Chmielnik

... א רינג אין דער דורותדיקער קײט פון ײדישן לעבן אין פוילן איז געװען אונדזער הײמשטאט. א בליענדיקע צװײג פון דעס ברײט־צעבליטן ײדישן בויס־שטאם אין פוילן, אױ געװען די שטאט כמיעלניק מיט אירע ײדן. ...

התעודה הראשונה המצײנת את חמילניק כעיר בעלת חוקים מוניציפלײם, היא משנת 1551. בשנה זו הוענק בהשתדלות בעלי העיר והאחוזות בסביבת אולשניצקי —דמבנו (סמנ1?ס), כתב־קױם (פרױױלגיה) מלכותי, לפױ הוכרזה חמילניק כעיר פרטית. בעלי העיר, סאמואל ומיקולאי אולשניצקי, דאגו הרבה לפיתוח העיר. הם עצמם, בהתפשט במאה ה־16 בםביבות אלו הקתוליציזם, הצטרפו אלױ, הקימו כאן עדה ובית םפר קתולי. אחריהם עברה העיר לבעלות משפחת גלוחובסקי, שהױ קאלבינײם וקײמו פה עד 1689 את העדה עם כנסיה משלה. חמילניק גהפכה למעשה למרכז התנועה האנטי־כנםײתית והאקאתולית בפולין׳ והאריאנים, שהחזיקו בידיהם את כל עמדות המפתח. פה התכנםו הסינודים הפרובינציאלײם שלהם. הידוע בױתר הוא הםינוד בשנת 1644 בו נבחר לםניור המחוז (•01(611?־ אנדזײ ונגירםקי (!אמ^זמי). הסינוד בחמילניק בשנת 165.0 השפיע לא מעט על התפשטות האריאנים בפולין. עם גירוש האריאגים מפולין נמלט גם חלק העירוגײם מחמילניק. בסוף המאה ה־17 עברה חמילניק לבעלות משפחת טאנםקי סאפמ*,!׳). הם היו קתולים נאמנים, השתדלו להחזיר בחמילניק את הקתולױת. הם הם מיםדי הכנסיה הקתולית בעיר. האצילים אוז׳רובסקי ( 141צי\\ס' 0x3. 1 > ואלז׳ביאטה 11ס81£1?\ס1>611נ261־1?נ 2 תרמו תרומות ניכרות לבנײתה שנמשכה בשנים 1732—1787.

המצב הפוליטי בשנות 1855 — 1865 הפריע לא מעט להתפתחות חמילניק, שםבלה גם ממאורעות הקשורים עם המרד הפולני בשנת 1863. בימי המרד הפולני בשנת 1863 התפרצו בםביבות חמילניק קרבות בין המורדים בפיקודם של בוםאק וחמילינסקי ופלוגות הצבא הרוסי. כך, ב־4 בנובמבר 1863 ע״י םטרוינוב (7 קילומטר דרומית מזרחית מחמילניק), ב־20 לנובמבר ע״י טארגוסקאלא (8 קילומטר דרומית מערבית מחמילגיק). ב־9 בדצמבר 1863 התחולל קרב בין פלוגות המורדים בראשותו של קאליטא וגדוד רוסי בהוטא שצ׳צינםקא בו השתתפו ױתר מי 250 איש. ב־20 בינואר 1863 הצליחו המורדים לכבוש את חמילניק. וב־18 בינואר 1863 חדרו העירה 110 םרשים פולנײם, ברובם המכריע עריקים פולנים מהצבא האוסטרי. לאחר יומײם הצטרפה אליהם קבוצתו של המאױר רומובםקי. לאחר שדחפו את הקוזאקים, יצאו בכױץ לקאליש. ...

... בםוף המאה ה־י״ח נשא איש אחד מחמילניק בשם שרגא פײבל אשה מסטאשוב ונעלם מביתו כשנה אחרי החתונה. קרובי האשה חפשוהו בכל קהילות פולין ולא מצאוהו. האשה נשארה עגונה בודדה. אולם אחרי 8 שנים, בימי מלחמות נפוליאון בפרוסים והרוסים, התאכםנו חײלים בבית הורי האשה מםטאשוב וםפרו לה שבעלה שרגא פײבל מחמילניק התנצר והתגײם לצבא הרוםים. בשנת 1799 נתקבל אשור בםטאשוב שבעלה עבר לחיל הפרוסים. אחרי חפושים והשתדלוױת מרובות הצליחה האשה להביא את בעלה המומר לםטאשוב והוא הבטיח לתת לה גט פטורין. אולם עד לםדור הגט נעלם שוב. אחר זמן מה נתקבלו ממנו מכתבים מקלן ורגנסבורג, בצרוף כח הרשאה לרבני סטאשוב לכתוב גט לאשתו• כעבור זמן מה נתקבל שוב מכתב ממפקד הגדוד, שהיהודי המומר שרגא פײבל נהרג בקרב.

במאה הי״ט בא בתוך החברה היהודית בחמילניק בהש־ פעת החסידות, שינוי גיכר בצבױנה הרוחני־תרבותי• המאבק שהיה נטוש שנים מספר בי ןהמתנגדים לבין החםידים, הביא לחסידים עדפות ונצחון מוחלט. התגברות החסידות התחילה עם בוא הרב דוד לנדא שהיה ידוע כלוחם קנאי. לכן אין פלא שמלחמת המתנגדים נגדו, הלכה והתפשטה בקרב האוכלוסיה בלי לשים לב לאמצעי המלחמה. המתנגדים לא נרתעו אפילו לדרוש את הדחתו מרבנות, אולם למדנותו הגדולה ויחום משפ־ חת לנדא עמדו לימינו. גם בימי ױרשו נמשכה עוד המלחמה. במרוצת הזמן השתלטה החסידות וביחוד הקוצקאית. ראשי הקהילה במחצית השניה של המאה הי״ט הושיבו גם על כסא הרבנות את הרב אברהם יצחק סילמאן מחםידי קוצק. הוא היה נוםע אל ר׳ ליבלה אײגר בעל ״תורת אמת״ ואל רבי צדוק הכהן בעל ״פרי צדיק״• אחרי פטירתו של כהן רצו חםידי לובלין לבחור אותו כממלא מקומו — אולם הוא סרב ונשאר בחמילניק. עם הרב אברהם יצחק סילמן, שהיה תלמידו של הרבי אברהמלה אײגר מלובלין, בעל המחבר ״שבט יהודה״, התפשטה בחמילגיק בשנות השבעים של המאה הי״ט, החםידות הלובליאנית. מגי בחירה זו ...

... חמילניק היתה קשורה בא״י כבר במחצית הראשונה של המאה הי״ט. מראשוני החסידים בצפת היה בשנת 1830 ר׳ משה שמעון װאלף׳ בן הגאון מחמילניק. הוא חתם על אגרת שנית־ נה לשליח החםידים בצפת׳ לר׳ ראובן מצאצאי ר׳ מרדכי מארדוש׳ אב״ד פאריצק שיצא לאירופה לאםוף כספים18). ...

... 19) בשנת 1932 הױ בחמילגיק 190 חנוױת, מהן 179 בידי היהודים (94%), בשגת 1937 הױ 218 חנוױת, מהן בידי יהודים 194 (89%) — ...

כמיעלניק פון יאר 1650 האט נישט װײניק געװירקט אויף דער פונאגדערשפרײטונג פון די אריאנער אין פוילן• צוזאמען מיט דער פארטרײבונג פון די אריאנער פון פוילן, איז אויך אנטלאפן א טײל פון די כמיעלניקער מיעשטשאנעס. ...

דער ערשטער דאקומענט װאם באצײכנט כמיעלניק אלם שטאט מיט מוניציפאלע רעכט, שטאמט פון יאר 1551. אין יענעם יאר איז צוגעטײלט געװארן אויף דער השתדלות פון די אײגנטימער פון דער שטאט און די גיטער פון דער סביבה אלעשניצקי־דעמבנא, א קעניגלעכע פריװילעגיע לויט װעל־ כער כמיעלניק איז דערקלערט געװארן אלם שטאט. די באזיצערם פון דער שטאט, סאמועל און מיקאלײ אלעשניצקי האבן פיל געזארגט פאר איר אנטװיקלונג. אינעם 16־טן יארהונדערט, װען אין יענער געגנט האט זיך אנגעהויבן פארשפרײטן דער אקאטאליציזם, זענען אויך די שטאט־בא,,־ צערם צוגעטראטן צו אים, און אויפגעשטעלט אן אקאטוי־ לישע געמײנדע און שולע. נאך זײ איז די שטאט אריבער אין אײגנטום פון די גלוכאװםקיס׳ װעלכע זענען געװען קאלװינער און האבן ביזן יאר 1689 דארט אויפגעהאלטן אזא געמײנדע מיט אן אײגענער קירכע. כמיעלניק איז פאקטיש געװארן א צענטער פון דער אנטי־קירכלעכער און אקאטוילישער באװעגונג אין פוילן, פון די אריאנער, װעלכע האבן געהאלטן אין זײערע הענט אלע שליסל־פאזיציעס. דא זענען זיך צוזאמענגעקומען זײערע פראװינציאלע סינא ...

אין דער צװײטער העלפט פון 18־טן י״ה, באזונדערם אין די זיבעציקער און אכציקער יארן, װען אין פוילן זענען געמאכט געװארן באמיאונגען אויפצושטעלן אינדוםטריע־ אונטערנעמונגען, האבן אויך די שטאט־באלעבאטים פון כמיעלניק זיך משתדל געװען אויפצושטעלן פאבריקן אויפן מוםטער פון די טשארטאריסקיס אין סטאשאװ און װענגראװ. ...

... דער ײדישער ישוב אין כמיעלניק איז אגטשטאנען אין יאר 2 1565 ).

... די אנטװיקלונג פון די שטעט אין דער צויזמירער װאיע־ װאדשאפט איז פארגעקומען צוזאמען מיט דער אנטװיקלונג פון דער פאבריקאציע. אבער שוין אין דער צװײטער העלפט פון 19־טן י״ה זענען געװען אין כמיעלניק פאבריקן װעלכע האבן באשעפטיקט א קענטיקע צאל ארבעטער, וױ די גארבארניעם מיט א גרויםער יערלעכער פראדוקציע, א זײף־ פאבריק, א פאבריק פון ליכט און פאבריקן פון דארפישע געװעבן׳ א ברויערײ, א מאשינען־פאבריק מיט א הוטע פאר רוישטאף, און א װארשטאט פאר לאנדװירטשאפטלעכע מכשירים.

דער פאליטישער מצב אין די יארן 1855—1865 האט נישט וױיגיק געשטערט צו דער אנטװיקלונג פון כמיעלניק, װאס האט אויך געליטן פון די געשעענישן אין שײכות מיטן פוילישן אויפשטאנד פון 1863. בעתן דאזיקן אױםשטאני זענען אין דער געגנט פון כמיעלניק אויםגעבראבן שלאכטן צװישן די אויפשטענדלער אונטער דער אנפירונג פון גענעראל באסאק און כמיעלינםקי מיט אפטײלוגגען פון רוםישן מיליטער. דעם 4־טן נאװעמבער 1863 בײ סטראינאװ (זיבן ק״מ דרום־מזרח פון כמיעלניק) ; דעם ס2־טן נאװעמבער בײ טארנא־סקאלא (8 ק״מ דרום־מערב פון כמיעלניק); דעם 9־טן דעצעמבער 1863 איז פארגעקומען א שלאכט צװישן די אויפשטענדלער אוגטער דער אנפירונג פון קאליטא קעגן א רוםישן פולק אין הוטא־שטשעשינסקא אין װעלכער עם האבן אנטײלגענומען העכער 250 פערזאן• דעם 20־טן יאנואר 1863 איז די אויפשטעגדלער געלונגען צו דעראבערן כמיעלניק. דעם 18־טן יאנואר זענען ארײן אין שטאט 110 פױלישע רײטער, מערםטגס פוילישע דעזערטערן פון דער עםטרײ־ כישער ארמײ, און אין צוױי טעג שפעטער האט זיד צו די אנגעשלאסן די גרופע םון מאיאר רומאװסקי. גאכן אפשטויסן די קאזאקן זענען זײ אװעק אין דער ריכטונ ...

װי געװײנלעך אין רוב פוילישע שטעט האט דער ערשטער בית הקברות פון די אלט־אויפגעקומענע קהילות זיך געפונען אין שכנות פון בית־הכנםת. ײדן פלעגן אײגנװיליק זיך קאנצענטרירן אין אײגענעם קװארטאל. דאם איז נישט געװען קײן געטא לויט אונדזער באגריף. מחמת דעם באגרענעצטן שטח, איז אין כמיעלניק דער בית הקברות געװען זײער א קלײנער. מען האט דעריבער געמוזט קובר זײן אײן מת אויפן צװײטן לויט די משפחות, דעם זון אויפן קבר פוז זײן פאטער און די טאכטער אויפן קבר פון דער מוטער. דאס איז געװאדן מיט דער צײט א מגהג, װאס איז געבליבן לאנג שוין נאכן אויסברײטערן דעם תחום פון ײדישן ישוב. מיט דער צײט, צוזאמען מיטן פראצעס פון עקאנאמישער אנטװיקלונג און אויםברײטערונג פון האנדל, איז דער ײדישער ישוב ארוים מחוץ דעם ײדן־פערטל אלץ מער צו דער שטאט, און בים־ לעכװײז האבן ײדן פארנומען געשעפטן, הײזער, םטראגאנעס און אפילו װוינונגען, אין שטאט־צענטער. ...

פרעציז־קינסטלערישע שײגקײטן פון יענער תקופה. דאס געװעב און די ארגאמענטיק װײזן אויפן הויכן קוגסט־גױוא. א װיכטיק קינםטלעריש חפץ איז אויך געװען דאם פרוכת װאס עס האט געגעבן במתגה דער פרנס פון ועד ארבע הארצות ר׳ יהודה לאגדע, דער פאטער פון ר, יחזקאל לאנדע, דער ״גודע ביהודה״ װעלכער האט א קורצע צײט געװוינט אין כמיעלניק. די דאזיקע קונםט־חפצים װײזן אויף דער פארמעגלעכקײט פון דער קהילה אין יעגער תקופה װי אויך אויפן הויכן קולטור־גױוא פון אירע מגהיגים און ראשים. ...

4. הרב שמעון װאלף בר׳ יעקב יעקל איז פארן װערן רב פון כמיעלניק געװען דײן און ראש ישיבה אין פינטשעװ, מחבר פון ספר ״כבוד חכמים — אגדות ירושלמים״ (װעגן ירושלימער אגדות, האמבורג תס״ג) ״כבוד הבית״ (האמבורג תס״ז). געװען אב״ד אין כמיעלניק, זיך באטײליקט אין דער סעםיע פון ועד הארבע ארצות אין יאראסלאװ אין יאר 1699. אין כמיעלניק האט ער ז׳ כםלו תע״ב — 1712 געגעבן הםכמה אויפן ספר ״מסגרת השולחן״ פון ר׳ בנימין זאב װאלף שבת• פון פינטשעװ (בערלין תע״ג). ...

... אײדער ער האט איבערגענומען דאם רבנות אין כמיעלניק, איז ער שוין געװען רב אין עטלעבע פוילישע קהילות. ...

... הרב דוד שמואל שמעלקא האט זיך אויך באטײליקט אין דער םעסיע פון ועד דד״א אין יאר 1728, געװען רב אין כמיעלניק ביז 1731 און דערגאך אין פינטשעװ.

אין יאר 1897, אין װעלכן די רוסישע מאכט־ארגאנען האבן דורכגעפירט א פאלקסצײלונג, זעגען אין כמיעלניק געװען 5660 ײדן, 1618 ראשי משפחות און 4042 פאמיליע־ מיטגלידער. פון זײ זענען 1563 געװען באשעפטיקט און בלויז 10 משפחה־פירער מיט 29 משפחה־מיטגלידער זעגען געװען באשעפטיקונגסלאז און 30 ראשי־משפחות מיט 8 משפחה־ מיטגלידער האבן געלעבט פון עמעריטור, אדער פון קצבה׳ און 15 זענען געװען אין מיליטער־דינסט. ...

... װען די ײדן האבן זיך באזעצט אין כמיעלניק אױ גענוי נישט באװוםט. די עלטםטע ביז איצט באקאנטע מקורים־גאטיץ װעגן ײדן אין כמיעלניק שטאמט פון יאר 11 565 ) אבער פון דאנען איז גישט געדרונגען׳ אז ערשט אין דעם אנגערופענעם יאר האבן זיך ײדן באזעצט אין דער דאזיקער שטאט. ...

... לויט דער צײלוגג סון 17.55 האט די כמיעלניקער קהילה מיט איר סביבה געצײלט אסיציעל 1467 נסשות (חוץ זױג־ ...

בעת דער דריטער צעטײלונג פון פוילן אין יאר 1795 איז כמיעלניק אריבער אונטער עסטרײכישער הערשאפט. די עסטרײכישע אקופאציע האט אנגעהאלטן ביז 1809, װען דער גאנצער שטח פון דער דריטער חלוקה (״נײ־גאליציע״) איז אײנגעגלידערט געװארן אין װארשעװער פירשטנטום. ...

הבעש״ט חי בדור אחד עם אביר מתנגדױ רבי יחזקאל הלוי לנדא, מגדולי הרבנים בדורו, מפורםם על שם ספריו ה״נודע ביהודה״ ו״דרשות הצל״ח״ (תע״ד —תקנ״ג), ואף נפגשו יחד והתוכחו על החסידות וראשיה. והרי אביו של ה״נודע ביהודה״ היה ױשב ב ח מ י ל נ י ק במשך כמה שניס, וכפרנס העיר נתן במתנה לבית־הכנסת פרוכת אמנותית יקרה שנשאה כתובת מרוקמת ״מתנת אבױ של ה״נודע ביהורה״2. ...

... שחמילניק הקילצאית היהודית כבר התקימה או כעיר נושנה בעלת עבר עם ישוב יהודי ישן, לא זכתה לבקורו של הבעש״ט. אבל מאז התגלותו נקשרו קשרים שונים בין המורה ותלמידױ שבעיר זו. מקודם הױ הקשרים רופפים, ובהדרגה נתהדקו ױתר, ואף נמצאו לו חםידים בעיר, ששיטת החסידות מצאה הד בלבם, ועליהם הוטלה זהירות, כי המלהמה בין החסידים והמתנגדים בליטה ובגליציה היתה במלוא עוזה וטרם ברור היה ידה של מי תהיה על העלױנה.

... אך יד הגורל פגעה גם ברב. ז.חר כמה שנים פרצה תבערה גדולה בחמילניק׳ שבה עלה על המוקד גם בית הרב יחד עם כל םפרױ שהױ מונחים אצלו בכתב־יד. הוא רצה לקפוץ לתוך הלהבות ולהציל את כתבױ שבהם השקיע את כל חײו. ז,ך מקורבױ הניעוהו מעשות זאת. ר׳ דוד לנדא מת אחר כך מרוב צער ויגון.

המחלוקת על הרבנות בחמילניק לא נסתײמה בפטירת הרב לנדא• על כל פנים׳ המאבק הממושך הזה בין החסידים והמתנגדים בחמילגיק יחד עם מעשיהם המתועבים של האחרוגים הכריעו את הכף לטובת החםידות׳ שנהנתה מנצחון מוחילט ועדיפות על מתנגדים. והואיל שחםידי העיר נטו לכװן שהתפשט אז במרבית ערי פולין וגליציה׳ הכװן שיצא מבית מדרשו של רבי אלמלך מליז׳נסק׳ הוכשר הקרקע בחמילניק למגורױ של בנו רבי אליעזר־ליפא׳ הצדיק הראשון בחמילניק׳ שהמשיך בהפצת שיטת החסידות האמורה. ...

... הצדיק מחמילניק׳ נתאר מקצת שבחם של שלשת אחיו הצדיקים.

... נרות׳/ ואחד אחד עזבו את המערכה ובעצמם נעשו לחםידים גלהבים וקנאים. בחמילניק העיר׳ מלאת יראי שמים׳ תורה ופרישות׳ התישב רבי אליעזר־ליפא׳ הרחק מעיר מולדתי ליזנםק׳ אולי כדי שלא ילהתחמם רק מאור צדיקות אבױ הגדול׳ כי־אם גם מצד עצמו. ...

... המהדורה הראשונה של הספר נדפםה בװרשה בשנת תרנ״א, כשמונים וחמש שנה אחרי פטירת המחבר, בידי נכדו, שבהקדמתו לספר מתאר את גודל צדקת םבו בפםוק ״מעשה אבות ירשז בגים״, כי גם בםפר זה נראו שביבי אש מתמלטים בהתלהבות להלהיב לבות בני ישראל לאביהם שבשמים. ותוך כך מביא קצת חומר על אישױתו של םבו המחבר, שהצדיק מלובלין אמר עלױ׳ ש״הוא צריך למנין שלו לתפילה תשעה מלאכים מגודל התלהבותו״. וכן מספר על ימױ האח־ רונים, בהרגישו כי הגיעה עת הסתלקותו, עשה בשושן־פורים סעודה לחסידיו בחמילניק והכין לו כל המלבושים יחד עם ה״קיטל״ שױזקק לו בעת פטירתו, וברכם איש איש כברכתו ונםע לליזנסק, ואחרי כמה ימים גפטר שם בכ״ו באדר תקס״ו, ומקום מנוחתו אצל אבױ הצדיק. ...

... ין אפיה ואין בישול. ביתו של רי״ב הוא זה. לרש אין כל — מנין יקח לבישול, לאפיה ולהכנת צרכי החג המרוביםז אולם, נראה שאין בעיה זו מטרידה את רי״ב או ״ברל בטלן״ כפי שנקרא בפי הברױת, שהרי אין הוא מגלה על כך דבר. אף אינו שרוי חלילה בעצבות. להיפך — הוא ממשיך בהתלהבות ובצהלת פנים, חרף רעבונו הנורא, לפזז ולומר דברי תהלות בן דוד. לו לא חםר דבר — ברוך הוא וברוך שמו. שעה רודפת שעה ורי״ב אינו זז מבית־המדרש ואמירת התהילים. בבית הרי״ב ױשבת הרבנית בוכיה. את דלתות ביתה סגרה לבל יראה איש בצערם. צדיקת אשה זו ורצון בעלה היא עושה. מוטב לא לאכול כזית מצה בפםח מאשר להצטרך לבריות. ״עשה שבתך חול״. לפתע נבנםים שני יהודים, מכובדים לפי מראם ופונים מיד אל הרבנית, שמיהרה לנגב דמעותיה: — אורחים הם מעיר רחוקה. מםתבר שיצטרכו לשהות כאן, בחמילניק, בימי החג. מאחר שמדקדקים הם על קלה וחמורה יאכלו אך ורק בביתו של ירא שמים מובהק. כל בני העיר אישרו להם כי בבית זה דר יהודי ירא שמים. בעױת כםפיות לא יהױ. שלם ישלמו ממיטב כספם.

... בזמן שהיה ״מלמד״ בחמילניק אירע פעם׳ שהלך לאופה אחד שישב םמוך לבית־המדרש להדליק אצלו את מקטרתו. היה אז ױם חמישי בשבוע׳ הוא ױם השוק בעיר׳ והאופה לש אז עיסה. בהלכו ממנו אמר לאופד.: לוש בברכה. מאז היתה הברכה שרױה בעיםה׳ והאופה לש ולש זמן ארוך׳ למעלה משמונה חדשים׳ והעיסה לא פחתה. האופה הפיק ממנה הרבה ככרות לחם׳ ועיסה לא כלתה׳ וכמעט נתעשר מהברכה הזו׳ עד שגפשו קצה בעבודתו׳ וכשגגה יצאה מפױ באמרו : אי אפשר להפטר מזה. מאז פג כחה של ברכה וכלתה העיסה. לימים׳ כשרי״ב נכנם שוב אל האופה להדליק מקטרתו׳ ביקשו הלה לברכו שוב. אך רי״ב השיב לו בדרך צחות כפתגם הפולני: ״ניע זאװשע יארמארק״ (לא בכל עידנא מתרחש ניסא).

ועוד בימי צדיקותו בראדושיץ היה מספר מפעם לפעם במםיבת משפחתו ותלמידױ על מצבו הירוד בעת מגורױ בחמילניק׳ שחי שם בעוני עד שהגיע ממש לככר לחם׳ בלי לגלות לשום איש על מצבו הדחוק מחמת גודל אמונתו ובטחונו במרום שהכל מתנהל בהשגחה פרטית. ופעם׳ בערב שבת לאחר הדלקת הנרות׳ שאז דרכן של נשים לערוך בקורים בבתי חברתן׳ בשעה שהוא עצמו היה בבית־המדרש׳ נכנסה אחת משכנותױ לביח הרבנית ומצאה שם שתי נרות קטנות דולקות׳ שמתוך קטנותן לא האירו יפה בבית׳ ועל השולחן מצאה מונחות שתי גלוסקאות שחורות׳ ועל הכירה עמדה ...

... בעודו ױשב בחמילניק ניכרו ברי״ב שלש סגולות: בעל תפילה לוהט וגועש׳ בדחן נועז לגבי הצורה והאמצעים׳ זמר מיטיב נגן בחן ובנועם׳ שהתאחדו בהרמוניה באישױתו. אך יחד עם זה פעל להחלפת שיטת רבי אלימלך מליזנסק בחסידות פולין בשיטת רבי יעקב־יצחק החוזה מלובלין. האם בגלל קפדנותו של רבי ליפא בנו של הליזנסקאי עלױ בתקופת ענױ עשה זאתז הרי בתקופת צדיקותו השלים רי״ב אתו׳ והרוח הרעה שעברה ביגיהם כאילו חלפה מהעולם. ואולי משום ״רוח הוא באנוש״...

