איך זיך מיט דער גרעסטער פארזיכטיקײט שפעט אין דער דריטער נאכט דורכגעגנבעט זיך פון הויז צו הויז און — ארײן אין דעם פינצטערן לאך. איך האב פארנומען מײן פלאץ, און עס איז מיר ליכטיק געװארן פאר די אויגן. נײן, דאם איז נישט קײן פינצטערער, נאםעד ...

... אפגעשגיטן פון דער דרויםנדיקער װעלט זענען מיר נישט געווען. ביינאכט װען אין דרויםן איז שטיל און רואיק געװען, האט יאנעק אונח צוגעבראכט אלע נײעםן. יעדעם מאל זענען מיר געװויער געװארן פון אנדערע ײדן, װאם זענען דורך פוילישע מםירות, געכאפט און דערשאסן געווא רן. מײםטנם פלעגט אוגדז יאנעק דערצײלן פון פאלן, וװ פאליאקן האבן ארויםגעטריבן אדער געמסרט ײדן, װעלכע ...