בין ראשוני החסידות שישבו בצפת מתנוסם שם אחד של עולה חמילגיק. היה זה לא עולה סתם אלא אחד מחשובי החםידים בצפת׳ הוא ר׳ משה שמעון װלף ״בן הגאון מחמילניק״, שבשנת 1830 הוא חתם יחד עם אחרים על האגרת שניתנה לשליח החסידים בצפת לר׳ ראובן׳ מצאצאי ר׳ מרדכי מארדוט׳ אב״ד בפאריצק שיצא לאירופה לאסוף כספים1/ ר׳ משה שמעון װלף זה היה חלוץ או אחד מחלוצי העליה של חמילגיק שעלו בהשפעת רעױן החסידות׳ התישב בצפת ועםק בענין ישוב ארץ־ישראל ובקױם הישוב היהודי והגדלתו ע״י גױם עזרה מן החוץ. על חלוץ חמילניק זה בצפת אין לנו פרטים על חײו ואורח חײו בצפת ובמה עסק להנאתו. ...

... עיר הביאה לתוצאות חױבױת גם ביחסה להגברת הישוב היהודי בארץ־ישראל. השאיפה לעלות לא״י ההלה בחסידות כמעט עם יס דה. עוד הצדיקים הבעש״טײם הראשונים הניחו את היםוד לישוב היהודי החדש בא״י. הראשון מהם שעלה לארץ היה רבי אברהם גרשון מקיטוב׳ גיםו של הבעש״ט׳ שעלה בשנת תק״ז. בשנת תקכ״א עלו ר׳ מנחם־מנדל מפרמישלן ור׳ נחמן מהורודנקה ואתם כמה חםידים. בשנת תקל״ז עלו ר׳ מנחם־מנדל מװיטבםק ור׳ אברהם מקאליסק ואתם ױתר משלש מאות חסידים. בשנת תקנ״ח עלה ר׳ יעקב־שמשון משיפטובקה׳ וקרוב לאותו זמן עלה ר׳ אברהם דטבר מאױרוטש. הצדי־ים והחסידים שעלו עמהם התישבו בטבריה׳ בחברון (החב״דײם;, בצפת ובירושלים. והם הפיצו את תורת החםידות בא״י בצורות שונות והרבה ממנהגיד.; דביקות ודיבוק חברים וגם את הנגון והריקוד החסידי. תנועת העליה לא״י לא פסחה על חמילניק׳ שעוד במחצית הראשונה של המאה הי״ט כבר היתה קשורה בא״י. מובן שאין לנו פרטים על כמות העליה מעיר זו. ויש לדעת שהעליה לא״י היתה קשורה אז בתנאים קשים ובהוצאות מרובות׳ שלא כבימיגו אנו. מלבד זה העליה לא היתה ישרה ממש לא״י׳ אלא בעקיפין׳ והעולה מחמילניק או מעיר אחרת לא היה בטוח אם ומתי יגיע למטרתו. קשים מאד הױ חבלי העליה׳ ואת הקשײם אפשר לקרוא בתאור מסעיו לארץ־ ישראל של רבי נחמן מברצלב׳ שכױם הם נראים דמױנײם בױתר.

... טובות ודרכי עבודת ה/ ואף מסרו לו ״פדױנות״. בגיל העמידה קבע משכנו בקילץ׳ הקים לו בה בית ברחוב ״נײע װעלט״ והחל לערוך שולחנות. עניני המםחר היו נהירים לו׳ אחרי שעסק בהם זמן מסוים׳ ולכן רבו החםידים מבין מעמד הםוחרים שפנו אלױ בעצה׳ והוא ידע לעמוד להם בעת צרה ולחלצם במקרים קשים. הוא נפטר בשנת תרפ״ד׳ בט״ז מרחשון׳ ובנו ר׳ ישעיה׳לה שכהן כרב בבוסק הםמוכה לחמילניק ושיצא לה שם במעינות הרפואה שלה׳ בא למלא את מקומו״3).

14) עוד לפבי תקופת החסידות כהגו ברבנות בחמלגיק אישים■ חשובים, ומהנודעים גזכרים בספר ״לוחות זכרון״ מאת ח. ד. פרידברג (פרבקפורט ע״נ מײן, תרםד), כמו : הרב יצחק מאיר פרנקל־ תאומים וממלא־מקומו אחריו הרב אליעזר במ׳ יהודה, ואחרױ בא הרב שמעון װלף מפיגטשוב מחבר םפרים, ומקומו מלא הרב דוד שמואל שמלקד״ ואחרי שעבר לכהן בקראקא בתקבל במקומו בחמילניק הרב ױסף לנדא/ ואחרױ בא הרב בריש. ...

... להזכר בסםרות החסידית. וסלא על שרבי אברהם דוב אורבך אב״ד חמילגיק, תלמידו של הצדיק המגהיג השגי בחםידות, לא זכה להזכר. ...

... 35) הסופר נחמן שמן, שםרםם בעתון ״אידישער זשורנאל״ המוסיע בפורונסו שבקנדה (19 ינואר 1955) את הצוואה של הרב ר׳ אברזע אײגר ז״ל מלובלין, מספר שר׳ אברהם יצחק סילמן, רבה של חמלניק, היה חםיד לובלין נודע והיה גוסע לשם תמיד לחג השבועות ולראש־השנה. ...

... והנה הופיע הםפר ״ברכת טוב״ על התורה, חלק ראשוןי םפר בראשית, נדפם בבילגורײ בשנת תרצ״ח, שנה אחת לפני מלחמת השואה האױמה, ומכיל 152 עמודים (שתי עמודות בעמוד בתבנית גדולה). בראש הםפר באה הקדמת הבר המחבר הנושאת את התאריך תרם״ט שנכתבה בחמילניק ובסוף הספר נםפחו ״לקוטי תשובות׳/ ובהם שלשה םימנים. שתי התשובות הראשונות כתב אחרי עזבו את חמילניק ועבר לשבת באוזירוב, והן רשומות בתאריכים * הראשונה — ו׳ טבת תרמ״ו, השגיה — להרב אברהם יהושע השיל אב״ד שיננה — ר״ח שבט תרמ״ו. והשלישית, שהיא תשובה להרב מראקוב מחבר הספר ״אהל משה״ נבתבה בחמילניק בשנת .תרל״ו. ...

משנעשה בר־מצוה קבל עלױ םיגופין והרבה לעםוק בלמיד התורה בהתמדה יתירה׳ ובעמדו בתפילה היה משוטט מזוית לזוית (כרל״י מברדיצ׳וב בשעתו) ונהג בקדושה ובפרישות. בשנת תר״מ׳ כשמלאו לו ט״ו שנים (אבױ כיהן אז אב״ד בחמילניק), התקימו נשואױ עם בת הצדיק מחנצ׳ין׳ ושמונה שנים אכל על שולחן חותנו׳ ושם לילות כימים לעםוק בתורה וחסידות גם יחד בשקידה נפלאה, עד שבמשך שנים אלה הספיק לעבור פעמים אחדות על כל ש״ס עם תוספות וכל הראשונים׳ למד במה פעמים את בל חלקי שולחן־ערוך תוך עמקות וחידש הרבה על הרמב״ם ואחרים׳ מלבד סתם שיעורים בש״ם ובפוםקים. ואף שהיה אז בר ט״ו —ט״ז התפלל בצביר עם חותנו שדרבו היה להתפלל שחרית בזמן מאוחר בױתר׳ עד שכאשר האריכו בתפילין דר״ת לא הספיקו לאכול אלא התפללו מיד מנחה. כך נהג גם רא״ש לכבוד חותנו׳ וממילא היה אוכל ארוחת בוקר בלילה. ואחר זה היה לומד כל הלילה עם שמונה תלמידים מובהקים בגפ״ת׳ וכה עברו עלױ השנים שאכל על שולחן חותנו הצדיק בקדושה ובטהרה׳ בעבודה ובפרישות ללא שיעור. ...

בעודו צעיר נשא בתרע״ו את בת םבו מקילץ שהיה בן האדמו״ר רבי יצחק שלמה מזיליחוב וקבל משרת ר״מ בקילץ. משם עבר לאפטא כמו״ץ וראב״ד. בתר״פ נתמנה רב בראקוב במקום רבי שאול טויב ממודזיץ שעבר משם לקליטשוב כראב״ד. בראקוב עמד גם בראש עדת חסידים. אחרי פטירת הרב אברהם יצחק םילמן בחמלניק נבחר בתור רב ועבר לשבת שם כרב המקום. אמנם הוא נכנם בעול המחלוקת עם ״בר מצרא״ ר׳ טוביה סילמן, בנו של הרב שנפטר. אבל עובדה שרבי אליעזר יהושע עלה קרגו בעיר הודות ללמדנותו וידיעותױ הרבות בחכמת היהדות. והרי גם סבו רבי אריה יהודה ליב השני כהן ברבנות בחמילניק במשך זמן מסוײם ורק לבםוף נאלץ בעקב סבות שונות לעזוב את העיר ולעבור לאוזירוב. בתוקף ״חזקת״ רבנותו של םבו הרגיש עצמו כממ־ שיך ברבנות המסורתית של משפחתו והצליח לרכוש לעצמו עמדה מכובדת. על כל פנים, חמלניק היתה חביבה עלױ ױתר ממקומות כהונתו הקודמים, זבה מצא לו מנוחה ױתר מבשאר הערים, על אף המחלוקת על הרבנות עם קרובו ר׳ טוביה, שהיה נשוי לבת דודו, נכדת הצדיק מחנצ׳ין. בחמילניק ישב על התורה ועל העבודד״ פרסם את מאמרױ בקובצים תורתײפ שונים שהופיעו בפולין על נושאים עױגײם, שהפנו תשומת לב גאוני הדור. ...

... כשחלה הרבי הלובלינאי במחלתו האחרונה, יצא הרב לבקר אצל רבו. באותו זמן למדתי אצל הרב בחמילניק וזכיתי לנסוע עמו ללובלין. החזון של אותה פגישת הגאון ז״ל עם הרבי שגטה למות לא ימוש מזכרוני לעולם. ...

כ׳געדענק װי בעתן ערשטן װעלט־קריג איז געקומען קײן כמיעלניק אן עםטרײכישער מיליטערישער רב — דאם איז געװען דער באװוסטער היסטאריקער פראפ׳ מאיר באלא־ באן. ער איז געװען דערשטוינט צו הערן װי װײט דער כמיעל־ נ־קער רב איז באקאנט אין דער ביבליאגראפיע פון רבנישער ליטעראטור — און װי קומט עס, אז אין אזא קלײן שטעטל זאל זיך געפינען אזא גדול בתורה. ...

... דער כמיעלניקער גאון האט געהאט א טיפע ידיעה אין גע־ שיכטע פון ײדישע ספרים־מחברים און האט שטענדיק זיך פאראינטערעםירט מיט נײע און אלטע םפרים אויסגאבן.

... בעײרה חמילניק עבד בדאר המקומי יהודי אחד׳ שקראו לו מורדקא רומיאני. בי״ד למאי 1927 קיבל מורדקא רומיאיי מהמחלקה האדמיניםטראטיבית של דירקטורױן הדאר והטלגרף בקראקוב מכתב קטן : ״לרץ הדואר (נושא מכתבים נקרא בך רשמית) מר מורדקא רומיאני בחמילניק. הדירקטורױן של הדואר והטלגראף אינו זקוק ױתר לעבודתו במשרד הדואר והוא משחרר את אדוני מעבודתו בהודעה על חודש למפרע• החל מױם שליחת המכתב״• עם כל אדיבותו של המבתב היה פירושו למורדקא רומיאני גזר דין של חוםר פרנסה ופיצוי של משכורת חודש אחד בלבד. אולם הוא לא השלים עם גזר הדין וביקש עזרתו של םינאטור יהודי׳ חבר מפלגת האגודה׳ שנשאה אז חן וחסד בעיני הממשלה. הוא פנה לדירקטורױן הדואר וזכה לתשובה דלהלן : ״להא׳ יצחק בוימינגר׳ סינאטור של הרזצ׳פוםפוליטה הפולנית. בעקבות פניתו האישית בענין

המשכת עבודתו במשרד הדואר בחמילניק של השומר לפי חוזה מורדקא רומיאני׳ מודיעים בזה לאדון הםינאטור׳ שה־ דירקטורױן לדואר וטלגראף היה נאלץ לנתק את יחסי השרות עם הא׳ מורדקא רומיאני בגלל התנהגותו הבלתי מתאימה מבחינה מדינית״. ובכן לא פוטר מורדקא רומיאני הדװר בחמילניק בגלל יהדות׳ חלילה׳ אלא משום התנהגות מדינית בלתי מתאימה. מה היה חטאו המדיני של מורדקא רומיאני לא פורש בתשובה לסינאטור בוימינגר. ...

... אין כמיעלניקער פאםט־אמט האט געארבעט א ײד מיטן נאמען מרדכי (מארדקא) רומיאני. דעם 14־טן מאי 1927 האט ער באקומען צוגעשיקט פון דער אדמיניסטראטױוער אפטיײ לונג פון דער דירעקציע פון פאםט און טעלעגראף אין קראקע א קלײנע מיטטײלונג מיט אזא אינהאלט : ״צום ״ליסטאנאש״ פאן מארדקא רומיאני אין כמיעלניק. די דירעקציע פון פאסט און טעלעגראף נויטיקט זיך מער נישט אין אײער ארבעט אין פאםט־אמט און באפרײט אײך פון אמט מיט א פארויסמעלדיגג פון אײן חודש, אנהײבנדיק פון דער דאטע פון ארויםשיקן דעם ברױו״. ...

... דאם הײסט, אז דער ײדישער ברױו־טרעגער פון כמיעלניק איז, חלילה, נישט באזײטיקט געװארן צוליב דעם װאס ער איז א ײד, נאר צוליב פאליטישע טעמים. װאס זײן פאליטישער חטא איז געװען, איז נישט אנגעגעבן געװארן אין דער תשובה צום סענאטאר בוימינגער. ...

... לא אשכח את הנסיעה מקילץ, העיר המחוזית׳ אל חמילניק מהלך 32 קילומטרים. בתחנת הרכבת חיכו לי החברים העגלונים גם בימי החורף כשבידיהם אדרות ופרװת לעטפני ולשמור עלי מםני הקור והםופה המשתוללת. ואילו למעשה לא היה צורך בזד״החמימות החברית היתה מתגברת על הרוח ועל הכפור׳ ועם לגימה של כמה כוםױת הדרך אצה לגו תוך ספורים ודו״חים על הנעשה במפלגה ובעולם, ובעיקר על הפעולות, שהחברים עומדים לבצע בעגלא ובזמן קריב.

בביקורי האחרונים בפולין אחרי תקופת ההשמדה לא עמד בי כח לבקר בהרבה מקומות, שם לא נשאר זכר, לפי ידיעותי, לקהלה היהודית. לא בקרתי לכן, גם בחמילניק. ...

די פועלי־צױן־מענטשן פון כמיעלניק האבן געהאט העזה און שװונג. האבן זײ דאך געהאט א נאציאנאל־סאציאלן אידעאל. זײ האבן זיך נישט באגנוגנט מיט סתם פאנטאזיעס׳ מענטשן פון טאט זענען זײ געװען. נישט אײן מאל האב איך באזוכש דאם שטעטל און יעדעס מאל האב איך מער און מער געזען פון דער נאענט די אלזײטיקע און פארצװײגטע טעטיקײט פון פועלי צױן. ם׳איז מיר קלאר געװארן׳ אז נישט בחינם האבן די מאסן זײ געשאנקן צוטרוי און זיך באצויגן פאזיטױו צו זײער איניציאטױו. פון דעם פאלק זענען זײ ארוים און צװישן פאלק זענען זײ געזעםן. זײ האבן גוט געקענט זײנע נויטן און צוגעהערט זיך צו זײנע פארלאנגען, דעריבער האט זיך זײער ענערגישע טעטיקײט געפילט אויף אלע לעבנס־ געביטן: אין פראפ׳ םארײנען, זײ האבן אויפגעשטעלט שולן פאר ײדישע קינדער׳ אײנגעארדנט אװנט־קורסן פאר דער־ װאקםענע׳ װעלכע האבן אין זײער קינדהײט נישט געקענט באזוכן קײן שולן. פועלי־צױן האבן געגרינדעט א ביבליאטעק פון ײדישע און פוילישע ביכער, זײער אפט אײנגעארדנט פארלעזונגען פון רעפערענטן פון דער הויפט־שטאט אויף געזעלשאפ ...

... מיטן אויסברוך פון דער איבערקערעניש אין דײטשלאנד, װען די מיליטאריםטישע מאשין איז זיך פונאנדערגעפאלן און דעם קיױערס מיליטער האט פארלאזט פוילן געיאגט דורך פילםודםקים פוילישע לעגיאנערן, האבן זיך פארשפרײש קלאנגען׳ אז אין אלע שטעט םון דער פוילישער מדינה איז די מאכט איבערגעגאנגען אין די הענט פון ארבעטער און .אז א באפעל איז ארויס צום רעװאלוציאנערן לאגער אין אלע ערטער באלד צו פארכאפן די מאכט פון די משרתים־הינט פון פארפוילטן צאריזם, װעלכע האבן דורות־לאנג געפײניקט די פוילישע באפעלקערונג. אז די בשורה איז אנגעקומעז קיץ כמיעלניק׳ האבן זיך די חברים פון פועלי צױן צוגעאײלט מקײם צו זײן די מצװה. זײ האבן שנעל באהערשט אלע שטאט־ אינסטיטוציעם אץ פראקלאמירט א רעפובליקאנישע מאכט. לײדער האט די צײט גישט צוגעשסילט פאר דער כמיעלניקער רעפובליק. דעם שטעטל איז נישט באשערט געװען הנאה צו ד.אבן א לאנגע צײט םון רעװאלוציאנערער מאכט. פון קריױ־ ...

גרויס איז געװען די װירקונג פון פועלי צױן אויף די ארבעטער׳ הארעפאשניקעס און קלײנהענדלער אץ כמיעלניק. דאם איז נישט איץ מאל געקומען צום אויםדרוק בעת די װאלן צום שטאטראט און צום םײם. די פועלי־צױן־רשימה האט באקומען מער שטימען װי אלע אנדערע ײדישע ליםטעס צוזאמען. געװען א פאל װען די פועלי־צױן־ליםטע צום שטאט־ ראט האט דערגרײכט מער מאנדאטן װי די צאל קאנדידאטן• בערך 500 שטימען האט זײער רשימה צוזאמענגענומען יעדעס מאל׳ און דערמיט אונטערגעשטראכן די שטאנדהאפטיקײש פון זײערע טרײע אונטערשטיצער. ...

... קיץ פוילן בין איך אנגעקומען סוף יאר 1918, באלד נאך איר באפרײונג פון דייטשן שטױול׳ װען די ױנגע מדינה האט געמאכט אירע ערשטע שריט אויפן װעג צו איר זעלבשטענ־ דיקײט׳ נאך דורות פון אונטערדריקונג סײ פון דעם רוסישן סײ פון דעם דײטשן אקופאנט, דעמאלמ, אין די ערשטע טעג פון דערװאכונג פון אונזער באװעגונג, װעלכע איז ארויס פון רעװאלוציאנערער אונטערערד אויף דער פרײ, כדי אויסצורופן פרײהײט צו די באהאלטענע כוחות אינעם פאלק, זײ זאלן זיך מאביליזירן אין קאמף פאר אונזערע נאציאנאלע און םאציאלע פאדערונגען ; צװישן די װענט פון דער ערשטער לעגאלער קאנפערענץ פון פועלי־צױן׳ האט מיץ אויער דאס ערשטע מאל אויפגענומען דעם נאמען פץ שטעטל כמיעלניק, װאס ליגט אין די געגנטן פון ״מלך אבױנם גיטער״ דער נאמען פון דעם קלײנעם שטעטל איז אבער געװען באהאפטן מיט א קלינגנדיקן מאדנעם באגלײט: כמיעלגיקער רעפובליק. אין דעם ״צונאמען״ איז געװען עפעס פון דער דרײםטקײט און העזה פון יענע טעג. א מין ציטער־געפיל פון גרונטלעכע ענדערונגען אין לעבן פון דער געזעלשאפט און פון דעם פרט. ...

... כמיעלניק האט פארמאגט, װי אלע ײדישע שטעט אין פוילן׳ אירע אײגענע לומדים, גבירים, תקיפים׳ משכילים, און אויך אירע אײנפאכע פראםטע ײדן. עס איז כדאי צו דערמאנען עטלעכע באזונדערע טיפן יידן װאם כמיעלניק האט פארמאגט, הגם יעדער ײד׳ יעדער קדוש, איז װערט מען זאל װעגן אים שרײבן.

אזוי ײדיש און הײליק האט גערעדט אן אײנפאכער און פראסטער ײדישער שוסטער אין כמיעלניק. ...

משה דאמב / פון ״כמיעל״ ביז כמיעלניק ...

קום איך אײנמאל אראפ קײן כמיעלניק אויף א שבת און איך לאז װיםן אלע שנײדער־געזעלן, אז מיר טרעפן זיך אלע נאך מעריב אין מארק• מיר קומען אלע אין מארק, בלויז אײנער האט געפעלט, דאם איז געװען שמואל כעמיעם גודמאן, װאס האט געארבעט בײ שלמה גאנז. װען מען איז געקומען צום הויז פון שלמה גאנז ארויםרופן שמואלן, האט קײנער נישט געװאלט ארײנגיץ. אויך מיט מיר האט קײנער נישט געװאלט מיטגײן, בין איך אלײן אריץ. ...

... מאשינען־ארבעט פאר כמיעלניקער לעדער־פאבריקן, װאסער־ פלימפן א.א.װ. נאר זײן אײגענער ברודער חײם, װאם האט בײ אים געלערנט די מלאכה האט געקאנט אין בויען ליכט־ מאשינען מיט אים קאנקורירן.

... מיץ נאמען איז משה לימער (מאריס) מינץ, געבוירן און דערצויגן אין כמיעלניק ; דער ײנגסטער פון 9 קינדער. די נעמען פון מײנע עלטערן זענען געװען אברהם יעקב און מינדל. מײן פאטער האט מען גערופן אברהם יעקב ״קעלבל־קצב״. מײן מוטער האט מען גערופן מיגדל־שרהלע די הײבאמם אדער שרהלע דער גבאיטעס טאכטער. מײנע עלטערן, זײדעס און עלטער־זײדעם שטאמען פון כמיעלניק. איך געדענק נאך אלם א קינד, תשעה־באב אינדערפרי ארוים־ גײענדיק פון שול זענען ײדן געגאנגען מיטנעמענדיק זײערע ײנגלעך אנגעגורט מיט הילצערנע שװערדלעך צום נײעם בית־עולם. ארויפקומענדיק אויפן בית־עולם האט מיך מײן פאטער געהאלטן בײ דער האנט, אויפגעזוכט די קברים פון מײנע עטלעכע דורות זײדעס און איך האב געװארפן קנאבל אויף זײ און ארײנגעשטעקט מײנע הילצערנע שװערדלעך לעבן די מצבות. ...

... אין צװישנצײט שרײבט מיר מײן ברודער נאטע פון אוג־ גארן אז מיט מײן פאך װעל איך דארט קענען מאבן א שײן לעבן... אין אקטאבער 1908, געזעגן איך זיך מיט מײן קעלצער משפחד״ און פאר ארײן צום לעצטן מאל קײן כמיעלניק, זיך זען מיט מײן פאטער.

װען כ׳בין אנגעקומען קײן כמיעלניק, איז שוין געװען נאכט. איך האב געזוכט צו זײן נענטער צום בוסקער װעג, װײל מײן רײזע האט געדארפט זײן דורך םטאפניץ און פאטשענעװ. ער האט אויסגעזען שטארק אפגעצערט. ער באקלאגט זיך פאר מיר : נישטא קײן פרנסה. איך האב אים געגעבן עטלעכע רובעל. ער האט אבער דאם געלט נישט געװאלט נעמען זאגנדיק: ״מײן קינד, אז מען פארט א װײטן װעג איז װיפל מען האט בײ זיך געלט איז נישט גענוג״. איך האב אים פארזיכערט אז איך האב גענוג געלט מיט מיר. אין הארצן האב איך מיר דערבײ געטראכט : מײן ארימער פאטער, האסט אויפגעהא־ דעװעט 9 קינדער און אויף דער עלטער ביזטו אויסגעשטעלט צו בעטל־ברויט. עם האט מיר פארקלעמט דאם הארץ. ...

... רבעט. מען האט נישט פארדינט. מענטשן האבן געהונגערט. מער, װי דאס, װאם איז געװעזן אין הויז׳ האט מען נישט באקומען. אלע שפײזן זענען אויסגעגאנגען. א חוץ קארטאפל. דאס פלעגט יעדע באלעבאסטע אנגרײטן פון אײן הארבםט ביזן צװײטן, די יאטקעס האבן זיך אויך פארמאבט. די קצבים האבן נישט געהאט קײן פלײש צו פארקויפן, װײל קײן לעבעדיקע בהמות האבן די פויערים נישט געבראכט אין שטאט ארײן, איז נישט געװען װאם צו שעכטן. װען אפילו יא, װאלט אויך גישט געװען פאר װעמען... װײל׳ אויסער די קראנקע, װאם די שפיטאלן זענען שוין געװען איבערגעפולט מיט זײ, איז שוין כמעט קײנער נישט פארבליבן אין שטאט. די אלע, װאם האבן נאך געקענט גײן אויף זײערע פים, זענען זיך צעלאפן אין דעם נאענטן ״שלאט־ קאװער װאלד״ װאס האט זיך געצויגן א מהלך מײלן, לעבן װעג צװישן כמיעלניק און בוםק. ...

די בוסקער ײדן האבן געבאקן גענוג ברויט, אבער כדי דאס ברויט אריבערצוברענגען קײן כמיעלניק האט מען געברויכט צו האבן פורן. בעלי־עגלות זענען געװען גענוג אין כמיעלניק. אבער אײנער איז געװען אין יענער צײט, װאס האט זיך אויסגעצײכנט מיט זײן גוטסקײט־ דער שפיליטער משה סמאלאזש ע״ד״ װאם האט אנגעפירט מיט טראנם־ פארטאציעס פון כמיעלניק קײן װארשע און פון װארשע געבראכט פארשידענע מאטעריאלן און םחורות קײן כמיעלניק. ער האט געהאט א גרויס הויז מיט .א דורכפאר פון אײן גאס אין דער צװײטער. פון אײן זײט הויף זענען אויך געװען די די םטאינעם פאר די פיל פערד און פון דער צװײטער ־וײט פון הויף זענען געשטאנען װוינונגען פאר זײן אײגן געברויך און אויך פאר די מענטשן בעלי־עגלות װאס האבן פאר איפ געארבעט. איך געדענק אויך, אז אן עקסטרע גרוים צימעד כון זײן גרויםער װוינונג האט ער אפגעגעבן פאר דער חברה בעלי־עגלות, װאס האבן געהאט אן אײגעגע םפר־תורה און מען האט דארט געדאװנט יעדן שבת און ױם־טוב. איך געדענק אויך, מיט יארן שפעטער, װען עס האט פאםירט אז משה םמאלאזש איז זײער שטארק פארשלאפט געװארן און מען האט אים געמוזט איבערפירן ...

דאם איז געװען די ארבעט פון דער שטאט־מאכט, װײל אין יעדן טויטנפאל האט מען געמוזט לאזן װיםן דעם מאגיםטראט, װאס האט גלייך געשיקט 2 סטרוזשעס. זײ האבן די אלע זאכן באגאםן מיט קארבאל און אװעקגעפירט צום פארברענען... די שטאט כמיעלניק האט געהאט איר שטענדיקן קבורות־ מאן׳ װאס האט געוװינט בײ דעם ארײנגאנג צום בית־הקברות. דאם נײע גוטע ארט, װי מען האט דאם גערופן אין מײנע קינדער־יארן, איז געשטאנען אויף א זאמדיקן בארג. דער אלטער בית־עולם האט זיך געגרענעצט מיטן שולהויף. פון דרײ זײטן איז ער געװען ארומגעצוימט מיט א הילצערנעם פארקאן און די פערטע זײט, װאם האט זיך געגרענעצט בײ דער ״מריצע״ איז געװען אויפגעשטעלט א שטײגערנע מויער. נישט אײן מאל האבן מיר, קלײנע חברה, זיך ארויפגעדראפעט אויף דעם מויער אין א געװעט, װער עס װעט שנעלער לויפן — צי איך אויף דער מויער, צי דער אנדערער אונטן...

... גערופן יאסעלע רופא. דער איטשל רופא איז שוין געװען $ן אויך כמיעלניק און לאזט גאר נישט נאך. עם איז שוין די ...

... די כלי־קודש האט װײטער געזאגט תהילים צװײ מאל א טאג. מען האט געזען׳ אז אלע ײדן׳ אפילו די װאם זענען אװעק אין װאלד׳ זאלן אויך זאגן תהילים... איצטער האט קהל זיך אויך גענומען שטעלן א חופה אויפן בית הקברות׳ א ״שװארצע חופה״• מ׳האט שוין געהאט צוגעגרײט אן אלט־פארזעםענער ארעמער בתולה. אויבאיךגעדענקקלאר׳איזזי געװען מילקע דעם םופרס טאכטער און עפעס אן עלטערער בחור׳ א בטלן װאס איז גראד געקומען קײן כמיעלגיק׳ װען די כאלערע איז אויםגעבראכן. ער האט זיך אויפגעהאלטן אין בית־מדרש׳ געטראגן האלץ און װאםער און גאך אנדערע שליחותן גע־ גאניען. דאס איז געװען צומארגנם׳ זונטיק נאן שבת נחמו. נאך האלבן טאג האבן זיך באװיזן צװײ רײטער אויף פערד, אנגעטאן אין רבנישע קלײדער — שטרײמלעך אויף די קעפ מיט אטלאסענע זשובעצעס׳ מיט גארטלען ארומגעבונדן. זײ האבן זיך אפגעשטעלט בײ דעם פראםטן בית־מדרש און הויך אויפן קול אויסגערופן די געמען פון די קראנקע ײדן׳ װאם האבן זיך געפונען אין די צײטװײליקע האספיטאלם און אוים־ גערופן : ״בעזרת השם׳ װעלן אלע קראנקע פון דער קהילה קדושה כמיעלניק׳ געזונט װערן !״

... אויף די טישן זענען געװען אנגעשטעלט פארשידענע משקאוד״ און צוצובייםן. די מחותנים מיטן חתן און די בלי־קודש און אויך אנגעזעענע בעלי־בתים האבן זיך אויסגעזעצט בײ אײן טיש און די פרויען מיט דער כלה בײ דעם צװײטן טיש. מען האט געטרונקען לחײם, געװונטשן מזל טוב צו חתן־כלה און דער אויבערשטער זאל שיקן א רפואה־שלמה צו אלע קראנ־ע ײדן... מען האט געזאגט די שבע־ברכות און געבענטשט. דאן האט מען געדאװנט מערב און די יתומים האבן געזאגט קדיש. דער עולם האט זיך גענומען פאנאנדערגײן, די מחותנים האבן אהײמגעפירט חתן־כלה, אין הויז פון דער כלהם עלטערן. אט אזוי האט מען אדורכגעפירט אין כמיעלניק א חתונה מיט א שװארצער חופה אויפן בית־עולם, פאר א םגולד״ בדי אפ־ צושטעלן די כאלערע־עפידעמיע.

... פון דער צײט אן, װי די עירובים זענען אײנגעשטעלט געװארן אין די פיר עקן פון שטאט, האט די כמיעלניקעי־ חברה עירובים געהאט אביםל מנוחד״ מ׳האט געקענט טראגן אום שבת. די חסידים אבער האבן נישט געהאלטן דערפון. זײ האבן נאך שטענדיק געטראגן די פאטשײלע אויפן האלדז. ...

בשעהן אויםברוך פון רוםיש־יאפאנישן קריג האט די צארישע מאכט פראקלאמירט א מאביליזאציע. אויך אין כמיעלניק זענען דורכגעפירט געװארן אבלאװעם׳ און מען האט מיט כוח אװעקגעפירט אין דער ארמײ ײדן װאם האבן זיך אויםבאהאלטן פון קריג. באלעבאטישע ױנגעלײט האבן מיט ...

... צוזאמען מיט פיל גרויםע שטעט אין פוילן׳ װאס האט דעמאלט געהערט צו רוםלאנד׳ האט אויך כמיעלניק צו יענער צײט געהאט אירע סאציאליסטן־רעװאלוציאנערן׳ װעלכע האכן זיך געגרײט צום גרויםן טאג פון דער רעװאלוציע אין יאר 1905. ...

עם איז געװען אין יאר 1902 פאר פםח. אין שטעטל האט מען געבאקן מצות אויף פםח, האט דער רב פארארדנט די בעקערס זאלן באצאלן פאר קמחא דפםחא, װען נישט װעט געאסרט װערן דאס מעל אויף פסח. םאנדל בעקער האט געחוזקט און געזאגט, אז ער װעט נישט באצאלן. ער איז געפארן קײן דזשיאלאשיץ, דארט געקויפט מעל און געברענגט קײן כמיעלניק. דער רב האט זײנע מצות געאםרט, דער בעקער האט זײ פארקויפט ביליקער און דעם רב געמאכט א משפט אין בוסק. צװײ טעג פארן משפט איז סאנדל בעקער ארוים פארמאכן די לאדן האט ער ״דערזען״ דעם רבס מוטער נחמד״ ער איז קראנק געװארן און באלד געשטארבן. די גאנצע שטאט האט געזאגט, אז די רביצין האט אים מעניש געװעזן.

... איך זע זײ װי איצט׳ די כמיעלניקער... אט איז אברהם שטראך׳ א שװאך קינד געװען׳ װאם איז אויסגעװאקסן צל אן ארבעטזאמער׳ שטאלצער גוט־באזיצער. יעדן טאג איז עד ארויםגעריטן אויף א פערד — באארבעט פעלדער לויט די גײעסטע מעטאדן׳ געהאט א ״האדאװלע״ פון פערד און קי׳ באקומען אלם גוטער לאנדװירט א פרעמיע פון צוזאמענפאי־ פון פוילישע פריצים. אין ײדישע הענט זענען געװען טארטאקי׳ קאלך־אויװנם׳ מילן׳ גיפס׳ א פאבריק פון זײף׳ א פאבריק פון ביר׳ גארבערײען׳ גרויסע פאשערײען פון גענדז און פיש . הונדערטער משפחות האבן דערפון געחאט פרגםה. אין די בערליגער האלעס האט מען געפאדערט כמיעלניקער גענדז. כמיעלניקער ײדן האבן עקספארטירט האלץ׳ תבואה׳ אײער׳ פעדערן׳ גענדז.

... איך געדענק זײערע גוטע מידות. כ׳דערמאן זיך׳ װי אײנער א כמיעלניקער ײד איז שטארק פארארעמט געװארן. א פאטער פון זעקם קינדער איז געבליבן אן פרנםה׳ עם האט ארײנ־ גערעגנט אין שטוב׳ טיר און פענצטער זענען געװען צעבראכן און דאם װאםער האט געפרירט אין פעסל. די קינדער הארן געהונגערט און געפרירט. מײן מוטער איז ארײנגעגאנגען און דעם ײד פארגעלײגט געלט צו נעמען די שטוב אױס־ צובעםערן׳ האט יענער געענטפערט ־ עם איז דא א דין׳ װען אײנער פארמאגט אויף צװײ םעודות׳ דארף ער פון קײן מענטש נישט געניסן. ער האט פון קײן מענטשן נישט געװאלט געניםן און טאקע אין קורצן געהאלפן געװארן מיט פרנםה.

... כמיעלניק איז געלעגן אין א טאל. װען מען איז ארײנ־ געפארן פון צפון־זײט פון קיעלץ׳ האט מען צום ערשטן געזען פטאשניקס קאלך־אויװן׳ שטראכס גוט מיט דעם קאלך־

... די קרוין פון פוילישן יידנטום איז געװען אויםגעפלאםטערט און באצירט מיט הונדערטער ברילאנטענע שטעט און שטעט־ לעך, װאם האבן געלויכטן אין משך פון לאנגע, לאנגע יאר־ הונדערטער. — װעגן אײנע אזא ברילאנטענע שטאט, װאס מען האט גערופן כמיעלניק װאלט איך װעלן דא איבערגעבן, װי איך האב עס געזען׳ מיט די אויגן פון מײנע פריםטע ױגנט־יארן, אין דער צײט־אפשניט 1911—1915. ...

די אנגעזעענםטע, גרעסטע שטיבלעך זענען געװען* גער, אלעקסאנדער, מאדזשיץ, קוזמיר, קאצק; אין די שטיבלעך (גער האט געהאט צװײ שטיבלעך) האבן זיך גרופירט די שענסטע בעלי־בתים פון שטאט, װאס בײ א גרויםן טײל פון זײ איז געװען תורה וגדולה במקום אחד, די םמעטענע פון שטאט. צו ״עמך״־שטיבלעך זענען פאררעכנט געװען; פינ־ טשעװ, כענטשין, אזשאראװ א״אנד. ...

... א גאר באזונדערן חשובן ארט אין שטאט האט פארנומען די ישיבה, װאם האט צו יענער צײט צוגעצויגן בחורים תאבי־ לימוד, אויך פון די נאענטע און װײטע ארומיקײטן. אפילו קעלצער בחורים זענען געקומען לערנען אין דער ישיבה אין כמיעלניק, װאס האט געשמט זײער װײט אלס א מקום־תורד״ װײל זי האט געהאט עטלעכע גוטע ראשי־ישיבה און משגיחיפ ױדעי־תורה. געװען א ראש־ישיבד״ ר׳ משה מיכל, א ײד א למדן, א גערער חסיד און א גרויסער ירא שמים, און אז ער האט זיך פארטיפט אין א תוםפות האט ער געקײעט ממש די... אײגענע בארד. און אז ער האט צעקײעט א שטיק בארד איז אויך, זעט אוים, דער תוספות גוט צעקײעט געװארן... ...

... ן פון מדינת פוילן. ער איז געװען משכמו ומעלה הויך, העכער און אפשר טאקע דער העכסטער פון אלע גדולי־הדור, װאס האבן אין זײן צײט געלעבט. אן מליצה, נאר טאקע אין פיל־פאכיקן זין פון װארט, ער איז אגעם שטרײמל׳ דעם הויכן װאם ער האט געטראגן, געװען איבער צוױי מעטער הויך; אין למדנות און גאונות — אן א גרענעץ הויך ; א גרויםער ירא שמים און אפגעהיטענער בעל־מדות, איז ער געװען ראוי צו זײן צדיק הדור, װי דאס באװײזט טאקע פאלגענדיקער באװוםטער פאל: אין זײנע פריעםטע יארן, אלס ױנגערמאן נאך, איז ער געפארן צום ״חחה״ פון לובלין : װען דער רבי איז נסתלק געווארן האבן אים חםידים געװאלט קרוינען אויף זײן ארט אלם נאכפאלגער. מתוך גרוים ענױות האט ער אבער זיך קאטעגאריש אנטזאגט, און איז דאן אויפגענומען געװארן, אלס ױנגערמאן נאך, אלס רב פון כמיעלניק; באװוםטע גאונים, למדנים, רבנים פון אלע שטעט אין פוילן און אויך פון חוץ־לארץ זענען מיט אים געשטאנען אין א כסדרדיקן שריפטלעכן קאנטאקט און אנגע־ פרעגט װעגן קאמפליצירטע דינים און שאלות ותשובות. זײן מײנונג און פםק־דין איז בײ אלעמען געװען הלכה.

גאר א חשובן ארט האבן פארנומען אין שטאט די בעלי־ עגלה׳ס װאס י׳אבן געבילדעט א היבשער שיכט און האבן זיך למעשה געטײלט אויף דרײ באזונדערע ״קלאםן״׳ אויב מ׳קאן זיך אזוי אויםדריקן. דער ערשטער ״חשובסטער״ טײל האבן געבילדעט די דראזשקאזשעם׳ װאס האבן נאר געהאט צו טאן מיט די מורינו־דיקע׳ בעםער סיטואירטע פאסאזשירן, װאם זענען געפארן אויף דער ״ליניע״ קעלץ־ כמיעלניק־בוםק־םטאפגיץ. דאן — די װעגענער בעלי־ עגלה׳ם׳ װאם פירן אויך פאסאזשירן אויףדעראויביקערליניע׳ נאר שוין צװײט־ראנגיקע פאםאזשירן׳ װאס האבן שוין געמוזט ױך רעכענען מיט דער ״קאפיקע״, װײל דא האט געקאםט מער װי מיט א דריטל װײניקער׳ װי אויף דער באקװעמער דראזשקע׳ װאס אין איר זענען געזעסן מאקסימום ביז זעקס מענטשן׳ און דא — אמאל ביז 20 ; און דאן דער דריטער ״קלאס״, די גרויםע משא־װעגענער־בעלי־עגלה׳ם׳ װאס זענען שוין געפארן מיט דרײ פערד אין דער ברײט׳ כדי צו קאנען שלעפן די שװערע משאות צו — און פון דער באן אין קעלץ׳ משאות װאם די גאגצע ״ליגיע״ האט פאר־ ברויכט און עקספארטירט אין דער װײטער װײטער װעלט אריץ׳ אנהײבנדיק פון לעדער און פעדערן ביז פאפאכעם און קאזשוכעם׳ גאגצע מענגעס פארן װײטן רוסלאנד.

יחיאל גאטאװיזנע / דאם הינטערלאנד פוו כמיעלניק ...

אין דער צײט פון ערשטן װעלט־קריג, װען אין די שטעט האט זיך געפילט .א גרויסער מאנגל אין פראדוקטן און קײן שטיקל ברויט איז נישט געװען צו באקומען׳ איז פיערשניצע געװען אן עיר מקלט פאר א היבשע צאל גבירים פון כמיעלניק, װאס האבן זיך דארט אהין פארצויגן אויף א שטיקל צײט׳ עד יעבור זעם. אין די קלײנע שטעטלעך האט מען נאך װי עס איז געקאנט באקומען א ביםל קארן, אביםל װײץ, א קארטאפל, קרויט, בוראקעם בײ די פויערים ארום אין די דערפער, האט מען עס אלײן געמאלן אין דער שטעטלשער מיל, געבאקן פאר זיך װיפל דאס הארץ האט געגלוםט און געברויכט. אײנער אזא גביר איז אראפגעקומען פון כמיעלניק מיט 11 בנים׳ מיט זײדעם, באבעס, ממש א ״שטעטל״ פאר זיך... געלט איז געװען גענוג און מ׳איז אזוי אדורך די שלעכטע צײט. ...

אז דער אלטער ר׳ איטשע בער האט זיך דערנענטערט הארט צו די הונדערט און נישט געװאלט האבן אחרי מאה ועשרים, ״טלטול הדרך״ צום כמיעלניקער בית עולם — האט ער זיך גענומען א דירה אין כמיעלניק, אריבערגעפירט אהין דעם ש״ס מיט דער רײכער ספרים־זאמלונג, װאם ער האט פארמאגט און געזעםן דארט עוסק־זײענדיק שוין בלויז און נאר אין רוחנױת. דאם גאנצע גשמױתדיקע, דעם הויף, די סטאװעם, די גיטער — האט ער איבערגעגעבן צו פירן דעם אײדעם, ר׳ שמואל צבי מינקאװםקי, װאם האט ממשיך געװעןי ר׳ איטשע בערם דרבים און געפירט דעם ײדישן ״הויף״ װײטער אין זײן גײםט. ...

ײדן פון כמיעלניק׳ װאס האבן געהאנדלט מיט האלץ פון די װעלדער ארום פיערשניצע׳ פלעגן יעדן פארטאג קומען אין שטעטל, װו ם׳האבן שוין געװארט צענדליקער פויערשע פירלעך׳ װאם זײ פלעגן באשעפטיקן כמעט דעם גאנצן װינטער׳ בעת די פויערים זענען פרײ געװען פון פעלד־ ארבעטן. די ײדן פלעגן קומען פארטאג אװעק אין שטעטלשן בית המדרש אפדאװענען, א כאפ געטאן עפעם אין מויל און זיך אװעקגעלאזט מיט דעם װאגן־קאראװאן צו די װעלדער אין םטעצנע, די פורלעך פארלאדנט מיט קלעצער און ברעטער פאר די כמיעלניקער סקלאדעם, און דער יקר מיט האלץ צום הײצן ײדישע שטיבער און אן עקסטרא האלץ פאר די בעקערײען. ...

... די שטאט כמיעלגיק האט פארמאגט א בארימטע שול׳ א מעכטיקע אינטענםױוע קאנםטרוקציע פון וױיםע מויערן. קײנער האט נישט געװוסט גענוי אין װעלכן יארהונדערט זי איז געבויט געװארן. מ׳האט אבער געװוסט צו דערצײלן׳ אז דער זעלבער מײםטער־ארכיטעקט האט אזא שול אויםגעבויט אויד אין קראקע. ...

... כמיעלניק האט אמת געהאט צװײ טײכן, זײ זענען אבער נישט געװען געבענטשט מיט מזל דגים. פיש האט מען געברענגט פון אנדערע געגנטן. ...

פלוצלינג װאקסט אויס דער שטאט־שמש דוד שעלמעקס, אזוי פלעגט מען אים רופן, מיט זײן גרויסער און ברײטער בארד, מיט א פאטשײלע אויפן האלדז אין א שװארצער קאפאטע, פול מיט צויטן, און גרויםן קאשקעט אויפן קאפ מיט אן אויםגעדרײטן דאשיק. ער רופט די ײדן אין שול ארײן : מען דארף תהילים זאגן, עס קומען אן ביטערע צײטן פאר אונדזער פאלק. באלד האט מען געזען װי עס גײען טאטעס מיט קינדער, עלטערע ײדן, אלע גײען אין שול ארײן זאגן תהילים; אויך פיל פרויען, װאס האבן געקענט דאװנען זענען שנעל געלאפן אין װײבער־שול ארײן. דאס שטעטל האט אויסגעזען װי עם װאלט געװען ױם־כפור. מען האט נישט מער געהערט װי װײנען. אדי האט אויסגעזען דער לעצטער דאנערשטיק אין כמיעלניק פארן קריג פון 1914. ...

... דאם איז געװען דער טרויעריקסטער פרײטיק פון דעי מלחמה פון 1914 אין כמיעלניק.

דאס רוםישע מיליטער ציט זיך צוריק פון די דײטשע און גאליציאנער גרענעצן און גײען פארבײ כמיעלניק כמעט אומבאמערקט. מיט צװײ װאכן שפעטער קומען אבער צוריק א םך קאזאקן מיט זײערע כלי־מלחמד״ און דער כמיעלניקער רב, הרב סילמאן מיט פיל חשובע בעלי בתים גײען זײ באגע־ גענען. דער שמש, דוד שעלמעק, טראגט א גרויםע זילבער־ע טאץ מיט א ברויט און זאלץ. זײ זענען מקנל־פנים די קאזאקן־ עלטםטע מיט אויסרופן ״לאנג לעבן זאל דער צאר באטױשקא און מאטושקא ראסײא״. דער קאזאצקע־גענעראל נעמט אן די מתנה און טוט דעם רב באדאנקען מיט עטלעכע װערטער פאר דעם כבוד. די ײדן גײען .אהײם מיט א בעסערער שטימויג. אפשר װעט דאם העלפן און די קאזאקן װעלן אונדז קײן שלעכטם נישט טאן. ...

די עסטרײכישע ארמײ איז ארײן אין במיעלניק און דאם לעבן האט וױרקלעך איצט אנגעהויבן אײנשטעלן זיך נארמאל. די ײדן האבן אנגעהויבן קומען צו זיך. עם איז מער קײן פחד נישט געװען. די עםטרײכער האבן באלד אנגעהויבן בויען א ״לאלײקע״ פון יענדזשעיאװ דורך כמיעלניק און ראקעװ ביז איװאנםק. ײדן האבן אויך באקומען פארשידענע קאנ־ צעםיעם און דער מםחר איז געגאנגען גוט׳ ביז עס האט זיך אנגעהויבן א נײ קאפיטל צרות. די עםטרײכער האבן אנגע־ דױבן רעקװיזירן בײ די פויערים תבואות׳ קארטאפל׳ בהמות׳ םערד׳ און בײ דער שטאטישער באפעלקערונג׳ ספעציעל בײ ײדן׳ האט מען צוגענומען לעדער׳ פעל׳ — אלץ װאם די ארמײ האט זיך נאר גענויטיקט׳ ספעציעל לעדער׳ װאס ײדן האבן אויםגעארבעט. עם זענען געװען א סך גארבערה ביי ײדן. נו׳ האט מען זיך גענומען צו דער ארבעט אױף א נישט לעגאלן װעג׳ און א סך האלב־לעגאל. װער ס׳האט נאר געװוםט װי אזוי מען מאכט לעדער׳ האט זיך באלד געמאכט א געהײם פאבריקל און געמאכט ביזנעס. ם׳האט זיך אויך געיאװעט באלד א ײד .א שטאט־מסור׳ מיט זײגע ארויס־ העלפערס. װער עס האט זײ נישט געצאלט קײן ״מעשר״ האט מען אים באלד איבערגעגעבן צו דער עםט־ רײכישער זשאנדארמעריע׳ די מוםרים זענען אנגעקומען און רעקװיזירט דאס גאנצע לעדער און די אײגנטימער זענען נאך באשטראפט געװארן׳ װער מיט געלט און װער מיט ...

די הארמאטן האבן נישט אויפגעהערט צו שיסן א גאנצן װינטער . אין כמיעלניק האבן די שויבן נישט אױפגעהערט ציטערן ביז נאך פסח. ערשט דאן זענען די רוםן װידער אנטלאפן. דאםמאל האבן זײ אבער שוין קײן צײט נישט געהאט עפעס שלעכטם צו טוען דער ײדישער באפעלקערונג זײ זענען אנטלאפן פון גאנץ פוילן׳ װײט אהײם ביז קיעװ. די דײטשן און די עסטרײכער האבן זײ געיאגט אן אפשטעל. אלע ײדן האבן דאן געזאגט׳ .אז פאר די צרות װאס זײ האבן געטאן די ײדן׳ טוט זײ גאט אפצאלן.

אין יאר 1916 איז געקומען זלמן בראװארניק, דער זון פון ישראלקע, פון קעלץ (איצט איז ער איז בוענאס־אײרעם), און צוזאמען מיט נאך חברים אפגעדונגען בײ משה גארליצקי אין מארק א סאלאן אויפן ערשטן שטאק. אין דעם םאלאן האבן זיך יעדן שבת אין אװנט געטראפן חברטעם מיט חברים. אין דער באגלײטונג פון מוזיקאנטן זענען ארגאניזירט געװארן פארװײלונגען מיט טענץ װו ױנגעלײט האבן געפרװוט, דאס ערשטע מאל אין דער געשיכטע פון כמיעלניק, זיך פארװײלן מיט מײדלעך. אין א געװיםן שבח־צונאכטס, װי מיר האבן אנגעפאנגען צו טאנצן אין דער באגלײטונג פון אונדזערע שטעטישע קלעזמארים, האט זיך אין טיר באװיזן דער הויפט־ שמש פון רב, ר׳ משה שמש מיט א גרופע חסידים, זײן ״לײב־גװארדיע׳/ און האט אויסגערופן: ״דער רב האט באפוילן מען זאל אויפהערן צו טאנצן, ױנגען מיט מײדן צוזאמען• עס קאן, חלילה, קומען אן אומגליק אויף דער שטאט צוליב די הולטײםקע מעשים פון די פורצי גדר״. ...

... צו יענער צײט איז געקומען קײן כמיעלניק מאקס רעיפיש און די עבערטעס טאכטער, װאם האבן געפרוװט ארגאניזירן דעם ״בונד׳/ אבער אן דערפאלג.

... ם׳איז אפשר געװען דאם ערשטע מאל אין דער געשיכטע פון ײדן אין כמיעלניק׳ װאס האט געטראפן, אז צו כל נדרי זענען ײדן געזעסן אין זײערע הײזער. געװען בלויז מנינים אין פרױואטע הײזער. ...

... די נײעס׳ אז די מלחמה איז געענדיקט און אז פוילן איז געװארן אומאפהענגיק׳ האט אויך אין כמיעלניק .ארויםגערופן כװאליעם פון פרײד. מען האט געשמועםט, אז די דײטשן לויפן פון די פראנטן אהײם דורך פוילן׳ איבערלאזנדיק אלץ הינטער זיך. פאליאקן האבן אנטװאפנט די דײטשן׳ ארונטער־ געריםן די שליפעם פון די אפיצירן און צוגענומען פון זײ אלץ, װאם האט נאר געהאט א װערט. ...

... אויף די װענט האבן זיך באװיזן פלאקאטן׳ װאס האבן גערופן צו פאגראמען און באיקאט. די ברוטאלע אטאקעם אויף ײדן האבן ארומגענומען אלע טײלן פון פוילן און אויך דערגרײכט צו דער געגנט פון כמיעלניק. ...

... אויך כמיעלניק׳ װאם האט פארמאגט אזא קלײנע גוײשע יאריד צעשטערט געװארן׳ נאר ס׳פלעגן אין געװיםע פאלן ...

... די עסטרײכישע אקופאציע־מאכט פון ערשטן קריג האט ארײנגעבראכט אין שטעטל די ערשטע מאטאריזאציע דורך אויפשטעלן א באן־םטאציע דורך װעלכער עס איז פארבײ־ געפארן א צוג פון יענדזשעיאװ ביז סטאשעװ דורך סענדזשע־ װיץ און כמיעלניק. דער פײף פון דער אדורכפארנדיקער. ״קאלעיקע״ האט יעדן טאג דערמאנט דאם שטעטל װי שפעט ס׳איז.

... װען א פרעמדער איז אנגעקומען אין די שפעטע אװנט־ שעהן אין שטעטל ארײן׳ און דערהערט פון אלע זײטן דעש געטומל און געפילדער פון גענדז, האט ער גלײך זיך געקענט משער־זײן, אז דאם איז א שטעטל מיט אן עקאנאמישן אײגנארט. האט טאקע כמיעלניק צעשיקט אין אלע גרויסע פוילישע שטעט יעדע װאך אין די טויזנטער פעט־אויס־ געפאשעטע גענדזלעך, און די פעדערן עקספארטירט קײן אויסלאנד. א פאר הונדערט פאמיליעם זענען געװען באשעפ־ טיקט בײ דער דאזיקער פרנסה. םײ די אײגנטימער פון די ״פאשארניעס״ םײ די הענדלער מיט פאשע, סײ די קאסטן מאנערס, םײ די שוחטים װי די סוחרים װאס האבן צעפירט די םחורה אויף גרוים־שטאטישע מערק אין פוילן. ...

... דעם לעצטן פערטל פונעם נײנצנטן יארהוגדערט האט םוביה מארשע־ ליק (בדחן) פרײלעך געמאכט חתן־כלד״ מחותנים און געםט אויף ײדישע חתונות אין כמיעלניק און אין די ארומיקע שטעטלעך. זײן אוגטער־ האלטונגס־פראגראם איז באשטאנען פון די שפאםיקע מעשהלעך, װאס איך האב געהערט נאכדערצײלן פון מײן מוטער״ א געבוירענע אין שידלעװ נעבן כמיעלניק : ״חתן־כלד״ מחותנים״ חשובע געסט ! ...

האט׳ חלילה׳ פאםירט׳ אז דאס קינד איז געשטארבן בײם אפנעמען׳ איז די גאנצע שולד געפאלן אויף דער הײבאם׳ מען האט זי דאן גערופן: חנהלע די מכשפה. עם זענען ארומגעגאנגען פוםטע לעגענדעם׳ אז חנהלע די הײבאם גיט דאם קינד איבער צו די שדים. אין אזא פאל האט זי באקומען געשלאגן׳ אז זי זאל דאם קינד אפגעבן. מען האט דערצײלט א ״פאל״ : א פרוי אין שטעטל האט אמאל געבוירן א קינד׳ איז בײנאכט ארײנגעקומען א שװארצע קאץ. דער מאן האט דאם דערזען׳ האט ער איר אפגעהאקט דעם עק׳ צומארגנס האט מען געזען חנהלען מיט אן אפגעהאקטן פינגער. אזעלכע לעגענדעם זענען געװען פארשפרײט אין די צענדליקער. איך געדענק אין כמיעלניק א פאמיליע׳ װאס בײ איר האבן זיך נישט געקאנט כאװען קײן קינדער. פון פערצן קינדער זענען געבליבן דרײ. מען איז געפארן צום פינטשעװער רבין און ער האט געגעבן אן עצה און א םגולה׳ מען זאל אויס־ מעםטן דאם בית הקברות מיט װײםע לײװנט און דאס עלצטע מײדל זאל גײן אנגעטאן אין װײםע לײװנטנע קלײדער׳ ביז זי װעט זיך פארשטײן צו שעמען׳ און די רעשט ליװונט אװעקגעבן ארעמע כלות. דאם מײדל איז אבער דאך קראנק געװארן׳ איז מען װײטער געםארן צום פינטשעװער רבין און ער האט געהײסן כפרות־שלאגן מיט א הין׳ זי באגראבן אויפן בית הקברות און דעם מײדליגעבן .א צוגאב־נאמען.

... כמיעלניק איז געװען דער האנדלם־צענטער פון די ארומיקע קלענערע שטעטלעך און דערפער. כמיעלניק האט געהאנדלט אמ געװאנדלט, געפארן אויף פרעמדע יארידן און זיך געפארעט און געטומלט אויף איר אײגעגעם הײמישן יאריד. ...

כמיעלניקער מוזיקאנטן און קלעזמארים האבן צענדליקער יארן דערפרײט ײדישע געמיטער. םאנע און אברהמ׳לע קלע־ זמער מיט זײערע קאפעלעם, האבן געשפילט אויף ײדישע חתונות. בײם ארײגפירן םפרי־תורה (סײם הספר) אין דער שול, האבן זײ געשפילט מיט גרוים פאראד און דעמאנסטרא־ טױו אין די גאסן פון כמיעלניק. ...

... כמיעלניקער סוחרים האבן געפירט א האנדל מיט די גרע־ סטע פוילישע שטעט און אױך מיט אױםלאנד. כמיעלניקער גענדז, פוך און פעדערן זענען געװעזן א שם דבר. אײנער פון די גרעסטע פעדער־סוחרים אלתר לאפע האט אפילו עקס־ פארטירט קײן אמעריקע. דער ברײטער מסחר האט פאר־ גרעםערט די קאמוניקאציע־מיטלען. די אמאליקע בעלאגאלעש האבן פארקויפט פערד־און־װאגן און געקויפט די נײעםטע לאםט־אויטאס, זענען געװארן גבירים און באשעפטיקט מענטשן, בוכהאלטערן, םעקרעטארן און שאפערן; אויפגע־ שטעלט אײגענע עקספעדיציעס צו די גרויסע שטעט פון פוילן.

... די רעזשיסערן איטשע נײמאן׳ מאקס רעיפיש און שפעטער אויך נטע װײנבערג, האבן פיל מי און ארבעט ארײנגעלײגט בײם אײנשטודירן פארשידענע טעאטער־שטיק. די גרעםטע אנםאמבלען און טעאטער טרופעס האבן אפט באזוכט כמיעלניק און געשפילט בײ א געפאקטן זאל פון ׳,סטראזש פאזשארנע״. זיגמונט און יאנאס טורקאװ, מאריס לאמפע און שושנה, דזשיגאן און שומאכער, זשאק לעװי, װאלפ־ שטאט, — די אלע פלעגן אפט אויפטרעטן אין כמיעלניק, וװ ם׳איז געװען גרויס פארשטענדעניש פאר טעאטער. ...

... דורך דער קעלצער־כמיעלניקער ״ראגאטקע״ (פארשטאט) שטראמען כװאליעס מיט ײדישע מענטשן. זײ פליסן פונעם ײדישן שטעטל כמיעלניק. די ײדן שטראמען אין די גרויסע שטעט ארײן : װארשע, לאדזש, קאטאװיץ, און אין דער װעלט ארײן• ...

באנדעםװײז קומען זײ׳ די 21־יעריקע, פון די דערפער׳ װעלכע ליגן צװישן כמיעלניק און קעלץ. אנגעטאן אין שטױול. שװארצע ציגײנער־הויזן און רעקלעך׳ גראנאטענע היטלעך מיט שװארץ־לאקירטע דאשקעס. אין האנט א שטעקן — צו שלאגן׳ אונטערן ארעם א זאק — צו רויבן׳ דאם פרצוף אנגעפילט מיט רוצחישקײט. ...

בעלי־עגלות אויף די ערלים. אין כמיעלניק רעםפעקטירט דעד גוי דעם ײדן. עם האט געטראפן׳ אין שטעטל האט אן ערל זיך קעגגגעשטעלט און נישט געלאזט דורכפירן דעם עירוב לעבן זײן הײזל׳ האט מען עס אונטערגעצונדן. ...

... די גרעםטע גענדז־פאשערס אין כמיעלניק זענען געװען: נתן לעװינשטײן׳ יאסל גוזע׳ פײגל מאלי. אויך זײערע קינדער׳ װעלכע זענען שפעטער געװארן זעלבשטענדיק׳ האבן פארמאגט גרויםע ארומגעצוימטע שטחים מיט שטײגן פון טויזנטער גענדז. א חשובן פלאץ אין דער בראנזשע האבן פארנומען די ברידער מאלי — מאיר׳ חײם׳ ידידיה און אשר. אין שטעטל האט מען זײ אויך גערופן די ״קרוינערס״, וױיל

די ברידער מאלע האבן עוםק־געװען אין דער בראנזשע נאך פארן אנהײב פון ערשטן װעלט־קריג• אין אײנעם א טאג. אין 1914, איז קײן כמיעלניק אראפגעקומען א גרויסער דײטשער סוחר, װאלענטי האט מען אים גערופן׳ װעלכער האט פון א יאר־בוך פאר שפײז־האנדל אױסגעפונען׳ אז כמעלניק איז א מקור פון גענדז. דער דאזיקער דײטש האט עפ צום ערשטן מאל געשלאסן אן אפמאך מיט די ברידער מאלי צו ליפערן פאר אים הונדערטער טױזנטער גענדז יעדע װאך. דער םוחר האט זיך באלד איבערצײגט, אז ער האט צו טאן מיט אנשטענדיקע לײט, ז;אט ער דעם אפמאך אויסגעברײטערט אויף שעפםן. די ברידער מאלי האבן אזוי ארום אלץ מער אויסגעברײטערט זײער אונטערנעמונג און אויך צוגענומען פיל שותפים, װי, למשל, חײם איטשעס, גאלדליסט, און ברוך (בוטשקע דבורהס) גאלדליסט (נישט מײן פאטער װעלכער האט אויך געהײםן ברוך, אין שטאט זענען געװען פיל ײדן מיט די זעלביקע נעמען, פלעגט מען זײ דעריבער רופן אויף די נעמען פון די עלטערן אדער מיט צונעמען. מײן פאטער איז אין שטאט באקאנט געװען אלס ״שװארצער ברוך״). נאך א קורצער צײט זענען די קרוינערם מיט זײערע שותפים געװארן גאנץ רײך. זײ האבן געקויפט די שענסטע הײזער אין שטאט און געװוינט װי גבירים ...

... און אזוי ארום איז גאר גיך כמיעלניק געװארן א גרויסער ...

... כמיעלניק האט אויך געהאט א גאנצע רײ ײדישע פאבריקן, װאם האבן מיט זײער פראדוקציע געשמט װײט אויסער דער שטאט. קודם־כל די זײף־פאבריק פון אידל לעװקאװיטש. די פאבריק האט פראדוצירט פײנע זײפן װעלכע האבן געהאט א שם. לעװקאװיטש פלעגט די סחורה צעשיקן אויף באשטעלונגען פיל סוחרים אין גרויסע און קלענערע שטעט. שפעטער האט ער אויפגעבויט די בארימטע ליכט־פאבריק אין ישראל. אידל לעװקאװיטש איז געװען א פרומער ײד, א כענטשינער חסיד.

... שטעט פלעגן מאשינען קאליע־װערן, האבן זײ אפגע־ זוכט די בארימטע גוטע בעלי־מלאכות פון כמיעלניק, די ברידער קלײנהענדלער, און די מאשינען זענען דורך זײ פא־ ראכטן געװארן. זײער פאכמענישער גוטער נאמען האט געשמט אומעטום. יעדער פון די צװײ ברידער איז אויך געבענטשט געװארן מיט לײטישע זין, װאם האבן געירשנט זײערע פא־ טערס פאכמענערישע פעאיקײטן. אײנער פלעגט איבערשטײגן דעם צװײטן. א דאנק זײער גרויסער פאכמענערישקײט זענען די משפחה פון הײם קלײנהענדלער (אויסער זײערע זין לייבוש און קלמן) ניצול געדוארן פון גרויםן היטלער־הורבן. חײם קלײנהענדלער האט זוכה געװען צו שטארבן אין ישראל. זײנע זין אברהם און מאשקע זענען וױיטער ממשיך אין זײערע געירשנטע פאכן.

דער אלטער יקיר איז געװען א ײד אין די זיבעציקער׳ א הויכער מיט א גרײז־גרויער בארד. א מאדזשיצער חםיד — אבער ער האט זיך מער אפגעגעבן מיט לערנען װי מיט נגינה. א גרויסער בן־תורה געװען און איז געשעצט געװארן בײ אלע למדנים. אז דער מאדזשיצער רבי פלעגט קומען צוגאסט קײן כמיעלניק, האט ער שטארק מקרב געװען ר׳ יקירן און אים געזעצט בײם טיש. ער האט אויפגעשטעלט אין שטעטל א סך למדנים. ...

... לוי זריצקי — א שטאלטנער קרעפטיקער ײה זיץ צײט אײנגעטײלט צװישן ראדעם און כמיעלניק. מיט הארטע און וױיכע לעדער מפרנס געװען זײן ברײטער משפחה. שידלאװער חםידות — בירושה. די בנים צעשפרײט איבער אלע שבעה ימים. ...

... לאחר ליל נדודים, בו הײתי נתון ״לשבט ולחםד״ לטילטולי הדרך, הגעתי עם דימדומי שחר לחמילניק.

... ם׳איז געשאפן געװארן א לויה־קאמיטעט פון די חברים . עלע קלארמאן, נחמיה םאמבורםקי, שמואל װאלף בראװאר־ ניק׳ מאקס רעיפיש און שמואל שענטאל. עס זענען פוגאנדער־ געקלעבט געװארן קלעפםידרעם אין אלע גאסן (דאם ערשטע מאל אין כמיעלניק).

... פארוים איז געטראגן געװארן די רויטע פ־עלי צױן פאן׳ געהילט אין שװארצן. די חברים לײבל װילטשיק און יעקב פרידמאן, די צװײ שטאט־לאװניקעם מיטן םאציאליםטישן שטאט־פרעזידענט, האבן אנגעפירט מיטן לװיה־צוג און הינטער זײ הונדערטער ארבעטער, ױגנט און םתם פאלקם־ מענטשן. געקומען זענען אויך דעלעגאציעס פון די ארומיקע שטעטלעך — װו אברהם יצהיק האט מיטגעװירקט בײ דער ארגאניזירונג פון דער דארטיקער ױגנט. שול־קינדער־גרופן האבן געטראגן בלומען־קרענץ, דאכט זיך דאם ערשטע מאל א יף א ײדישער לויה אין כמיעלניק. ...

... ביקרתי בחמילניק׳ בה נולדו אבותי׳ בשנת 1937, בלױית אמי הלה ױטשנקה ז״ל. ...

םמאלארזש איז ערשט װאס געהאט געקומען מיט זײנע צװײ ײנגערע ברידער פון זײן הײמשטעטל כמיעלניק׳ וײ זײ זענען פרי פאריתומט געװארן. אין לאדזש האבן זײ געהאט א זײדן׳ װעלכער האט זײ גארנישט געקענט העלפן. זײ האבן זיך פארדונגען צו שנײדער־מײסטערס פון הויזן־ טאנדײט, דער סעזאן האט געהאלטן אן ערך 5—6 חדשים אין יאד. די איבעריקע צײט האט מען געדארפט לעבן פון ״בארג״ אין געװעלב. דער שװיץ־סיםטעם פון דער סעזאן־ ארבעט איז שװער געפאלן אויף דעם לאנגן שװארצן משה ...

... געבוירן אין כמיעלניק אין יאר 1907 בײ ארעמע עלטערן, צו ד יאר געבליבן א קײלעכיקער יתום• אויסגעצײכנט זיך בײם לערנען אין די חדרים. געהאט א שארפן קאפ און שנעלע תפיסה פון א תלמיד־חכם. פארט קײן לאדזש, מאכט אדורך שװערע צײטן. ער הײבט אן שרײכן און װערט מיט אנערקענונג אויפגענומען אין די לאדזשער ליטערארישע קרײזן•

... אט איז מײן חומש־רש״י־מלמד מאירל ״ניעשפי״, א שטענדיק פארשלאפענער און פארחלומטער. אגב װעגן זײן צונאמען האט מען דערצײלט׳ אז ער האט פארנדיק אמאל מיט דער באן אײנגעדרימלט. דער קאנדוקטער קאנטראלירנדיק די בילעטן האט מאירלען גענומען טרײםלען : ״פאניע, ניעשפי ! בילעט פראשע !״ צוזאמען מיט מאירלען איז געפארן נאך א כמיעלניקער און ער האט שפעטער מפרםם געװען די געשיכטע אין כמיעלניק, און פון דאן אן האט מען אים גערופן ״ניעשפי״. ...

כ׳דערמאן זיך : כ׳בין געװען א ײנגל פון 15 יאר׳ װען אין שטעטל זענען אנגעקומען ידיעות װעגן פאגראמען אויף ײדן׳ און אז אויך אין כמיעלניק ריכט מען זיך אויף א פאגראם אין מארק־טאג. מענטשן זענען ארומגעגאנגען אין גאס װי שאטנס. פחד האט אלעמען באהערשט. איך האב אבער געגלײבט אין הערצקען און זײנע־זין, אז זײ װעלן אנלערנען די פאגראמטשיקעם. ...

... כ׳בין געשטאנען נאענט און אבסערװירט דאם בילד, װאם איך װעל קײנמאל נישט פארגעסן. כ׳האב אבםערװירט יעדע באװעגונג פון מאיר הערצקעס, װי ער איז געשטאנען אין מיטן דעם געזעמל און געגעבן קלעפ אײן כוליגאן נאכן אנדערן. די פאליצײ האט זיך געפרװוט ארײנמישן, אויך די שיסערײען אין דער לופט האבן אים אבער נישט אפגעשראקן ביז — פון די כוליגאנעם איז געװארן א קופע םארװונדעטע״ װעלכע האבן גערופן גאך הילף. מ׳האט זײ אפגעפירט כדי צו געבן זײ ערשטע הילף. אזא סוף האבן די כוליגאנעם געהאט אין כמיעלניק•

א יאר שפעטער האב איך אלײן בײגעװוינט װי הערצקע קצבם זין האבן מקײם־פםק געװען די פאגראמטשיקעס. דאס איז געװען אין אײנעם .א שבת. פוילישע רעקרוטן זענען צוריקגעפארן פון פריזױו און זיך געװאלט לאזן װוילגײן אין כמיעלניק. עטלעכע הונדערט פון זײ האבן זיך פארזאמלט בײ דער ״רויטער בודע״. דאס איז געװען ארום עלף פאר־ מיטאג װען ײדן זענען געװען בײם דאװענען. יעדן פארבײ־ גײער האבן זײ פארטשעפעט און געגעבן א פאר קלעפ. זײ האבן אפנים געװארט ײדן זאלן צוריקגײן פון דאװענען׳ װעלן זײ אנהײבן די הויפט־ארבעט. איך בין געשטאנען פון דער וױיטנס, מורא געהאט צוצוגײן נעענטער און געװען זיכער בײ זיך׳ אז זײ װעלן דא ביטער אפשנײדן. ם׳זענען קוים פארבײ א צען־צװאנציק מינוט און פון ראג מארק און פינטשעװער גאם, האט זיך דערנענטערט מאיר הערצקעס. ער איז זיך װי תמיד געגאנגען רואיק און זיכער מיטן ליציפעט־היטל אויפן קאפ, און הינטער אים האט מען געזען ישעיהן, װעלװלען, ישראלן און משה׳ן. הערצקע אלײן איז געשטאנען פון דער װײטנס, װי ער װאלט זיך געװאלט איבערצײגן צי ער קען זיך פארלאזן אויף זײגע בנים.

— אדרבא, זאגט יאסקע משה׳ל כלאפאקם זון, װײזט מיר נאך אזא שטעטל װי כמיעלניק, װאס זאל האבן אזוי פיל פארטײען — און נעמט זיך רעכענען אויף די פינגער: ציוניסטן, רעכטע פועלי־צױניםטן, לינקע פועלי צױניסטן, ױגנט־פרײהײט, רעכטע, ױגנט פון די לינקע, צעירי צױגיסטן, מזרחיסטן, השומר, תורה ועבודה, אגודד״ קאמוניםטן, םקויטן,

... (נהײה) א גוי װאם האט זײן גורל פארבונדן מיט כמיעלניקער ײדן ...

... איך דערמאן ױך א פאל : אײנמאל זענען אלע מײנע חברים פון קן ״השומר הצעיר״ ארויסגעפארן אויף א זומער־קאלאניע. בלויז איך אלײן בין געבליבן צוליב געװיםע פאמיליע־םיבות. איך האב אבער שטארק געבענקט נאך זײ און געטראכט װי אזוי אראפצוכאפן זיד אין דער קאלאניע — 30 קילאמעטער פון כמיעלניק. דא איז מיר געקומען צוהילף יענדרעק. ער האט מיך גענומען אויף זײן ראװער און אװעקגעפירט אהין. בײם צוריקפארן איז ער אראפגעפאלן פון ראװער און פאר־ ...

... מײן פאטער באשליםט דאן צו פארלאזן כמיעלניק. מיד ציען זיך אריבער קײן לאדזש װו ער האט, צו זײן גרויס באדויערן׳ זיך מער נישט געקענט קאנצענטרירן מיט שפילן טעאטער. פונדעםטװעגן איז ער געשטאנען אין קאנטאקט מיט פיל ײדישע אקטיארן׳ װאם זענען אויפגעטראטן אין לאדזש. ...

מיר זענען דאן אנטלאפן קײן כמיעלניק, נאכהער קײן סטאשעװ, פון װאנען מען האט מיך גענומען אין לאגער נאך סקארזשיםק, צוזאמען מיט א פאר הונדערט ײדישע בחורים. ...

... בחמילניק עברה על יעקב תקופת המלחמה הראשונה. עיד טרײם הױ בזכרונו המחזות של צבא רוםיה בפולין שנענו למלשינות הפולנים שהיהודים נוהים אחרי גרמניה ומתאמצים לעזור לצבאותיד״ וכתוצאה מזה הױ היהודים גתוגים לחרב חדה שהיתה מונחת על צואר כל יהודי ולתלױת שכל יהודי היה צפוי להן. המלשינות הפולנית הביאה לתלױת, הריגות וגירושים, כי הרוםים לא מצאו כל דופי במלשינות, והיהודי היה במצב של מדוכא ועשוק השומע חרפתו ואיגו יכול להשיב. הוא הרגיש את צרתו ולא יכול היה להביעה ולזעוק על העול והחמם שנעשה לו. מה רע היה גורלו ומה נורא

מצבו. בכלױן עינים ציפו היהודים לתוצאות המלחמה. פולין״ שהתכוננה לשוב לחירותה ולהױת לממלכה משוחררת הבטיחה לתת שװי זכױת לבל התזשבים ולבטל את כל ההגבלות המעיקות על בני השדרות השונות של האזרחים. גשתגו הזמנים ונשתנו הדורות — אך במצב היהודים לא חל שינוי לטובה. עתים נדמה היה כי מצבם הורע בהרבה. עם קום פולין החפשית הױ ראשית מעשיהם של חײלי הצבא והאזרחים הפולנים לערוך פרעות ביהודים, ואי קױם ההבטחות על שװי זכױת. והוא הרגיש עצמו בחמילניק כעל גחלים לוחשות. ואז החל לחשוב, שאולי כדאי לעזוב את ארץ הבכא ולעלות לארץ האבות העתיקה ולםגל לעצמו מולדת משלו בארץ ההםטורית.

... אחרי שקלא וטריא ממושך, נאלץ להכנע להחלטת קרובױ ובני משפחתו לחזור לפולין ולקבל עלױ את כהונת הרבנות בעירה פירשניצה שליד חמילניק, עד שבארץ־ישראל ישתפד המצב הכלכלי וױכל אז לחזור לארץ. וכה קוראים אנו ב״נתיבה׳/ בטאון תנועת הםועל־המזרחי (טו באײר תרפ״ז), מודעת ברכה להרב יעקב סילמן מטעם הנהלת הברית העולמית והועד־הפועל של הפועל־המזרחי ומטעם חבדיו וידידיו לרגלי התמנותו לראב״ד בעיר פירשניצה שבפולין. ...

אחרי שהרב יעקב רכש לו גםױן ארגוני בלוקוב, ששם התרחבה הפעולה לענפים שוגים בהצלחה, הוא ניםה ללכת בדרכי הנםױן בעבר ותיכגן יםוד חדר מזרחי בחמילניק בשם ״יבנה״, מה שעלה בידו אחרי מאמצים רבים, והזמין כמורה את א. זוטא מלוקוב. בחדר נפתחו בראשיתו שלש כתות עם שמוגיס ילדים. באחרונה התקימו בחינות ראשונות בנוכחות כל ההורים, נציגי הקהלה והרבנות וםתם חשובי בעלי־הבתים של העיר. הילדים גבחנו ע״י הרב יעקב׳ והתוצאות הױ טובות מאד. אחרי הבחינות נאם הרב יעקב דרשה ארוכה מענינא ...

... נולד בחמילניק בשנת 1874. משחר ילדותו התמיד בעסקנותו בשדה הצױנות. בשנת 1920 השתתף בועידה צױנית בלונדון. בשנת 1921 עלה אם אשתו ארצה. כחלוץ החרושת לעורות העםיק בבית־החרושת שלו בגי חמילניק והמקום שימש אכסניה לחמילניקאים עולם חדשים. ...

אין די שפעטערע יארן גרינדעט ער די צעירי־צױן אין כמיעלניק׳ ער איז מער נוטה צו דער צױניסטישער ארבעטער־ באװעגוגג, װעמעגם פארטײ ער פארטרעט אין כמיעלניקער שטאט־ראט. ...

... נאך אין איר פריער ױגנט האט זי אין זיך אײנגעזאפט דעם צױניסטישן גײסט. זי איז געװען די עושה ומעשה פון געזעלשאפטלעכן און צױניסטישן לעבן אין כמיעלניק. נישט געװען אין שטעטל קײן שום קולטור־אונטערנעמונג אן דער געניטער׳ ארגאניזאטארישער מיטארבעט פון עלקע קאנער־ צוקער.

... ילידי חמילניק׳ בגי ר׳ איטשע מאיר לינמן׳ מוהל העײרה. שניהם אברכי משי׳ שחונכו על ברכי התורה והמםורת. צדוק וישעיהו נמשכו אחרי ההשכלה והצױנות והױ׳ ברבות הימים׳ לעסקנים מובהקים בכל שטחי הציבור. עליהם התלחשו החרדים כי בהױתם חובשי בית־המדרש בלעו גם מ׳״טריפה־פםול״ — ספרות ײדיש ועברית למכביר׳ ואביהם היה אומר : ״בני עושים כל ױם סױמי־ספר...״׳

... — מיכל האכבערג, א זון פון ר׳ אלתר האכבערג, מורה הוראה אין קיעלץ (מײן מוטערס ע״ה א קוזין). ער האט אנגעהויבן דערצײלן, אז אין קיעלץ האט זיך געגרינדעט א הילפס־ קאמיטעט צו העלפן די נויט־לײדנדיקע, געגרינדעט געװארן איז ער אויפן אויפטראג פונעם צענטראלן ײדישן הילפם־ קאמיטעט אין פעטראגראד. און ער, מיכל, .אלם פארשטײער, איז באפולמעכטיקט געװארן צו גריגדן אן אפטײלונג אין כמיעלניק. ...

... שליח ועד העזרה ליהודים נגועי המלחמה בפטרוגרד בקר בסוף חודש פברואר את העיר חמלניק בפלך קיעלץ והוא מוםר את הידיעות דלקמן על אודות מצב הנמלטים היהודים שנקבצו בעיר זו ועל־דבר העזרה שנסדרה בעבורם. ...

... על פי הצעת ציר הועד הפטרוגראדי, נתרבה עתה מספר החברים במחלקה ד׳יהודית עד שבעה. והם החליטו לפתוח בית־תמחוי, שני ינתנו לנמלטים או־וחות : מרק (בלי כשר) וחצי ליטרה לחם. המחלקה בחרה מתוכה קומיםיה סאניטארית לחקור את תנאי הדירות של הנמלטים ולהיטיב כפי האפשר את תנאי ההיג נה. רוב הנמלטים לא הםסיקו לקחת אתם מבתיהם כלום, וגדול הוא הצורך ביניהם — בבגדים. הועד הפטרוגרדאי קצב את הסכומים הנחוצים לםדר את העבודה בחמלניק. ...

הפעילות הצױנית הראשונית בחמילניק התחילה עוד בחיױ של ד״ר הרצל ז״ל, עם התחלת תקופת ה״צױנות המדינית״. בתקופה זו׳ בימי שלטון הצאר בפולין, היתה הצױנות אסורה. הפעילות הצױנית הר״בטאה בפעולות חשאױת מאחורי גבה של המשטרה הרוםית״ בעיקר בבתים פרטײם, תוך הםוװ״ה. לאחד הבתים האלה שימשה דירתו של העםקן משה בורנשטײן (כעת באמריקה). מאחורי חנות המנפקטורה שלו היה חדר צר׳ בלתי נראה לעין׳ ושם הײנו נאםפים לישיבות, הרצאות ולפעו־ לות אחרות, שהתבטאו במכירת שקלים לקונגרסים צױגײם, התרמה ואםוף כספים לקרן הקײמת לישראל׳ הפצת עתונים צױנים ורכישת חברים לרעױן הצױני. בורנשטײן היה איש משכיל׳ בן לאב משכיל׳ ױצא גליציה — שהתכתב עם נחום םוקולוב והשתהף בפועל בעתון ״המליץ״. ...

... בגלל המלחמה הײתי נאלץ לעזוב את חמילניק ונקלעתי לעײרה סמוכה םטופניץ. שם פתחתי בית־םפר עברי ומוםד חגוכי׳ כדוגמת חמילניק, ומיד עם פתיחתו פנו לבי״ם זה מרבית הילדים והנוער בעיר זו ושאבו ממנו תורה ודעת. ספוק רב לי להיזכר בתקופה ההיא על יחם החיבה והמםירות שרחשה לי קהילה זו ותושביה היהודײם. שנתײם עסקתי שם בהוראה ורבים התלמידימ שלמדו אצלי שהמשיכו אחר כך ...

בשגה בה נוסדה ״העבריה״ התקײמה בחמילניק ועידה צױנית מחוזית בהשתתפות יצחק גרינבוים. בדו״ח שהוגש לועידה צוין לשבח חלקה הגדול של ״העבריה״ בהפצת השפה העברית. החוג הציג בפגי צירי הועידה מחזה בעברית בהשתתפות תלמידי בית הספר העברי של אספים. לאות הוקרה רשמו על שמי 10 עצים ביער הרצל של הקרן הקײמת. ...

... ארץ ישראל ובמידה לא מועטה הודות לאוירה הצױנית ששררה אז בעײרד״ התארגנה האגודה הראשונה בשם ״צעירי מזרחי״. אגודה זו אורגנה לפי כל כללי הארגון המפלגתי ותוך תקופה קצרה התחילה לפעול בכל שטחי העבודה הצױנױת הממשױת. עדות לכך !משמשים כרטיםי החבר ותעודות ציר אחרות של האגודה משנת 1917. בשנת 1918 אנו עדים לועידה זעירה של מורשי האגודות במחוזות בוםק, פינצ׳וב ומקומות אחרים שהתקײמה בחמילניק. אגודה זו דרבנה קבוצות אנשים אחרות ובאותה תקופה קמו אגודות נוספות בעלות אותה מטרה אם כי זיקתה והרכב אנשיהם היה שונה במקצת.

כך אנו עדים לקױמן של אגודות כגון .• ״אגידת צױן״׳ ״בגות צױן״ ופועלי צױן שמאל. בראש פועלי צױן עמדו י. פלוצ׳ניק ופלדמן. בבחירות לסײם הפולני הראשון חמיל־ ניק מגלה ערנות לתעמולה עבור המפלגות השונות. מרצים באים לחמילניק והיא שולחת מרצים לםביבותיה. ובבחירות לרשוױת המקומױת זוכה המועצה בחמילניק לרוב יהודי. באותן בחירות נבחרו למועצות העיר : ישכר קגרצוקר, א. פינצ׳בסקי, א. זילברברג. מפועלי צױן — לײבל וילצ׳יק. מציאותם של נבחרים יהודים במועצת העיר גרם לכך שעירית חמילניק השתתפה בהחזקת בתי הספר היהודײם. ...

... װינטער םון יאר 1920 האט דער פארטײ־קאמיטעט פון די לינקע פועלי צױן׳ נאך אן אלגעמײנער באהאנדלונג פון דער אויסערגעװײנלעכער שלעכטער לאגע׳ אין װעלכער ם׳געפינט זיך דער ארבעטער אין דער נאדל־בראנזשע, באשלאסן צוצוטרעטן צו דער גרינדונג פון פראפעםיאנעלן נאדל־פארײן אין כמיעלניק. די מיסיע האט דער קאמיטעט ארויפגעלײגט אויף מיר. די ערשטע אויפגאבע איז געװען צונויפצורופן אלע ארבעטער פון דער נאדל־בראנזשע און זײ אויפקלערן דעם ענין, אז מיר װילן שאפן א פארײן, װאס זאל שטײן אויף דער װאך פון זײערע אינטערעסן; העלפן שאפן מענטשלעכע באציאונגען און בעםערע ארבעטם־באדינגונגען פאר די ארבעטער; אויפקלערן זײ, אז פון הײנט אן װעלן אונדזערע שנײדער־מײםטערם צונעמען און אפזאגן ארבעטערס דורכן פארײן׳ און אז ארבעטן װעט מען פון הײנט אן נישט פון 6 א זײגער פארטאג ביז 12 בײנאכט׳ נאר אכט שעה׳ װי ס׳איז לאנג שוין אײנגעפירט אין דער גרויםער װעלט. מײן ערשטע ארבעט איז געװען צו שיקן ברױו צו אלע שנײדער־מײסטערכ׳ אין װעלכע מיר האבן זיד צו זײ געװאנדן מיט דרײ פאדע־ רונגען * ...

מיט זײן אנטײל האבן מיר אינעם זעלבן אװנט געשאפן א צײטװײליקן גרינדוגגם־קאמיטעט פון דער כלומרשטער בונדישער פארטײ. מיר האבן אים דאן געגעבן צו פארשטײן׳ אז איגעם פראפעםיאנעלן נאדל־פאראײן׳ װאם די לינקע פועלי צױן שאפן׳ בילדן מיר 90 פראצענט און אז ער זאל זיך משתדל זײן׳ מיר זאלן װאס שנעלער באקומען די לעגאלי־ זאציע און אז אדאנק דעם װעט די בונדישע השפעה װאקסן געװאלדיק. מיט גרוים צופרידנקײט פונעם בונדישן ״נצחון״ אין כמיעלניק האט ער זיך מיט אונדז געזעגנט׳ פארשפרעכנ־ דיק װאם שנעלער אונדז צו שיקן די לעגאליזאציע. צו זיץ זכות מוז איך צוגעבן׳ אז ער האט געהאלטן װארט. אין א שײנעם פרימארגן האב איך באקומען אן אײנלאדונג פון דעד כמיעלניקער פאליצײ. כ׳בין אהין אװעק מיט אליהו קלארמאן און באקומען פון דער פאליצײ די לעגאליזאציע װאם איז געשיקט געװארן אויף מײן נאמען אלס סעקרעטאר פונעם נאדל־פאראײן. כ׳האב זיך דאן געמוזט אונטערשרײבן׳ אז אלץ װעט פארקומען אין די ראמען פון געזעץ. ...

גאד אין די ערשטע יארן נאכן ערשטן װעלט־קריג איז די אײגציקע אינםטיטוציע אויף דער ײדישער גאס אין כמיעלניק געװען די צױניסטישע ארגאניזאציע. בראש פון איר איז געשטאנען אברהם זילבערבערג, א באליבטער און געאכטע־ טער עסקן, װעלכער איז אין די שפעטרדיקע יארן אריבער ארבעטן אין דער צענטראלע פון קרן־היםוד קײן װארשע. ארום אים האבן זיך גרופירט א רײ באגײסטערטע צױגיסטישע טוערס, צװישן װעלכע ס׳האט זיך באזונדערס אויסגעצײכנט דער שפעטערדיקער באקאנטער עסקן ישכר קאנערצוקער. די דאזיקע גרופע האט דאס ארגאניזירט אין דער שטאט די ערשטע ײדישע ביבליאטעק, די ״תרבות״־שולע, העברעאישע קורסן, אמאטארן־פארשטעלונגען. אין ראם פון אט דער ארגא־ ניזאציע האט זיך קאנצענטרירט דאס גאנצע ײדישע פאליטישע און קולטורעלע לעבן. פון אירע רײען האט זיך אויך רעקרו־ טירט די ערשטע חלוצים־גרופע, פון װעלכער פיל זענען אװעק קײן ארץ־ישראל. באלד דערגאך איז פארגעקומען א שפאלטונג און עס אנטשטײט א נײער פאליטישער כוח — די לינקע פועלי צױן־פארטײ, אונטער דער אנפירונג פון די בא־ קאנטע ארבעטער־טוערם לייבל ווילטשיק און יאנקל פרידמאן. די סארטיי האט זיך גיך באפעםטיקט א ...

... רעזולםאם פון די צױניםטישע קאנגרעס־װאלן אין 1939 אין כמיעלניק : נומער 1 (״על המשמר״) — 105, 3 (מזרחי) — 76, 5 (סוע״צ־צ״ם) — 212, 6 — 50, 7 — 32. (״הײנט״, 27־טער ױלי, 1939) ...

... ״א ן איצט — װעגן די םאניטארע עגינים. גישטא אין כמיעלגיק קײן אײן געװעלבל קײן אײן יאטקע, קײן אײן בעקערײ, קײן אײן בית־ מדרש (״שטיבל״), װאם זאל אנטשפרעכן די םאניטארע באדינגונגעןי כמיעלגיק מוז דערפירט װערן צו א געהעריקער ארדעגדנג• דאס װעט מען בשום־אופן גישט קענען אגרופן מיטן נאמען פאגראם... ...

ם׳װילט זיך נישמ גלויבן, אז כמיעלניקער ײדן זאלן זיך לאזז טעראריזירן. זאלן די ״קלוגערע גרופן״ טאקע יא ארויםשטעלן א ײדישע ליסטע. ם׳איז דא א געזעץ װעגן קאמוגאלע װאלן װו קײנער װעט גישט געפינען קײן םארבאט ארויםצושטעלן א ײדישע ליסטע און קײנער אין כמיעלגיק איז נישט בכוח צו ענדערן געזעצן אונטער װעלכע עם געפיגט זיך די א גטערשריפט ם ן פרעזידענט פון דער רעפובליק. עם איז דא א קאנסטיטוציע, װעלכע גאראנטירט יעדן בירגער אן אוגטערשײד פון נאציאנאליטעט און גלויבן דאם אקטיװע און פאםיװע װאל־רעכט, און ק נער אין כמיעלניק איז גישט בארעכטיקט צו ״קארעגירן״ די קאנסטיטוציע, אויף װעלכער עס האט זײן לעצטן אונטערשריםט געלײגט מארשאל פילםודסקי. זאל זיך די ײדישע באפעלקערונג אין כמיעלניק נישט אפשרעקן זיך פאר פוםטע דראאונגען. דאם געזעץ מוז זײן שטארקער װי אלע כמיעלניקער אדונים צוזאמען♦ ...

... כמעט א העלםט סון דער דארטיקער ײדישער באםעלקערונג לעבט סון געגדצוכט. ײדן קויפךאויף געגז אין די שכנותדיקע דערםערי םיטערן זײ במשך סון עטלעכע װאכן און פארקויפן זײ דערנאך טײלװײז אין די גרויסע שטעמ פון פ ילן, טײלװײז א יף עקספארג/ במשך םון אײן סעזאן באטרעםט דער גענז־עקםפארט פון כמיעלניק בערך א האלבן מיליאן שטיק. די אײגריכטונג פון דער כמיעלניקער גענז־צוכט איז זײער א פרימיטױוע און די םאניטארע באדינגונגען איגעם שמעטל זענען נישט קײן געהויבענע. די קאמונאלע מאכט האט כםדר אפגעװארפן די װענדונגען םון דער סאראינטערעםירטער באפעל' קערונג צו העלםן איר מאדערניזירן די א־יגגארטיקע אוגטערנעמונג. דערםאר אבער האט די זעלבע מאכט פארשטאנען פלוצים ארויםצוגעבן א גזירה, אז אין שטעטל גוםא װערט די גענז־צוכט פארבאטן און ד מוז אריבערגעטראגן װערן װײט הינטער דער שטאט. םאר הונדערטער ארעמע פאמיליעם באדײט עס א קאטאםטראפע, װארעם סון װאנען זאלן זײ מיטאמאל נעמען מיטלען אויפצובויען נײע מאדערנע אײנריכטונגען ו דאס גײמ אבער נישט אן דעם בירגערמײםטער סון שטאט. גישט א מזיסט איז ער גלײכצײמיק דער פרעזעם םין *קאמיטעט צו פאד פוילישן די שטאמ״...

שוין עטלעכע מאל זײט יולי 1933 — דאן אויפן אדרעם םון מר י. אדלער אין בראנקם און אין פעברואר 1936 שוין אויפן אדרעם פון אײער סאסײטי — האבן מיר זיך געװאנדן צו אײך נאך שטיצע פאר דער גמילות־חסדים־קאסע אין כמיעלניק און ביז הײנט פון אײך קײן שום ענטפער נישט דערהאלטן. צי זענט איה שװעםטער און ברידער. גלײכגילטיק און אפאטיש צום גרויזאמען גורל פון אײערע פארלאזטע קרובים און פרײגט׳ װעלכע נאר א דאגק דער ג״ח־קאםע האלטן אײן זײער עקזיסטענץ און פאלן נישט אראפ אין אפגרונט פון פארצװײפלונג און דעפרעסיע ? ינײן, מיר װילן גישט און־ קענען גישט אין דעם גלויבן : אײערע פילבארע הערצער רעאגירן אויף דער נויט און ארעמקײט פון אײערע איבערגעלאזטע־ אין אײער אלטער הײם נאענטע. א פאקט, איר שיקט כמעט אויף יעדן ױם־טוב א געװיםע סומע אויף אוגטערשטיצונגען פאר ארעמע. צי פאר פםח אויף מצות, אדער פאר םוכות, אויף קארטאפל און אנדערע פראדוקטןי דאם איז אן אמת הומאניטארע און פילאנטראפישע הילף. אבער אײערע שװעסטער און ברידער די דאזיקע באזונדער אונטערשטיצטע העלפט איר װײניק — זײ קויפן זיך טאקי גאך צו מצות אדער קארטאפל אויף ױם־טוב. אץ פיל פאלן איבריקע, אבעי װאס זאלן טון די דאזיקע ארעמע לײט נאך ױם־טוב, װײטער בעטלען אץ הונגערן ? !

די גמילת־חםד קאםע האט באלד בײ איר אנטשטײאונג זיך דערװארבן גרוים צוטרוי בײ דער גאנצער ײדישער באפעלקע־ רונג און געװארן א דאמיגירגדיקער פאקטאר אין ײדישן עקאנאמישן לעבן אין כמיעלניק. די צאל מיטגלידער איז געװאקסן פון יאר צו יאר אזוי אז אין די יארן 39—38, פארן אױםברוך פון קריג, האט זי פארמאגט אן אײגענעם לאקאל מיט א בױרא װאס האט אמטירט יעדן טאג און געהאלפן מיט גרויסע אנפראצענטיקע הלואות דער גאגצער ײדישער באפעל־ קערונג. ...

... שטעמפל פון דער ג״ח־קאסע אין כמיעלניק. ...

... מיר, סון אונזער זײט, זענען גרײט צו דאפלען די סומע, װעלכע איר װעט זאמלען פאר דער ג״ח־קאסע אדער אנדערע קאנסטרוקטיװע ארבעטן אין כמיעלניק. ...

די ליבע צום ײדישן טעאטער בכלל האט אפנים בײ אונדז אין שטעטל נאך געװארצלט פון די פריערדיקע צײטן, װען פון דער ארומיקער אומגעגנט פלעגט מען קומען פורים זען דעם ״מכירת ױסף״ שפיל און די ״קראקאװיאקעם״, װאס האבן געשמט אין דער גאנצער םביבה. ...

איד װיל דערמאנען דעם רעזשיסער חנן לעװינשטײן (איצט אין ישראל), װעלכער איז געקומען קיץ כמיעלניק מיט א טעאטער־טרופע אין סוף 1923. א חשובער ארטיסט געװען שפעטער אין דער ״װילגער טרופע״. אין כמיעלניק האבן זײ געטראפן א לעבהאפטע ױגנט מיט ליבע צו טעאטער. לעװינ־ שטיץ האט מיט פאראײניקטע כמיעלניקער טעאטער־קרעפטן אויפגעפירט צוערשט די ״ד געהאנגענע״ פון אנדרעיעװ. ער איז באגײסטערט געװארן פון כמיעלניקער טעאטער־עולם און גישט וױיניקער פון די שטאטישע אמאטארן־שוישפילער. ער איז בכן געבליבן אין שטאט א לאנגע צײט און אויסגע־ פירט צװ. אנד• אויד דעם ״דארפס-יונג״, ״יענקל דער שמיד״ און אויך געגעבן א רײ רעציטאציע־אװנטן. ...

רבי מוטילה היה מבקר בחמלניק שנה שנה בבית ר׳ דוד יוםל זילברברג. כשבא לעיר, קבלה העײרה מראה חגיגי. את ה״שולחנות״ הױ עורכים בבית־המדרש הגדול. הצדיק היה תמיד יושב בעיר מםפר חדשים. אצלו היו אומרים ביום שני וחמישי בתוך התפילה את ״והוא רחום״ הארוך, והױ מםײמים בתפילה בשעה ארבע אחרי הצהרים. ר׳ מוטילה היה צולע על רגל אחת, ותמיד היה הולך עם מקל. דבר זה לא מנע בעדו לרקוד בהקפות של שמחת־תורה עם התורה בלי מקל כשעתײם ללא לאות ועורר התפעלות גם אצל יתר החסידים. חםידױ חשבו דבר זה לאחד ממופתױ. אחרי פטירתו כא ױרשו וממלא מקומו, ואף הוא היה מבקר בכל שנה בחמלניק. לרבי מוטילה הוקם אוהל בבית־הקברות הקילצאי.

... קלויז חסידי קוזמיר בחמלניק נמצא בשוק הקטן, בבית מנדיל בוגײםקי. גבאױ הױ* ישראל פסח וכםלר, נתן שור, משה ױסיל. בעלי־התפילות ־ משה ױסיל, דוד גלוזמן, פםח ױסף, נחום לוסטגארטן ועוזר רוזנברג ; בעל קורא — שלמה זונשײן. ר׳ נחמן חוליבה נחשב לבעל־חפילה מעולה. בנױ; אלתר ולײב םײמו את למודם בבית המדרש לחזנים בװרשה, ואלתר נתמנה חזן בעיר הפלך ראדום. קלויז קוזמיר ריכז בתוכו את חםידי חלם, לובלין וזאמושץ (ר׳ ניסן יהודה ליב טברםקי).

... קלויז חסידי רדומסק בחמלניק נמצא ברחוב העיריד״ בבית ר׳ משה מנטליק. ביניהם: משה מנטליק׳ מנשה פלמן, שבתי ביאלוגורסקי (קונעס), ישראל יעקל מנטליק׳ עוזר שטרוך — בעל אחתה עשיר עם שני בנױ אברהם וױנה. בעלי־תפילות : מנשה פלמן — בעל מוםף בימים־הנוראים׳ שבתי ביאלו־ גורסקי׳ בנימין מנטליק׳ בעל־קורא: ליפא זײדמן. ...

על משה מיכל האמור, שהרבה מבני העיר ידעוהו יפד״ ספרו בעיר דברים ״משונים״. הוא היה תלמיד־חכם, מסתפק במועט, ועני גדול, וכמעט שלא התענין בפרנסה. העיקר היה אצלו חםידות ולמוד תורה. העיר חמלניק היתד״ ככל העירות בפולין באותו זמן, בתקופת מעבר. הנוער החל להתארגן במפלגות שונות ,ור׳ משה מיכל נהל אתם ״מלחמה״. פעם אחת עלה בידי הנוער לארגן מסיבה חגיגית בלוית נגינה. נערים ונערות בילו יפה׳ ואף לא החסירו את הריקוד. הם שכרו למטרה זו את ה״אולם״ אצל משה גורליצקי שבאמצע השוק. אין לדעת כיצד הגיעה הידיעה על כך לאזני משה מיכל, אך הוא אחז מיד באמצעים, פנה לרב, ארגן עוד כמה חםידים ופניהם ל״אולם״. אך בינתײם יצאה השבת וכולם נתפזרו לכל רוח. משה מיכל המשיך במלחמתו נגד הנועד עד כדי ״קידוש השם״. ...

... קלויז חסידי־מודזיץ בחמלניק נמצא בשוק הגדול, וגבאױ הױ : הירש מנדיל המלמד ושמואל מאפו. בעלי־תפילות : משה ליב פאםטאג — מקרובי הרבי ממודזיץ, מנגן גודע לתהלד״ ואף חבר גגונים משלת את ה״אזכרה״ הגדול בעל עשרות רבוח היה שר בדױק על כל בבותױ ; חײם וראובן בלאנק, שמואל מאפו׳ משה יקיר — בעל קול מצלצל, נתמנה חזן בבית־המדרש הגדולז חײם נתן גולדשטײן — בעל־קורא. מנדיל וינמן — בעל תוקע.

... הרכב כ לי ־ ה ז מ ר בחמילגיק : סאגה — כנור ראשץ׳ אברה׳מלה קוצינםקי — כנור שני, נטע בורצק — מתופף, קיגל מײגל — ניגן בבאס. ועל ידם שני בדחנים : ױסף פרידמן וױםף ברזיםקד״ נגינתם היתה ערבה לאוזן, בולם בעלי כשרון, הױ מנגנים בבתי גגידים ובבתי חסידים, וגם בחצרות ״פריצים״ מגגני חמילניק הױ ״שם דבר״ ויצא להם שם טוב בצבור, בעיר ובםביבד״ ה״רפרטואר״ שלהם היה רב ומגװן : החל מנגוני־לכת שונים לחופד״ נגוני הקדמות׳ נגונים להושבת הכלה לפני החופה עד לגגוני־רקוד יפים מםוגים שונים.

... כמיעלניקער ײדן׳ א קײמא־לן פון פיל טויזנטער נפשות, האבן זיך צעטײלט אין פארשידענע ריכטונגען. פופציק פראצענט פון זײ זענען געװען חסידים. אונדזער שטעטל כמיעלניק האט פארמאגט דרײצן חםידים־שטיבלעך פון פאל־ גנדיקע חםידים 1 גערער, מאדזשיצער, קוזמיר, ראדאמםקער׳ אלעקסאנדער, כענטשינער, קיעלצער, פינטשעװער, אזשע־ ראװער, קאצקער, שידלעװער, נײשטאטער און אויך ר׳ נחמטשעם שטיבל. יעדעם שטיבל מיט זײנע מתפללים. ...

פון כמיעלניק פלעגן ײדן פארן צום רב פון דאזיקן שטעטל

... אין יענעם טאג האט זיך אנגעהויבן די ביטערע מחלוקת. װען די חברא קדישא איז געקומען דורכפירן די לװיד״ האט זיך ארויםגעשטעלט טוביה דעם רב׳ם זון, װעלכער איז געװען מורה־הוראד״ און פארלאנגט מען זאל אים אונטערשרײבן׳ אז ער איז ממלא מקום פון זײן פאטער, ד.ה. ער װערט רב אין כמיעלניק. ער האט אבער אנגעטראפן אויף א שטארקער קעגנערשאפט.

... נישט קוקנדיק אויף די קריגערײען און ארומרײםענישן איז דער ראקאװער רב מיט זײן בני בית אריבער קײן כמיעלניק׳ װו עס האבן אים אפגעװארט זײנע אנהענגערם מיט די קהילה־ פארשטײערם בראש. דעם אויטא מיט די זאכן האט מען צוגעפירט צו דער געדוגגענער דירה אין םאמע צענטער שטאט — אין מארק. די קהילה־פארשטײערס האבן דעם רב איבערגעגעבן די השגחה איבער די רעליגיעזע ענינים.

דער שידלעווער רבי האט געהאט זײנע חסידים אין כמיעלניק. ער האט צו זיך גערופן צוויי פון זיינע איבער* געגעבעגע חסידים, אהרן שלמה פרידנזאן און בנימין זאנשיץ׳ פארגעלייגט זײ אן אויסװעג פון דער כמיעלניקער מחלוקה. דער שידלעווער רב איז געװען ביי דער מיינונג, אז טוביה פאסט נישט פאר א רב אין כמיעלניק׳ דעריבער האט דער שידלעווער רב פארגעלייגט, אז ער איז גרייט צו געבן טוביהן 20 טויזנט זלאטעס׳ בערך טויזגט פונט׳ וואם א קאפיטאליסט האט באדארפט האבן׳ כדי עולה צו זיין קײן ארץ־ישראל׳ אז ער זאל אװעק קײן ארץ־ישראל. אויםער דעם האט דער שידלעװער רבי פארגעלייגט צו דעקן אלע אדמיניםטראטיװע אויםגאבעם ווי אויך פארריכטן די באד און די מקוה אין דעד שטאט׳ װעלבע האבן זיך געפובען אין אן אנטיםאניטארן מצב ; דערפאר זאל טוביה מםכים זײן אויף דער קאנדידאטור פון זײן אײדעם, דעם שידלעװער רב׳ דעם באקאנטן ראדאמםקער רבינם א ברודער, אלם רב אין כמיעלניק. די אויבנדערמאנטע שליחים פון שידלעװער רב האבן זיך גלײך געװאנדן צו דעם קהילה־פארשטײער׳ טוביהם הויפט־ױעץ׳ משה מעלמאן און אים פארגעלײגט דעם ג ...

אזױ האט זיך די מחלוקת געצויגן ביז דעם װעלט־קריג. אין 5־טן סעפטעמבער, 1939, װען די נאצים זענען ארײן קײן במיעלגיק, האבן זיך טוביה און דער ראקאװער רב אוים־ באהאלטן אין אנדערע שטעט. נאך א געװיםער צײט האבן זײ זיך צוריקגעקערט קײן כמיעלניק און זיך איבערגעבעטו. ביידע האבן שפעטער געטיילט דעם גורל פון דער כמיעלניקער קהילה.

... אין דער תקופה צװישן בײדע װעלט־מלחמות האבן אין כמיעלניק עקםיםטירט עטלעכע ישיבות. די ישיבה ״בית ױסף״ איז געגרינדעט געװארן פון די ישיבה־קרײזן נאװא־ גרודעק, װאם האט געשמט מיט מוםר־לימוד און דבקות און תפילה. די ראשי ישיבה זענען געװען ר׳ ױאל יאכנין, דער אײדעם פון ר׳ יאנקל קישעניעװער, ר׳ גרשון און חײם יהושע — דער אײדעם פון ר׳ איטשע טוביהס. זײ זענען אנגעקומען קײן כמיעלניק אלס מטיפים־שליחים פון דער נאװארדיקער ישיבה און אויפגעשטעלט אין כמיעלניק די ישיבה, װאס ראט זיך געשאפן א שם און א רום אין דער גאנצער געגנט. אין ...

נאך דער אנטשטײאונג פון זעלבשטענדיקן פוילן זענען• כידוע, אין אלע שטעט געגרינדעט געװארן עלעמענטארע פאלקסשולן (״שקאלא פאװשעכנא״). דער פוילישער םײם האט ארויםגעגעבן א םפעציעלן געזעץ װעגן אבליגאטארישן לימוד פאר אלע קינדער. אין כמיעלניק זענען געגרינדעט געװארן צװײ שולן מיט דער פוילישער אונטערריכט־שפראך. אלע לערערס זענען געװען פאליאקךקריסטן, בעת דער רוב תלמי־ דים זענען געװען ײדן. אין אײן שולע זענען אלע תלמידים געװען ײדישע קינדער. די צװײטע שולע איז געװען א געמישטע — ײדישע און קריםטלעכע קינדער האבן געלערנט צוזאמען. ...

... באװעגונג און מזרחי האבן אלץ מער אנגעהויבן באפעםטיקו זיך אין שטאט, און דאם האט אויך געהאט א װירקונג אױף די ארטאדאקסישע קרײזן. אגודת ישראל, אונטער דער אנפירער־ שאפט פון אברהם פיש, ױסף דזשיאלאװסקי און משה פאס־ טערנאק האבן אין רעזולטאט דערפון געגרינדעט א מײדל־ שולע ״בית יעקב״ מיט א קינדערגארטן. די פײערלעכע דער־ עפנונג פון דער שולע איז פארגעקומען בײ א פולן זאל פין די פײערלעשער מיט דער באטײליקונג פון דער בארימטער רעליגיעזער פרויען־פירערין שרה שענירער. ...

... זײער אפט פלעגן אויך פארקומען פארלעזונגען אויף פאר־ שײדענע ליטערארישע טעמעם מיט פרעלעגענטן, װאס םלעגן קומען פון אנדערע שטעט. אויך די בעסטע טעאטר־אגסאמ־ בלען פון ײדישן און אויך פון פוילישן טעאטער פלעגן אפט קומען קײן כמיעלניק ז קאנצערטן, כארן, רעציטאציע־אװנטן זענען געװען אן אפטע דערשײנונג אין שטאט און מיטגעהאלפן צו דער קולטורעלער אויםלעבונג פון דעם ײדישן עולם.

... דער לערער יצחק אספים פארלאזט כמיעלניק אויפן װעג קײן ארץ־ישראל. כדי ממשיך צו זײן זײנע לימודים׳ פארט ער קיױ ארגענטינע׳ װו ער לעבט ביזן הײנטיקן טאג אלס דירעקטאר פון זײן אײגענער גימנאזיע אין בוענאס־אײרעס. די ״אספיס־יארן״ זענען טיף אײנגעקריצט אין זכרון פון אונדזער דור.

״לינת הצדק״ אין כמיעלניק האט הינטער זיך א רײכע פיל־ יאריקע געשיכטע מיט גרויסע אויפטוען פאר קראנקע און אומפארמעגלעכע מענטשן. דאס איז געװעזן א גרויסע אינס־ טיטוציע׳ װאם איז געשטאנען אין צענטער פון געזעלשאפט־ לעכן לעבן אין כמיעלניק. פיל כמיעלניקער ײדן זענען געשטעלט געװארן אויף די פים דורך דער דירעקטער הילף פון ״לינת הצדק״, װאם האט אויך פארמאגט אן אײגענעמ בית־תפילה. אין די לעצטע יארן׳ פארן אומקום׳ איז ״לינת הצדק״ געװעזן אײנע פון די װיכטיקסטע הילפם־אינםטיטו־ ציעם אין גאנץ כמיעלניק׳ מיט װעלכע עס האט אנגעפירט א פרויען־גרופע׳ אין קאמיטעט פון לינת־הצדק־נשים אין די יארן 39—1937 זענען געװען: רחל קויפמאן׳ (פרוי פון לײביש) חנה איטע לעװענשטײן (פרוי פון משה), רויזע לאה װײנבערג (פרוי פון מאנעס), אםתר בוגײםקי־זאנשיץ (פרוי פון בנימין), און רויזע פאםטערנאק (פרוי פון לײביש־עטלס). צו דער ארבעט פאר העלפן פארשידענע סאציאלע פאלן זענען מאביליזירט געװארן הונדערטער פרויען׳ װעלכע האבן מיט גרוים ענטוזיאזם געזאמלט געלט׳ קלײדער און עםנװארג פ ...

ראט און צו דער קהילה. זײנע פארשטײער זענען תמיד אוים־ געװײלט געװארן נישט געקוקט אויפן שװערן װאל־קאמף, װאם איז דערבײ אויםגעקומען צו פירן מיט די לינקע ארגא־ ניזאציעס. א גרויםע אקטױויטעט האבן מיר ארויםגעװיזן אויך בעת די סײם־װאלן, באזונדערס בעתן גרויםן װאל־ קאמף צװישן די צױניםטן מיט דער אגודה; אונדזער םניף האט דעמאלט פיל געהאלפן צום נצחון פון גרינבוימס ליםטע אין אונדזער שטאט. בעת יענעם װאל־קאמף איז כמיעלניק באזוכט געװארן דורך יצחק גרינבוים און דעם ״הײנט״■ רעדאקטאר אברהם גאלדבערג. יענער טאג איז געװארן א גרויסער ױם־טוב פאר אלע ײדן. טראנםפארענטן און פענער האבן געפלאטערט איבער אלע הײזער און אויך די נישט־ײדן האבן געקוקט מיט גרוים דרך־ארץ און געשושקעט זיד״־אז דער ״ײדישער מלך״ קומט אין שטעטל. װען די טעקםי מיט גרינבוימען האט זיך דערנענטערט אין שטאט, זענען אלע ארוים אים מקבל־פנים־זײן. פארוים זענען געפארן ױגנטלעכע אויף ראװערן מיט בלוי־װײםע פענדלעך. איך געדענק, אז װען די טעקםי איז אין מיטן װעג קאליע געװארן און געבליבן שטעקן אויפן ארט׳ האבן צױניםטישע עסקנים זיך אײנגע־ שפאנט אין א שליטן און אזוי ארײנגעפירט דעם באליבטן מגהיג אין שטאט ארײן. ...

אין אײנעם א טאג, ערב די שטאטראט־װאלן איז אין שטעטל אראפגעקומען דער םטאראםטע פון סטאפניץ, צוזאמענגערופן די פארשטײער פון אלע גרופירונגען און דערקלערט קורץ און שארף : ״כמיעלניק איז נישט פאלעסטינע און אין אונדזער שטאטפארוואלטונג װעלן נישט זיצן אזש 20 יידישע ראט־ מענער, בעת די נישט־יידישע פארשטײערשאפט באטרעפט נישט מער װי פיר פארשטײער״. די ײדישע ראטמענער זענען געװען איבערראשט פון דעם חוצפהדיקן טאן פון דעם רעגי־ רונגם־פארשטײער. די פארשטײער פון ״אגודה״ האבן זיך ארויםגעדרײט פון אן ענטפער און אװעק בחפזון דורך א הינטער־טיר. אונדזער פארשטײער דאקעגן, ישכר קאנער־ צוקער, האט דעם סטאראםטע געגעבן א קלארן ענטפער, אז כל־זמן אין פױלן איז פאראן א קאנסטיטוציע, װעלן די ײדישע ארגאניזאציעס נישט אננעמען קײן שום דיקטאט: אדער ס׳װעלן פארקומען פרײע װאלן, אדער די שטאט־פארװאלטונג װעט זײן אן ײדן. דערויף האט דער סטאראםטע בײז געענט־ פערט : ״װעלן מיר לעבן און זעען״•

... פנקס כמיעלניק ...

בחמילניק התקײמה בױם ט״ו באב תרע׳ט ועידה גלילית של המזרחי של גליל קילץ, במעמד כ״ג צירים מט״ו ערים באולם המזרחי דפה שהיה מקושט ומהודר בדגלים לאומײם ובתמונות רבני המזרחי. השתתפו הצירים; ל. עהרנרײך ומ. מנטליק מחמילניק, י. כהן וי. בקרמן מקילץ׳ א. י• ליכטנשטײן מפרושוביץ, י. מ. אפמאן מדזיאלושיץ, ע. גורםקי וא. קלרמן מבוםק, מ. שקליארצ׳יק וז. פומראנץ מםלומניק. י. רוטנברג מםטופניץ, ד. דומב וא. פײנשטאדט מפינטשוב א. שפיגל ממיחוב, מ. אורבך מװדיסלאב, י. ש. גוזה וי• ב. ברײטבארד מײנדזױב, מ. קשינסקי משידלוב, ח. גולדבלימ משצ׳יקוצ׳ין, ב. צ. מוניש וש. זמיל מפאצאנוב, ש. א. םלרוש ומ. קופציק מעיר־חדש. ...

די ערשטע גרויסע פארזאמלונג פון ״מזרחי״ אין כמיעלניק איז פארגעקומען אין חסידישן בית המדרש מיטן אנטײל פון חבר הועד המרכזי שטשעראנםקי װעלכער האט רעפע־ רירט װעגן די צילן אין אויפגאבן פון ״מזרחי״. די פארזאמ־ לונג האט אויםגעקליבן די ערשטע פארװאלטונג װעמענס פארזיצער איז געװעזן ר׳ שלמה־דוד קלארמאן׳ װאם איז געװעזן זײער באליבט בײ אלע כמיעלניקער ײדן. א מענטש מיט א שטארקן כאראקטער׳ גוטן װילן׳ פול מיט װיסן אין תורה און װעלטלעכע לימודים. א ײד מיט גוטע מידות װאס פיל האבן זיך בײ אים שואל־עצה געװעזן. ער האט פארמאגט אן אפן הארץ און געטרײ געדינט דעם רעליגיעזן ציוניזם. ...

... דאס איז געװען מיט א פערציק יאר צוריק׳ אין כמיעלניק איז שוין געװעזן א באשיידענע צױניסטישע ארגאניזאציע עם זענען אבער אויך געװעזן לומדי תורה װי אויך האנט־ װערקער׳ װאס שיבת־צױן איז זײ טײער געװעזן. געשטאנען זענען זײ גרײט צו דער ארבעט אבער געװארט אויף דער געלעגנהײט די טעטיקײט לטובת צױן צו פאראײניקן מיט תורה. ...

די ״מזרחי״ און ״תורה־ועבודה״ אין כמיעלניק האט דער* צויגן א דור אין גײסט פון רעליגיעזן צױגיזם׳ געלײםטעט פול פאר קרן קײמת׳ קרן היסוד און קרן ארץ־ישראל.

געשיכטע פון כמיעלניקער שטאט־ראט׳ האט די פ.צ.־פראקציע געלײענט א דעקלאראציע אין דער ײדישער שפראך װעגן אירע צילן און אויפגאבן אין שטאט־ראט : 1) גלײכבארעכ־ טיקונג פון דער ײדישער שפראך אין מאגיםטראט, װו די פאלקם־מענטשן זאלן זיך קענען װענדן אין ײדיש װעגן זײערע נויטן — דאמאלסט איז טאקע צום ערשטן מאל אנגענומען געװארן אלס אנגעשטעלטער יוסף קלײנערט. 2) סאציאלע הילף — װעגן פאנאנדערטײלן קוילן, האלץ און שפײז פאר דער ארעמער באפעלקערונג, 3) םובםידיעם פאר די ײדישע קולטור־אינסטיטוציעס : ציש״א־שולע א. נ. ב. באראכאװ, די ײדישע ביבליאטעק אין שטאט א.אנד• כמיעלניק, װו דער פראצענט פון ײדישע אײנװוינער האט אויםגעמאבט א לחלוטינדיקע מערהײט און מיט זיך פארגע־ שטעלט 87.3% ײדן׳ האט אויך באזארגט מיט אירע אוים־ ארבעטונגען די ארומיקע שטעט און שטעטלעך. די פ.צ. ארגא־ ניזאציע האט זיך זײט איר גרינדונג פארנומען מיטן אוים־ בעםערן דעם מאטעריעלן מצב פון די ארבעטנדיקע און האט

... די פ.צ.־ארגאניזאציע אין כמיעלניק, איז גלײך געװארן א מאסן־ארגאניזאציע. זי האט ארומגענומען הונדערטער משפחות, אזוי, אז נאך דער אנטשטײאונג פון דער פוילישער רעפובליק, האט די פ.צ.־ארגאניזאציע באקומען בײ די שטאט־ראט־װאלן אין יאר 1919, 5 ראטמענער (כמיעלניק האט געהאט 24 ראטמענער) אין די פערזאנען: 1) אברהם ייאנגװאלד, 2) ישראלקע גוטמאן, 3) פנחם סקוזשעװסקי, 4) לײבל װילטשיק און 5) הערצל איגעלניק. זײ האבן מיט כבוד און װירדע שטענדיק פארטראטן די איגטערעםן פון די ארבעטנדיקע און פאלקס־מאםן אינעם כמיעלניקער שטאט• ראט. פון יענער װאל־קאמפאניע אן, האט מען זיך שוין אלעמאל גערעכגט מיט דער מײנונג פון דער פ.צ.־ארגאני־ זאציע אין שטאט• ...

איד גלויב׳ אז ס׳װאלט געװעזן א גרויםע עװלה׳ װען מען זאל נישט דערמאנען די אלע׳ װעלכע האבן אליץ שװער געארבעט בײטאג און אװעקגעגעבן אין די אװנטן זײער מי און ענערגיע און געלט׳ כדי צו קענען אויםהאלטן און פאר־ ברײטערן די ״ביבליאטעק״, די ״אװנט־קורםן״ און פארשײ־ דענע לעקציעס, צו ברענגען מער װיםן פאר די דערװאקםענע און שפעטער פאר דער ױגנט און ציש״א־קינדער שולע א.נ. פון ב. באראכאװ אין כמיעלניק : 1) חנה רבקה קעניגסבערג׳ 2) שמואל טײטלבוים (אין שיקאגא), 3) מרדכי גוטמאן (אין ארגענטינע), 4) ראכל ליס־מאלאשעװער (אומגעבראכט געװארן אין פאריז), 5) יאםל ליסער (אומגעבראכט מיט זײן פרוי און זון אין ראװנע), 6) יהושע גוטמאן׳ 7) די שװעסטער בלומענטאל׳ חיה׳לע, 8) דרעזל, 9) אסתר׳ 10) חנד״ און 11) שײנדל (געשטארבן אין יאר 1937 אין מאנטרעאל• קאנאדע), 12) אברהם׳טשע זילבערבערג, טראגיש געשטארבן אין יאר 1929 אין קראקע, 13) אברהם שװיעטשניק געשטארבן אין יאר 1929 אין כמיעלניק, 14) אלתר גליקםמאן, 15) מרדכי שפױואק, 16) ױאל סקורעצקי, 17) חיה שרה פעלמאן־פרידמאן. 18) נחמיה םאמבורסקי, 19) בײרעד גארליצקי׳ 20) בלומע דזשארע, 21) חנן פאפלאק 22) יצחק פירשטנבערג, 23) פײװל שפױואק, 24) אסתר אבראמאװיטש, 25) שפרינצע אײזיקא־ װיטש (אומגעקומען דורך די נאציס), 26) רויזע זילבערבערג־ זשערניצקי (אומגעקומען מיט איר קינד אין רוסלאנד), 27) הערש װאלף פאסטערנאק (אין םאריז), 28) אסתר שײן (אין קאנאדע)׳ 29) טעמערל װײצמאן (אין אמעריקע), ...

... דער דראמ. קרײז האט זײער שטארק אויסגענומען מיט זײנע אויםסירונגען׳ און נישט נאר בלויז בײ אונדז אין כמיעלניק האט מען געהאט גײםטיקן גענום םון זײנע םארשטעלונגען נאר אסילו ארומיקע שטעט און שטעטלעד׳ האבן אײגגעלאדן ...

... די ״ױגנט״ ארג. איז אויםגעװאקםן אין א מאסן־ארגאניזא־ ציע װו מען האט זיך מיט איר גערעכנט נישט נאר אין כמיעלניק אלײן נאר אין דער גאנצער אומגעגנט. ...

... עם גמר מלחמת העולם הראשונה קמה בחמילניק תנועת ״השומר־הצעיר״, במקביל להיװםדה של תנועה זו בכל רחבי פולין. התנועה עם תקומתד״ כחלק מההסתדרות הצױנית׳ התבלטה מיד בין הנוער המקומי. ההגשמה האישית היתה ...

... בשנת 1926 התאחד הנוער של צעירי־צױן עם הנוער י.ס.א.י. של פועלי־צױן ונוסד ארגון נוער אחיד בשם ״ױגנט־ פרײהײט״. גם בחמילניק קם הארגון ״פרײהײט״ ובכוחות מאוחדים ובמשנה מרץ החל הםניף לפעול בממדים רחבים למען חנוך צױני־םוציאליסטי, מקצועי, הכשרה ועליה. ...

... בשנת 1928 הגיע לחמילניק הרופא ד״ר נתן בלנובםקי. ...

בשנות 1919—1920 עלו מחמילניק (נוסף לאלה המוזכרים במאמרים אחרים): מנדל רוזנצװײג ז״ל׳ בנימין אליעזר שמחוגי (פרידמן) ואשתו דבורה אברמוביץ/ מינדז׳יה אבר־ מוביץ׳ ובעלה װלמן׳ יצחק בן־טוב (גרנק), מוטל רוזנבלום ז״ל, יהודה ארנרײך ז״ל, אברהם למברג ז״ל, צדוק קנרצוקר• חנוך אפלבוים, יצחק אםפים, מרדכי פינצ׳בסקי, אליעזר זריצקי, אברהם װיגודני׳ משה םמבורםקי׳ הרש־אלי פלדמן׳ ױסף זילברברג׳ דב דיאמנט׳ חײם קװשניבםקי עם האחים שלו : דב ויחיאל ומשפחתם וחנה וױזנבלום. ...

... בתקופת פעילותנו זו יסדגו גם אצלנו נקודת הכשרה חלוצית. קשײם גדולים עמדו בדרך זו- כי למעשה לא הױ לנו מקומות עבודה מםפיקים בשביל פועלים יהודײם. אך לקחנו על עצמנו גם משימה זו. פנינו למזכירות קיבוץ בורוכוב בסוכדנױב שישלח לנו את החלוצים הראשונים לכיבוש העבודה בחמילניק. עם הגיעם לעיר נוסד הקבוץ ע״ש ב. בורוכוב בעירנו, שהכנים תוכן חדש בחײ הנוער בעיר. עבודתם הפשוטה — חטיבת עצים ושרותים שונים בעיר, עבודה שנעשתה תוך כדי שירה והתלהבות חלוצית — עוררה מהפכה בלבות הנוער. גדלה האוירה הארצי־ישראלית וזו קרבה את הנוער לרעױן ההגשמה.

... כך פעל םניף פ״צ־צ״ס בחמילניק. רבים עלו. אך פי כמה מהם התכוננו לעלות ולבנות את מולדתם החדשד״ אך לא זכו. פרצה המלחמה ושמה קץ לחלומותיהם ולחײהם כאחד. ...

נח מנטליק, בשם ברית הצה״ר ישעיהו לינמן. הצה״ר ובית״ר ארגנו גם פלוגת הכשרה וטפלו בשליחת אנשים להכשרה במקומות רחוקים. הראשונים שיצאו להכשרה מקן חמילניק הױ: ישראל אוגניביץ, נפתלי רובין׳ יעקב קויפמן׳ שלמה קויפמן, גרשון מנטליק ועוד. ישראל אוגניביץ, בגמרו את הקורם למדריכים בורשד״ לא חזר ױתר הביתד״ אלא נסע משם והתגײם להכשרה המפרכת במחצבות קלוסוב המפורסמות. סבל רעב ובתנאים קשים גמר את הכשרתו, אך סרטיפיקט לא קבל. הוא חזר לחמילניק מאוכזב אבל למרות הכל המשיך בפעולותױ. גם יעקב קויפמן סײם את הכשרתו בבית ספר חקלאי אשר בוילנה ואחר כך גם בנקודות הכשרה שונות, אושר לעליה אך לא ניתן לו להגשים את חלומו.

בשנת 1933, לפני הקונגרס הצױני ה־18, נוסד בחמילניק ע״י פעילי ברית־הצה״ר (ביניהם : אלתר וינברג, ישעיהו ליגמן, נתן ארנרײך, יצחק דב קלמוס) ארגון אחים לצה״ר ובית״ר — ברית החײל. חברױ הױ אנשים מבוגרים אשר שרתו בצבא הפולגי ורעױן צבא ישראל היה קרוב ללבם. בין הראשונים שהצטרפו לברית החײל בחמילגיק היו: יצחק דב קלמוס, פנחם בזשעםקי, װלף סמטבנד, החײט האקל, נורברט טוכמז, משה דוד װײסר, רופא־השנײם פלוצניק. בױם הבחירות לקונגרס הצױני ה־18 הופיעו אנשי ברית־החײל בתלבושתם הרשמית יחד עם בית״ר. לקונגרס זה קבלו הרביזיוניםטים בחמילניק בפעם הראשונה 160 קול. היה זה הישג גדול בהתחשב בפולמום שהתנהל נגדם מצד בל שאר המפלגות. ...

... אין שטאט־זאל. איינע פון די אימפאזאנטע פארשטעלונגען ״יהודית״, װעלכע איז אױםגעפירט געװארן מיטן אנטײל פון פיל בית־יעקב־שילערינס, האט געמאכט א גרויםן רושם אין שטאט. בדרך כלל איז די ״בית יעקב״־שולע אין כמיעלניק געװעזן אנערקענט אויך בײ נישט רעליגיעזע קרײזן. םיל נישט־רעליגיעזע עלטערן האבן זײערע קינדער געשיקט לערנען אין ״בית יעקב״. ...

תיכף נאכן ארײנקומען פון די דײטשן קײן כמיעלניק איז געפאלן דער ערשטער ײדישער קרבן צוליב דער וױיטערדיקער םיבה. װען די פוילישע פאליצײ האט פארלאזט די שטאט — פארן אנקומעז פון שונא — האט זיך געהאט ארגאניזירט א בירגערלעכע מיליץ מיט דער באטײליקונג פון ײדן• מצד דער ײדישער באפעלקערונג האבן אין איר אנטײל גענומען משה ױםף שפערלינג, װאלף מאשקאװיטש׳ קלײן, קאזאק און אנדערע• די דײטשע פאטראלן׳ ארײנקומענדיק אין שטאט האבן באמערקט די ײדישע מיליציאנטן ; א דײטשישער טאנק האט גלײך געעפנט א פײער פון מאשין־געװער אויפן ײדישן מילי־ ציאנט מאשקאװיטש׳ װאם האט מיטן וױיסן באנד אויפן ארעם געהאלטן שמירה אויף דער פינטשעװער גאם׳ און אים צעריםן ממש אויף שטיקער. נאך דעם דאזיקן פאל האבן זיך די כמיעל־ גיקער ײדן באהאלטן. די דײטשן האבן אויך ארײנגעשאסן אין סאד פון משה יהושע (פארן דאזיקן הויז זענען באמערקט געװארן ײדישע פאטראלירנדיקע מיליציאנטן) און דערמארדעט ידידיה מארגולים2). ...

... אנשטרענגונג צונויפצוזאמלען אויפן ארט די אלע מאטעריאלן׳ װאס זענען נאך מעגלעך צו באקומען׳ און ארויסגעבן אן אויסשעפלעכע מאנאגראפיע געװידמעט בלויז די אומקום־יארן פדן דער כמיעלניקער קהלה׳ הגם מיר גיבן זיך אפ א רעכנשאפט דערפון׳ אז דער אדער יענער פרט װעט נאך לאנג אדער אויף אײביק בלײבן נישט אויפגעקלערט. ...

... פון רעכשס צו לינקס : אלתר װײנבערגם א ױנגל׳ מענדל בוגײםקי, שלמה זאנשײן, דודל ערנרײך (פינטשעװער)/ דער כמיעלניקער רב הרב אליעזר־יהושע הלוי עפשטײן׳ װעלװל מאיר אלאזש. ...

אין די לעצטע פאר־״אקציע״־טעג איז געװארן א טומל אין שטאט־ די פויערים פון די ארומיקע דערפער זענען זיך צונויפגעלאפן כדי אפצוקויפן פאר גראשנס אלץ׳ װאם עם האט זיך נאר געלאזט. ײדן האבן פון זיך פארקויפט זײער לעצט ביסל האב און גוטס כדי צו האבן בײ זיך בױם פקודה עטװאם מזומן געלט. מענטשן האבן אגגעהויבן צו אנטלויפן פון געטא כדי צו באהאלטן זיך בײ באקאנטע קריםטן אין שטאט גופא װי אויך אין די דערפער. א טײל איז געלאפן אין אנדערע שטעט־ לעך, װי ראקאװ, סטאשעװ, סטאפניץ א.א.װ. װי אויך אין די װעלדער. בעיקר אבער האט מען צוגעגרײט באהעלטענישן און בונקערס. א גרופע פון 150 מאן איז געלונגען איבער־ צוקויפן דעם נאטשאלניק פון דער כמיעלניקער באן־סטאציע און צו באקומען א ספעציעלן צוג מיט עטלעכע װאגאנען װאם האט די בײנאכט אריבערגעפירט קײן ראקאװ17).

... אין א געװיםן מאמענט איז אנגעקומען אויפן פלאץ דער לײטנאנט פון דער כמיעלניקער זשאנדארמעריע מיט א ליםטע פון בעלי־מלאכד״ װאם האבן געזאלט איבערבלײבן אין כמיעל־ ניק. די דאזיקע סעגרעגאציע האט געהאט זײער א דראמאמישן פארלויף און איז געװען א מין שטײן־פרוװ אין א מאמענט װאם האט אנטשײדט װעגן לעבן און טויט. פון אײן זײט זענען געװען אזעלכע, װאם האבן מפקיר געװען זײערע קיגדער׳ כדי צו קאנען פארבלײבן׳ פון דער צװײטער — האבן זיך מענטשן׳ און דװקא אזעלכע׳ װאם מען האט געװאלט איבערלאזן׳ אפגעזאגט צו פארבלײבן׳ נישט װעלגדיק זיך שײדן מיט זײערע נאענטע. בםך־הכל זענען אין רעזולטאט פון דער םעגרעגאציע פארבליבן 72 מענער׳ מערסטנם פאכמענער׳ שגײדערם• שוםטערס א.א.װ., װי אויך עטלעכע פרויען. ...

... קומען די 2־טע כמיעלניקער ״אקציע״. אויך פאר דער צװײטער ״אקציע״ איז אראפגעקומען קײן כמיעלניק דער װאך־פירער פון קעלצער ״האםאג״ און געכאפט ײנגע מענטשן צו דער ארבעט אין לאגער. דאסמאל האבן זיך אויך צוגע־ שטעלט פרײװיליקע, פאר װעמען דער גורל פון די כמיעל־ ניקער שרידים איז געװען א געחתמעטער. אין דער לעצטער מינוט ממש איז אויך געלונגען יחידים אנצוקומען אין די צוגעגרײטע באהעלטענישן בײ פאלאקן• די ברודער קויפמאן מיט זײערע משפחות און קינדער האבן באװיזן באצײטנם ארויםצופירן אין זײער באהעלטעניש בײ דעם פויער ױזעף דלוגאשץ מאשינען און רוי־שטאפן אויף אויםצוארבעטן לעדער.

... גאכדעם, װי די קארטאפל־קאלומגע איז צוריקגעשיקט געװארן אין ״האםאג״ האט א דײטשישער זשאנדארם א סוף געמאכט צום לעבן פון דעם אויםװורף פאםטאק, װאס איז דערשאסן געװארן (אין מאי 1943) מיט דעם אײגענעם רעװאל־ װער, מיט װעלכן ער, פאםטאק, האט א םך ײדן אומגעבראכט. זײן לעצטער קרבן איז געװען אברהם כמיעלניצקי, װאס איז דערמארדעט געװארן אויף די פעלדער הינטער כמיעלניק בעת ער איז אנטלאפן םון סקארזשיםק25).

אויף זײן ערשטער באראטונג מיט 6 חברים־אקטױויםטן פון דער לאקאלער ארגאניזאציע, האט ער זײ איבערגעגעבן אומלעגאלע אויסגאבעם. אויף א ברײטערער פארזאמלונג מיטן אנטײל פון אנילעװיטש איז געשאפן געװארן אן ארטיקער קן װאם האט געצײלט 60 חברים. פון כמיעלגיק איז אנילעװיטש אפגעפארן קײן סטאשעװ. זײט אנילעװיטשעם באזוך אין כמיעלניק איז אנגעהאלטן געװארן א שטענדיקער קאנטאקט מיט װארשע. עם זענען דערהאלטן געװארן ברױו און אומלע־ גאלע צײטונגען, װעלכע זענען איבערגעפירט געװארן דורך דעם ײדישן פארבינדלער אויף ארישע פאפירן — װיגא

... אין די קאשמארנע געטא־באדינגונגען האט זיך נישט אינגאנצן אפגעשטעלט די געזעלשאפטלעכע װי אויך קולטי־ רעלע און פארטײאישע טעטיקײט. צוליב מאנגל אין מקורות׳ איז שװער צו רעקאנםטרואירן דאס לעבן פון די פאליטישע פארטײען און יוגנט־ארגאניזאציעם אין כמיעלניק. עם איז נאר באװוסט אז דער השומר־הצעיר האט באנײט זײן טעטיקײט נאכן ארײנקומען פון די דײטשן. אין דער צײט װען ס׳זענען אנגעהאלטן געװארן אונטערערדישע קאנטאקטן צװישן װארשע און די געטאס אויף דער פראװינץ׳ האט באזוכט אויך כמיעלניק מרדכי אנילעװיטש פון דער הנהגה הראשית פון השומר הצעיר, דער שפעטערדיקער קאמענדאנט פון װארשעװער געטא־אויפשטאנה

... מאפע פון ײדישן אונטערגרונד פון געטאס און לאגערן. כמיעלניק א פארבינדונגס־פונקט פאר אונטערערדישער קאמפס־ארבעט ...

... װישינסקי. עס האט אויד באזוכט כמיעלניק די באװוסטע קריםטלעכע פארבינדלערין אירענא. ...

נישט קײן קלײגעם חלק אין אויסמארדן די כמיעלניקער שרידים האבן געהאט פאליאקן׳ פיגצטערע פארשויגען׳ געזעלשאפטלעכער אפפאל׳ װאס זענען באפאלן די ײדן אין װאלד און אלץ צעראבירט בײ זײ. 2 ײדישע פרויען זענען אין װאלד לעבן ראקאװ בארויבט און דערמארדעט געװארן. א גרופע גוײם איז באפאלן אין טאג פון דער ״אקציע״ אין די םקאלעם הינטער כמיעלניק די ברידער טורקעלטויב׳ אויסגעטון זײ ביז צום העמד׳ אלץ בײ זײ צוגענומען און צום םוף זײ דערהרגעט. אויך זריצער פאליאקן (זריצע׳ 2 ק״מ פון כמיעלניק), האבן אויף א גרוילעכן אופן דערמארדעט 2 ײדישע פאמיליעס טארעק און װאיציקעװיטש. אין דארף דרוגניא זענען א טאג פאר דער ״אקציע״ דערהרגעט געװארן 7 ײח• פאקטן פון רויבן און פרװון פון דערמארדן אנטלאפענע ײדן האבן אויך געהאט אן ארט אויף דער באן, װי דאס האט פאםירט מיט די ברידער יחיאל און קלמן מאפע. װאם זענען אנטלאפן אין דער נאכט פאר דער ״אקציע״ קײן ראקאװ41). עם האט אבער אויך פאסירט, אז די ײדן װאס האבז זיד געפונען אין װאלד האבן געטראפן פאליאקן װאם האבן פאר א גוטן פרײז זײ אריינגענומען צו זיך און אויסבאהאלטז אויף א געװיםער צײט, אבער נישט תמיד האט א גוט באהעל־ טעניש געקאנט געבן א פולע פארזיכערונג. אזוי איז אויף א טראגישן אופן אומגעקומען די פאמיליע שפיגל אץ גיטל װישניצקי און טאכטער (איטל װײסלעצער) װאם זענען ע״פי צופאל אנטדעקט געװארן דורך די דײטשן אין א באהעל־ טעניש ...

... די פרוי פון כמיעלניקער פאלקס־שול־לערער קאנדערא, א טאכטער פון די פאװלאװסקים, האט געמסרט מרים מיאדאװניק בעת זי האט געפרװוט פארן פון קעלצער װאקזאל קײן װארשע מיט איר ברודערס ײנגעלע. אין רעזולטאט פון דער דאזיקער מםירה האט די געםטאפא געשאסן דאם קינד.

צום באדויערן האט די באפרײאונג נאך נישט געמאכט קײן םוף צו דער הפקרות פון ײדישן לעבן. אין קעלצער פאגראם׳ דעם 4־טן ױני 1946, זענען אומגעקומען 4 כמיעלניקער ײדן : שמואל װײנבערג. משה ױדל אײזנבערג און מנדל מיקא־ לאװםקי װי אויך פרוי פלוטנא. אין טאג פון פאגראם׳ בעת װעלכן עם זענען דערמארדעט געװארן 46 ײדן און 81 זענען פארוהנדעט געװארן׳ האבן זיך פארזאמלט אין כמיעלניק טויזנ־ מער פויעריםאוןעס האט געדראט א פאגראם די 14 ײדן׳ װאם האבן זיך דאן דא געפונען. צום גליק זעגען גראד אנגעקומען קײן כמיעלניק עטלעכע מאשינען מיט מיליטער. די דאזיקע מיליטערישע אפטײלונג בראש מיט דעם העלדישן ײדישן מײדל פון כמיעלגיק׳ עטקע לעװקאװיטש׳ האט געעפנט א פײער אויפן המון (עטקע אלײן האט געהאלטן א סטען אין דער האנט און געשאסן אויף רעכטם און לינקס). דער המון איז זיך פונאנדערגעלאפן און אזוי ארום זענען אפגעראטעװעט געװארן די ײדן׳ װעלכע האבן זיך געפונען אין יענעם טאג אין כמיעלניקי■׳). ...

... 18. קלײגהענדלער, לעמבערג, סאמעטבאגה מאפע, שטײגפעלה מיאדא״ װניק־רײך, גאלדלוםט, בזשעזשיװא, דארטן ן פארגל♦ אויך די רשימה פון שטאטישן נאציאנאל־ראט אין כמיעלניק, דארטן. לויט גבית־עדות אויפגעגומען דורך מ♦ זאנשײן זעגען אומגעבראכט געװארן אויף דער טארגאװיצע אלײן בערך 130 ײדן♦ פרטים װעגן טראגספאדט קײן כעגטשין האט איבערגעגעבן די ױגגע פרדי פאדסטאלסקא װאס א דאגק דעם ״גוטן״ אויסזען, איז איר געלונגען צו אנטלויפן סון װעג און אומקערן זיך קײן כמיעלניק♦ קלײנהענד־ ...

... גם בחמילניק הױ הגבלות מםוײמות אשר כללו צוים שונים, לםיהם השוק הגדול היה אזור סגור בפני היהודים. צו אחר קבע כי כל היהודים חײבים להכנם לבתיהם דרך הדלת האחורית, כלומר דרך החצרות. וכאשר החריף המצב החלו גם להחרים חנוױת יהודױת. ...

... ימים חלפו. עבר ױם והגיע לילה ; היהודים הילכו כצללים. איש לא ידע מה ילד ױם. מדי ױם בױמו הוציאו להורג יהודיפ חמילניקאים. בין ההרוגים הראשוגים היה שמואל זלצמן. כגנבים בלילה נכנםו הקלגסים הנאצײם לביתו והיכוהו. זעקותױ בקעו לכל עבר. בכתות הרובים הלמוהו עד צאת נשמתו.

... שבםביבת חמילניק. עד צאת נשמתי אזכור את אווזו לילה של ראשון ימי ראש־השנה בחמילניק. היה זה לילה אפל. ...

... לאחר כמה ימים נוספים נודע כי בחמילניק עומדים להקים גטו חדש עבור יהודים מערים ועײרות שבםביבה. הױ אלה שרידי קהילות יהודױת ששרדו מגל הגירושים הראשון. ...

... קילומטרים םפורים אחר חמילניק׳ שילשלתי לידו של העגלון םכום כםף כדי שיםײע לנו בבריחה. הוא עצר את צעדיהם המהירים של םוםױ ובזה אחר זה היפלנו עצמנו על הקרקע ולאחר מכן אל תעלות הגיקױ שמשני עברי הדרך. היה זה בםמוך לגבעת מלינוב. אחר שהשײרה התרחקה התגלגלתי עד לצידה השני של הגבעה. בבריהה זו נפרדנו איש מרעהי. קבענו כי נפגש מעברה השגי של הגבעה• בזחלי לעברה השני של הגבעה חיפשתי את משפחתי ובזה אחר זה מצאתי את כולם׳ פרט לאבי. בבואנו לחמילניק התברר שאבי הגיע לשם בשעות הבוקר המוקדמות והשוטר פרײם הביאו לאותה עלײת גג שבה גרגו בעבר. בױשבינו על עלײת הגג המזוהמת הרהרנו בגורלנו והחלטנו לעזוב את חמילניק בעוד מועד. ...

... זיץ ברודער קלמן מאפע געבוירן 20.5.1926 אין כמיעלניק — געענדיקט פאלקם־שולע וװינט אויד אין טירקהײם. ...

... אין א צײט ארום האבן מיר װידער א ידיעה, אז ם׳איז פאראן א פלאן ארויסצונעמען פון כמיעלניק יוגנטלעכע קײן װארשע צום קאמף, װעלכער גרײט זיך דארט. נאר אײן חברה. א געװיםע בלומא םאמעטבאנד איז דאן אהינגעפארן• זי איז דארט העלדיש געפאלן. ...

... ער האט געװויגט מיט א גויע און געהאט מיט איר א קינד, זײנע עלטערן האבן זיך באגראבן פון שאנדע, זײ זענען אויך געװען אין כמיעלניק. ...

... ארגנס׳ שבת, האט מען אויםגערופן אויף דער םאםנאװצער באן־םטאציע, .אז אלע מיליטער־פליכטיקע זאלן זיך מעלדן בײ דער נאענטסטער מיליטער־מאכט. דער רוב האט שױן אבער נישט באװיזן זיך צוצושטעלן צום מיליטער. נישט קלערנדיק פיל האבן מיר געכאפט א לאםט־צוג און אװעק אין דער ריכטונג פון אלקוש־ מיעכאװ. אויפן װעג זענען מיר באמבארדירט געװארן דורך דעם דײטשן לופט־פלאט און מיר זענען בנס ניצול געװארן. נאך א גאנצן טאג פארן זענען מיר אנגעקומען קײן אלקוש, װו מען האט נאך שטארקער באמבארדירט. אויך דער צוג׳ אויף װעלכן מיר זענען געפארן איז באמבארדירט געװארן. מיר האבן געמוזט דעם צוג פארלאזן און לויפן צופום אין דער ריכטונג פון כמיעלניק, דורכן װעג דזשאלאשיץ, מיעכאװ, װײסליץ ביז בוסק. פון בוסק האבן מיר נאך שנעלער אנגע־ הויבן לויפן קײן כמיעלניק. אפלויפנדיק עטלעכע קילאמעטער, האט אונדז א פויער אפגעשטעלט און געזאגט: כמיעלניק ברענט.

... אין די לעצטע יארן פארן אויסברוך פון דער צװײטער װעלט־מלחמה האב איך געװוינט מיט מײן פרוי און קינד אין סאסנאװיעץ. שוין עטלעכע טעג פארן אויסברוך פון קריג האט זיך געמאכט א גרויסע בהלד״ וױיל מען האט געשפירט אין דער לופט דאס דערנענטערן פון קריג. אויגוסט 1939 האט די בהלה אנגענומען א גרויםן פארנעם. מײן שװאגער״ ױאל סקורעצקי, װאם האט געװוינט אין במיעלניק, האט געהאט אן אײגענעם לאסט־אויטא און איז געקומען יעדן צוױיטן טאג אין פארשידענע געשעפטס־אנגעלעגענהײטן קײן םאסנאװיעץ. די פאניק װאם ער האט בײגעװוינט, האט אים איבערצײגט, אז זײנע נאענטע קרובים אװ באקאנטע מוזן פארלאזן סאסנאװיעץ. איך האב באשלאסן, און מיט מיר די כמיעלניקער פרײנט און באקאנטע אהרן בער פרידמאן אין יאםל מאשקאװיטש, צו שיקן אונדזערע פאמיליעם קײן כמיעל־ ניק. מיר, די מענער, זענען געבליבן אויפן פלאץ, װײל מיר זענען געװען מיליטער־פליכטיקע•

... יט, אויך מיץ סז יעריקער ײנגל שלום און אלע מענער פון הויז. שטײענדיק אזוי, איז אנגעקומען א דײטשער אפיציר, װעלכער האט באפוילן, מיר זאלן גײן פארויס. מיר זענען געגאנגען מיט די הענט אין דער הויך׳ ביז מיר זענען אגגעקומען צו דער שול. פלוצלינג האט אונדז דערזען פון פעגצטער דער כמיעלניקער חזן, ר׳ יעקל קאפעלעװיטש. ער האט אונדז פון פענצטער געװונקען. או קײנער היט אונדז נישט. מיר זענען זיך באלד צעלאפן יעדער אין זײן שטוב. קומענדיק אהײם צום שװאגער, האבן מיר זיך אנגעטראפן אויף א שטארק געװײן פון די שכגים און פון דער פרוי פון ידידיה מארגוליעס, װעמענס מאן איז דערשאםן געװארן. דער קערפער איז נאך געלעגן א װארעמער אין םאד. די םיבה פון ארײנשיםן םפעציעל אין דעם הויז. װי איך האב זיך דערװוסט שפעטער, איז געװעזן, װײל װען די כמיעלניקער פאליצײ האט פארלאזט דאס שטעטל, האט זי ארגאניזירט א מיליץ פון קריםטן און ײדן. פון די ײדן האבן זיך באטײליקט : משה ױיזעפ שפערלינג׳ װאלף מאשקא־ װיטש, קלמן קאזאק און נאך עטלעכע. די ײדישע מיליציאנטן האבן זיך געדרײט מיט געװער פאר משה יהושעם הויז און די דײטשן האבן דאס באמערקט בײם ארײנקומען אין שטאט. אײנער פון דער מיליץ, װאלף מאשקאװיטש, האט זיך געדרײט אויף שמירה אויף דער פינטשעװער גאס מיט א ביקס אויף דער פלײצע. אין דער מינוט איז אנגעקומען א דײטשער טאנק, אין װעלכן עס איז געװעזן א סאלדאט. ער האט גערופז מאשקאװיטשן. יענער האט אבער נישט פארשטאנען. דער טאנק האט זיך דערנעגטערט, געעפנט א פײער פון מאשין־ געװער און האט אים צעריבן ממש אויף שטיקער. דעמ קערפער האט מען נאכהער צונויפגעקליבן שטיקלעכװײז און

אין יאר 1941 איז אנגעקומען די שטרענגע געטא־פאראר־ דענונג, צו פארלאזן דעם צענטער פון דער שטאט, װײל דער געטא איז געשאפן געװארן אין די שמאלע הינטערגעסלעך ? שול־גאס, בעדנארםקע׳ פורמאנםקע, באד־גאס און סביבה• מחוץ דעם געטא זענען געװעזן־ די קעלצער גאס, דער גרויסער מארק׳ די טומאה־גאס און דער בוםקער װעג. דער צענטער פון געטא איז געווארן די שמאלע בעדנארסקע גאם. דער ױדנראט איז ארויס פון לאנגװאלדס הויז און ארײן אין משה בוםקערם הויז און נאך שפעטער איז ער ארײן אין בנין פון מאגיסטראט׳ בעת דער מאגיסטראט איז אריין אין לאנג־ װאלדם הויז. די גאנצע צײט פון דער דײטשער אקופאציע האט מען געמעגט זײן אין גאם נאר ביז 6 אװגט. טאג־טעגלעך איז דאס לעבן געװארן שװערער. די דײטשע זשאנדארמעריע איז געװארן דער אײנציקער הערשער אין שטאט און מען האט געפרװוט מיט שוחד צו װירקן אויף זײ צו טוען פארשי־ דענע טומת און צו פארמײדן שטראפן. ...

... אלע זענען געלאפן אין דער ריכטונג פון םטאשעװ. איך מיט מײן משפחה אין שפיץ מיט אונדזער ברודער בצלאל האבן זיך געלאזט לינקס קײן ראקעװ. נאך א מיפולן שלעפן זיך אין װעג זענען מיר אנגעקומען אין װעלדל און זיך געזעצט רוען. מיר װילן אויפשטײן און פארזעצן דעם װעג — בצלאל קען זיך אבער נישט רירן, װי ער װאלט געלײמט געװארן. װאס טוט מעןי פון דער וױיטנס זע איך משה ראקעװער מיט זײן װעגעלע. ער װיל עס נישט פארדונגען׳ הערנדיק אבער װער ס׳איז דער קראנקער, האט ער מסבים געװען אים אפצופירן קײן ראקעװ. מיר גופא זענען געגאנגען צופוס, צוליב די שװערע זאמדן• אין ראקעװ זענען מיר פײן אויפגענומען געװארן דורך אן אלטן בעקער. בצלאל איז דארט געלעגן עטלעכע טעג און ם׳איז אים בעםער געװארן. דערװײל איז צו אונדז דערגאנגען די ידיעד״ אז די דײטשן זענען ארײן קײן כמיעלניק. מיר באשליםן בלית ברירה אהײמצופארן מיט דער באן. די פאליאקן לאזן אונדז אבער

נישט ארויף. בצלאל טענהט מיט זײ אײן: ״איר הײצט די באן מיט מײנע קוילן און מיך לאזט איר נישט פארן ז״ בצלאל האט געכאפט קלעפ אבער לםוף האבן מיר זיך ארײגגעקריגן אין באן׳ אינעװײניק. א גאנצן װעג האבן די פאליאקן אונדז געזידלט און געטענהט׳ אז מ׳דארף אלע ײדן דערהרגענען. עטלעכע קילאמעטער פאר כמיעלניק בין איך אראפגעשפרונגען פון דער באן אין מיטן לויף — כ׳האב געהאט דאס געפיל, .אז די כוליגאנעס פלאנעװען עפעס קעגן אונדז. הינטער זיך האב איך געהערט א חיה׳ש געלעכטער. ...

... שוין עטלעכע װאכן פארן מלחמה־אויסברוך האט מען אנגעהויבן צו פילן די מלחמה־אטמאספער אין כמיעלניק. מיליטערישע אפטײלונגען זענען אלץ מער פארבײגעפארן דער שטאט אויפן װעג קײן מערב, אין דער ריכטונג פון שלעזיע. זעלנער האבן אנגעהויבן צו םטאציאנירן אין די עפנטלעכע געבײדעם. קײנמאל האט מען אזויפיל מיליטער נישט געזען אין כמיעלניק װי אין יענע טעג. ...

... אזעלכע בילדער האבן זיך אגגעהויבן איבערחזרן יעדן טאג, האבן מיר אגגעהויבן זוכן אן אויסװעג. איך פלעג פארן צװײ מאל א װאך קײן םאסנאװיעץ און בענדין — און דארט האב איך געזען, אז די לאגע איז נאך ערגער װי אין כמיעלניק. ס׳איז מיר געװארן קלאר, אז מ׳דארף אװעק קיץ רוסלאנד.

מיר זענען געװען דרײ חברים : איך, מ. פרידענסאן און שמואל בעקער. אויך מיץ ברודער בצלאל האט דערלויבט זײן זון מאירן צו לאזן זיך מיט אונדז אין װעג. בײ דער באן זענען געװען בײ 20 ױגנטלעכע און א גרויםער עולם משפחה׳ װאס זענען געקומען געזעגענען די אװעקפארגדיקע. אויך מײן אלטע מוטער איז געקומען אונדז געזעגענען. דאם געפיל איז געװען, אז אין א קורצער צײט ארום װעלן מיר צוריקקומען מיט די רוםן — אזוי האבן אלע געגלויבט. װער פון אונדז האט זיך דעמאלט פארגעשטעלט, אז מיר װעלן מער נישט זעען כמיעלניק מיט אונדזערע נאענטע און טײערע ז אין צוג זענען נאך מיט אונדז חוץ די אויבנדערמאנטע געװען פאלע קוקיעלקא, צירל זריצקי און רפאל בוג, דעד זון פון זלמן בוג. ...

... געדענק איך, געראדע אין דער זעלבער צײט װי די דײטשן זענען געקומען קײן כמיעלניק נאך די פערד, האט אײנעד אװעקגעגעבן מײן פאטער עטלעכע גאלד־שטיקלעך צום פארקויפן. אזא זאך איז געװען זײער טריפה. מ׳האט אײנגע־ שטעלט מיטן לעבן. האט מײן פאטער גענומען די עטלעכע גאלד־שטיקלעך, זײ באהאלטן אינעם קלײנעם טעשל פון זײן װעםטל און זיך ארויםגעלאזט אין גאם ארײן זוכן קונים.

דאס זענען געװען די ערשטע קרבנות װאם זענען געפאלן אין כמיעלניק• אויך בעת דער ערשטער אקציע חאט די ערד פון אונדזער שטאט אײנגעזאפט אין זיך דאס בלוט פון אונ־

אויםערגעװײנלעכן קול האט ער אויסגעשריגן ״שמע ישראל ה׳ אלקינו ה׳ אחד׳/ מיט די װערטער אויף די ליפן זענען אװעק די ײדן פון כמיעלניק אויף זײער לעצטן װעג. ...

... 5־טער אקטאבער׳ 1942. אײן טאג פאר דער אלגעמײנער אויםזידלונג. אלע ײדן פון די ארומיקע קלײנע שטעטלעך און דערפלעד ארום כמיעלניק האט מען צוזאמענגעיאגט. די גאנצע שטאט איז געװען ארומגערינגלט מיט דײטשע טרופן ס.ס. מיט מאשין־געװער. קײנער האט שוין נישט געװאגט צו פארלאזן די שטאט׳ װײל עם איז געװען א זיכערער טויט. ...

צװײ טעג נאכן 1־טן גירוש איז געקומען נאך כמיעלניק צו סארן א לאםט־אויטא מיט בערך 20 ײדישע ארבעטער׳ קיעלצער ײדן׳ צו פארנעמען לערע באראקן׳ װאס האבן זיך געפונען אין שטאט. פון זײ האבן מיר זיך דערװוםט׳ אז זיי ארבעטן אין דער געװעזענער פוילישער אמוניציע־פאבריק ״גראנאט״ אין קיעלץ׳ װאס די דײטשן האבן נאכן אקופירן דאס לאנד איבערגענומען׳ בכדי װײטער דארטן אײסצוארבעטן אמוניציע׳ אונטערן נאמען ״האסאג״. זײ זעיען געװען באװאכט פון א נײעם מין פאליצײ ״װערק־שוץ״, ד.ה. ספעציעלע פאליצײ׳ װאם האט געהאט די אויפזיכט איבער ארבעטס־לאגערן. זײ האבן אונדז אױך איבערגעגעבן בםוד׳ אז די באראקן׳ װאם זײ נעמען מיט זיך׳ איז כדי צוצוגרײטן װוינונגען פאר ײדן, װאס װערן קאשארירט צו ארבעטן בײ זײ אין דער פאבריק. אויב עמיצער פון אונדז װעט זיך פרײװיליק מעלדן צו פארן מיט זײ׳ װעלן זײ רעדן און בעטן זײערע אויפזעערם אונדז מיטצונעמען, עם האבן זיך גלײך געמאלדן עטלעכע מענער׳ און איך בתוכם. אין דעם זעלבן טאג זענען מיר גלײך מיט זײ געפארן נאך קיעלץ און מיר זענען שוין פארבליבן בײ דער שקלאפן־ארבעט ...

... דעם דײטשן באפעל. װען דער קאמענדאנט פון דער ײדישער פאליצײ איז געקומען מעלדן װעגן זײ דעם הויפטמאן פון דער שטאט האט ער מיט א שמײכל געזאגט אז מען זאל זײ גארנישט טאן׳ נאר זײ פארשרײבן און גלײכצײטיק באקאנט מאכן׳ אז די אלע ײדן װאם װעלן זיך אלײן מעלדן און קומען אין שטאט װעט גארנישט געטאן װערן. די כװנה איז געװען ארײנצונארן די אלע׳ װאס האבן זיך געהאט פארשטעקט אדעי זיך פארשאפט אן ארט בײ פויערים. אין משך פין אכט טעג האבן זיך צונויפגעזאמלט אין כמיעלניק בערך 600 ײדן. צו די פיר װאכן האט מען זײ צונויפגענומען אויפן מארק־פלאץ פון שטעטל׳ זײ ארויפגעזעצט אויף ״פאדװאדעס״ און אװעק־ געפירט קײן םטאפניץ. דאס איז געװען דאנערשטיק׳ דעם 5־טן נאװעמבער׳ 1942. צומארגנם׳ פרײטיק׳ איז פארגעקומען דער גירוש פון די םטאפניצער צוזאמען מיט די כמיעלניקער.

... שבת, דעם 3־טן סעפטעמבער, 1942, װען מען האט געברענגט די יידן פון די ארומיקע שטעטלעך, האבן כמיעל־ ניקער ײדן שוין געװוסט, אז די אויםזידלונג איז נאענט. עס האט זיך אין שטאט געמאכט א טומל, געשרײ און געוױין. ...

... מיט א פאר חדשים פריער איז יחזקאל גאלדליסט אנטלאפן פון סקארזשיםקער לאגער און איז געקומען צו אונדז. עס זענען צו יענער צײט נאך געװען צען ײדן אין כמיעלניק׳ װעלכע האבן געארבעט בײ די דײטשן. קומענדיק צוריק קײן כמיעלניק האט ער זיך אויםבאהאלטן בײ אט די ײדן. מיר זענען צו יענער צײט געװען אין קאנטאקט מיט די ײדן און אזוי ארום איז ער צו אונדז געקומען. אויף דעם ארט האבן מיר נישט געקאנט אלע זײן. דעריבער האבן מיר אויםגעפונען א צוױיט ארט און מיר האבן זיך צעטײלט אויף צװײ גרופן. יחזקאל און פינחס זענען אװעק פון דעם פלאץ. מיר זענען אבער געװען אין שטענדיקן קאנטאקט. ...

... דערװײל האבן זיך װידער צענויפגעזאמלט און פאררעגיס־ טרירט בערך 500 —600 ײדן. אין נאװעמבער 1942 איז פארגע־ קומען אין כמיעלניק די צװײטע אויסזידלונג. אויף א פרײען פלאץ׳ הינטער משה פאםטערנאקס הויז׳ צו דער זײט פון דער ״קאלײקע׳/ זענען געשטאנען די ציטערדיקע רעשטלעך פון די כמיעלניקער ײדן. ארום זײ — באװאפנטע דײטשע זשאנדארמעריע, נישט װײט פון זײ זענען געשטאנען פיל גוײם, געלאכט און געשפאט. פון די ײדן זעגען װידער אויםגעקליבן געװארן 75 מאן און די רעשט האט מען געשיקט קײן םטאפניץ מיט פערד און װאגנס, װײל דארט האט זיך ערשט געגרײט די אויסזידלונג. ...

זיי זענען אראפגעשפרונגען פון די וואגנם, צװישן זיי זענען געוועזן עלטערע מענטשן ווי פייגל מאלע און אלטע שאר מיט אירע קינדער. נאך דער צוױיטער אויםזידלונג האבן מיר געלעבט מיטן געדאנק, אז אט, יעדן טאג קומען זײ אן כדי די רעשט ײדן צו ליקװידירן. אין דער צײט איז קײן כמיעלניק אנגעקומען טאסיע אלטמאן פון דער װארשע־ װער אוגטערגרונט־באװעגונג און מיטגענימען מײן שװעםטער בלימקע קײן װארשע. איך בין געבליבן אלײן און נאר געטראכט װי אזוי זיך אריבערצובאקומען קײן װארשע•

... בײנאכט איז דער צװײטער גוי ארײן און פון מיר צוגערויבט אלץ, װאם איך האב געהאט מיט זיך, מײן גאנץ פארמעגן, און נישט געװאלט מיך פירן װײטער. א רעזיגנירטע האב איך באשלאםן צו פארן צוריק קײן כמיעלניק, װײל איך האב שוין גישט געהאט מיט װאס צו פארן קײן װארשע. א־ן כמיעלניק האב איך זיך ארומגעדרײט אומלעגאל, בײנאכט געשלאפן אויף בוידעמס פון גוײשע הײזער, װעמענס באלע־ באטים האבן נישט געװוסט, אז איך געפין זיך בײ זײ נישט געגעםן און נישט געװאשן זיך, געפרוירן פון קעלט, אזוי האב איך זיך ארומגעדרײט בערך דרײ װאכן. יעדע מינוט געװען אויסגעשטעלט אויפן טויט, װײל אויך אין געטא האב איך נישט געטארט זײן,

די דײטשן האבן געװוסט, אז אין כמיעלניק געפינען זיך נאך באהאלטענע ײדן, האבן זײ ארויסגעלאזט א פלאקאט׳ אז אלע ײדן זאלן זיך מעלדן פרײװיליק און זיך צושטעלן קײן כאנדאמיעזש. טויט־מיד פון װאלגערן זיך, הונגעריק, שמוציק און אונטער א כםדרדיקער טויט־געפאר׳ האב איך באשלאםן צו פארן קײן םאנדאמיעזש. אין דער ״װײנאיט״ בין איך צוגעגאנגען אויפן שידלעװער װעג, צום גוי קרישינםקי, װעלכער האט געפירט די אומלעגאלע ײדן קײן םאנדאמיעזש. אײדער איך בין ארײן צו קרישינסקין האב איך ארײנגעקוקט אין פענצטער און באמערקט, אז אלץ אינעװײניק איז װי געװעזן, א נארמאל לעבן אן דאגות. די גאגצע משפחה זיצט ארום דער ״כאינקע׳/ מען עסט גוטע מאכלים, מען טרינקט, מען זינגט און מען פרײט זיך מיט דער חגא. אין דעם מאמענט האב איך געטראכט װעגן מיץ לעבן, װען מײנע עלטערן האבן נאך געלעבט. װי לאנג איז דען װי איך בין אויך געזעסן בײ מײן פאטער און מוטער, און איצט בין איך אין אזא מצב. איך האב טיף אפגעזיפצט, מיט טרערן אין די אויגן, פארביםן די ליפן און געשװיגן. מיט ציטערנדיקע הענט האב איך געװאגט צו עפענען ד ...

דארט איז געװעזן א גרופע פון ״השומר הצעיר״׳ .א פלאצוװקע פון אוגטערגרונט. אויפן װעג׳ האב איך געטראפן װיגא װישינסקי׳ װעלכער איז תמיד געשיקט געװארן פון װארשע־ װער אוגטערגרונט קײן כמיעלניק און בײ אונדז געשלאפן. ער האט מיך צוגעפירט צום פלאץ. טאםיע אלטמאן האב איר שוין נישט געטראפן׳ גאר אנדערע צװײ מײדלעך. זײ האבן מיר געזאגט׳ אז די פלאצװוקע עקזיםטירט שוין נישט מער. דא האט אױך געארבעט מײן שװעפטער בלימקע און איצט זענען אלע אריבער אין געטא׳ כדי מיטצוארבעטן מיט די אויפשטענדלער. זײ האבן מיר געזאגט׳ אז אויב איך האב א פלאץ אויף דער ארישער זײט׳ דארף איך בלײבן■ װײל דאם װעט שפעטער צוניץ קומען. איך האב זײ איבערגעלאזט מײן אדרעס און זײ געבעטן איבערצוגעבן מײן שװעסטער׳ לי זאל צו מיר קומען. אנשטאט אין קלויסטער בין איך יעדן זונטיק געקומען אויף דעם ארט און זײ האבן מיך פארבונדן מיטן געטא. איך האב געשריבן ברױו קײן כמיעלניק צו די סטראדאװסקים׳ כאילו איך שרײב צו מײנע עלטערן און זײ האבן מיר געענטפערט װי עלטערן אויפן נאמען פון די פיװאנסקים. נאך א חודש צײט איז צו מיר געקומען א כמיעלניקער שײגעץ׳ דער זון פון אםאק׳ פון דער בודקע מיט נאך א חבר א קריסט און מיר געזאגט׳ אז בײ אים געפינכ זיך מײטע מיאדאװניק. ז ...

... נולדה בשנת 1921 בחודש ױלי בחמילניק׳ בת שרה ושמואל סמטבנד. התחננה בבי״ם עממי פולני. בגמרה בי״ס נכנסה לתנועת ״השומר־הצעיר״ בעיר והיתה מהפעילות בױתר. עם הכבוש הנאצי המשיכה במחתרת בפעולות הםברה נגד הנאצים. עם התחלת הגירושים והשמדת היהורים התחילה המחתרת בװרשה בפעולות רחבות ױתר. בשנת 1942 הגיעו לחמילניק מפקד המרד בגיטו װרשה מרדכי אנילביץ וטוםיה ...

פון אויפשטאנד זענען די אוקראאינער ארײנגעקומען צו אונדז אין הויז׳ אלע אײנװױנער ארויםגעטריבן און אלץ פארברענט. אזוי האבן זײ געטאן כמעט אין גאגץ װארשע־ מען האט אונדז געפירט אויף דעם ״זיעלעניאק״ אויף גרויעצקא־גאם. דאס איז געװעזן א גרויסער פלאץ. װען מיר זענען דארט אנגעקומען׳ זענען שוין געװעזן טויזגטער מענטשן. די אוקראאינער האבן דארט געשלאגן, געהרגעט׳ פונקט וױ אין כמיעלניק בעת דער אויםזידלונג. מיך און מײן באלע־ באסטע האט מען געפירט קײן דײטשלאנד. די אלטע מוטער אירע האט מען געלאזט אין פוילן און די טאכטער ד׳אט אנטײלגענומען אין אױפשטאנה ...

... איד װיל דערצײלן װעגן מײן שמערן קאמף אויף דער ארישער זײט. דאם איז מיר שטארק אײנגעקריצט אין זכרון. אין מײן שטעטל כמיעלניק האב איך מײנע גאנצע קינדער־ יארן געלעבט. איך בין אויםגעװאקסן אן א פאטער, האב איך שטארק ליב געהאט מײן מוטער און מײנע צװײ עלטערע ברידער פון מיר. איך בין םפעציעל שטאלץ געװען מיט מײן אלטן זײדן. איך געדענק װי הײנט װען מײן מוטער האט מיך ערגעץ געשיקט עפעם דערלעדיקן, האב איך שטענדיק, אויף דער פראגע : ״װער ביםטו, מײדעלע ?״ מיט שטאלץ געענט־ פערט : ״הענעך מיאדאװניקס אײניקלד מײן עלטערער ברודער שרגא טײער איז געװען װײניק באקאנט אין שטעטל, װײל ער האט געװוינט אין װארשע. דאקעגן מײן ײנגערער ברודער ,ישראל טײער, א השומר־הצעירניק, איז גוט באקאנט געװען צװישן דער יוגנט. איך בין פיל ײנגער געװען פון מײן ברודער ישראל טײער. ...

... צװישן מײנע קריםטלעכע קונים האט זיך געפונען אײנע׳ װאם האט מיך שטארק ליב געהאט. יעדער כמיעלניקער געדענקט אװדאי שיראגע פיאק פון זריצע. ער האט קאפלענע אויוונס געמאכט און תמיד געשיכורט. אט דער שיכור האט געהאט א טאכטער פון עטלעכע צװאנציק יאר, מיכאלינא, פארקירצט האב איך זי גערופן ״מיטשא׳/ אט די מיטשא װאם האט געשטאמט םון אזא פראסטער היים, האט אבעי געהאט זײער א גוטן כאראקטער. זי האט נישט געקענט צוקוקן צום גרויםן פיץ םון ײדן און מיר אסט געפרעגט,

איך געזעגן זיך מיט מײנע באלעבאטים און בײנאכט לאזן מיר זיך אויפן װעג קײן זריצע. נאך עטלעכע געכט װאנדערן האב איך מײן באגאזש צוזאמענגעשטעלט׳ מײן פרײנדין האט דאם אלץ צו זיך גענומען און אװעקגעשיקט מיט דער פאםט קײן װארשע. און אט איז שוין אלץ צוגעגרײט. דער לעצטער אװנט פאר מיץ פארלאזן אויף אײביק מײן שטעטל כמיעלניק. מיר רעדן אפ, אז מארגן׳ מיטװאך׳ מיטאג־צײט װארט זי אויף מיר אין קיעלץ אויפן שאסײ בײם כמיעלניקער אנקום. עס איז דינםטיק אװנט. איך האב נאך פאר מיר א לאנגע נאכט. האב איך מיר אויםגעזוכט א צוזאמענגעפאלענע שטוב אויפן שידלעװער װעג׳ וװ קײנער װוינט נישט און דארט איבערגעזעסן די נאכט. א גאנצע נאכט האבן מיר פארשידענע געדאגקען געפײניקט. איך האב פלאנירט צו פארלאזן ד' שטאט הינטן ארום׳ דורכגײן די ״מריצע״ און דאן דורכן בית־ הקברות צופום קײן קיעלץ. אין לעצטן מאמענט האב איך

... פאל מיט די ברידער טורקעלטאוב. א גרופע גױים זענען זײ באפאלן אין די סקאלעס הינטער כמיעלניק׳ אויםגעטאן ביז צום העמד׳ אלץ בײ זײ צוגענומען און צום סוף זײ געהרגעט. דאם האבן זײ מײסטנס געטאן בײנאכט, װען זײ האבן געטראפן א ײד. מײן װאנדערן פון דארף צו דארף איז געװען נאר בײנאכט׳ אבער נאכן איבערפאלן די ברידער טורקעלטאוב האט מיך ארומגענומען א מוראדיקע שרעק. מיט אמאל פאלט מיר אײן א געדאנק׳ איך זאל נאך פרװון גײן אין א שכנותדיקן דארף צו א פויער׳ װעלכער איז גוט געװען באפרײנדעט מיט אונדז, אפשר װעט ער זיך אויף מיר מרחם ױין און דאד לאזן איבערנעכטיקן א נאכט־צװײ.

... איך געזעגן מיך מיט מײן גוײשן שכן, גיב דעם לעצטן קוק אויף אונדזער הויז און לאז זיך אין װעג. די הויפט־סכנה פאר א הײמישן גוי איז ענדלעך פארבײ. איך בין שוין אויםער דער שטאט כמיעלניק, איך גײ מיר לאנגזאם. פון צײט צו צײט זע איך װי א פויער פארט מיט פערד־און־װאגן אין שטאט. איך פיל א שטארקע מידקײט, פאלט מיר אײן א געדאנק, אפשר צוגײן אץ בעטן בײם פויער, ער זאל מיך אויפנעמען אויף ױץ װאגן. איך שלאג זיך מיט דער דעה ־ יא אדער נישט צוגײן. איך בין נישט צוגעגאנגען און שפעטער האב איך מיך געפרײט, װײל אויף געװיסע פונקטן זענען זשאנדארמען ארוים און קאנטראלירט די פורן צי זײ שמוגלען נישט טדיפענע םחורווז אין שטאט ארײן. מיך אבער האט מען גישט רעװידירט, וױיל פוםגײערם האבן זײ נישט פארהאלטן.

א היבשע צײט האבן מיר זיך געװאלגערט איבער די װארשעװער גאםן. אויף יעדן טריט האט מען אונדז שאנטא־ זשירט. איך האב שוין געװוינט אין םולעױװעק נאך װארשע און געמוזט אנטלויפן. עם איז זומער 1943. איך בין שטארק אויסגעשעפט, רעזיגנירט. קײן דאך איבערן קאפ. נישט אײן מאל האב איך באדויערט, פארװאם איך בין נישט געבליבן אין כמיעלניק און אװעק מיט אלע צוזאמען. באין ברירה שרײב איך א ברױו צו מײנע באלעבאטים אויף פאנסקא. איך אפעליר צו זײער געװיסן, מיר ארויסצוהעלפן מיט א שטוב, װײל איך קען שוין נישט לענגער זיך ארומװאלגערן. מײן באלעבאסטע איז געקומען צו מיר און האט מיר צוגעזאגט, אז זי װעט פארן קײן זיעלאנקע, .א םטאציע נאך רעמבערטאװ (א דאטשע־ארט). דארט װעט זי מיר דינגען א װוינונג. אזוי איז טאקע געװען. מיר זענען אװעק קײן זיעלאנקע׳ געדונגען .א צימער בײ אן אלטער אריסטאקרא־ טישער קריסטין. מײן באלעבאםטע האט מיך פארגעשטעלט אלס איר שװעםטערן־טאכטער, און דערצײלט מײן נײע באלעבאסטע, אז איך האב מיך פארנומען מיט שמוגלען לעבנסמיטל און פון דעם איז בײ מיר דאס הארץ אביסל נישט אין ארדענונג. דערפאר װיל זי׳ איך זאל מיך דרײ חדשים אפרוען. מײן ״מומע״ פארט מיר ברענגען מײן ברודערן־ קינה אונדזער העניעק. מײן נײע באלעבאםטע, אן עלטערע פרוי, מיט איר טאכטער, װויגען אויפן שטאק און איך יװוין אונטן. די הויפזאך, װאם האט מיך געפרײט, איז דאם׳ װאס מײן באלעבאסטע הא ...

... מיטן אויסברוך פון היטלעריםטישן װעלט־קריג האב איך זיך געפונען מיט מײן פרוי און זון אין סטאשעװ. כ׳בין אבער מיט אלע נשמה־פעדעם געװען פארבונדן מיט מײן געבורטס־ שטעטל כמיעלניק. כ׳האב עטלעכע מאל בעתן קריג באזוכט מײנע עלטערן און געשװיסטער. ...

... אבער װאס האט דאם ױנגע לעבן געזינדיקט?! מײן זון ירחמיאל הי״ד, א װויל 13־יעריק בחורל, נאכנישט אנגעהויבן לעבן, — װאם איז זײן ױנג בלוט שולדיק ? ! אין מײן פאר־ צװײפלונג האב איך אויםגערעכנט, אז אין כמיעלניק, נאכן גירוש װעל איך מײן זון אפראטעװען צוזאמען מיט די דארט־ פארבליבענע 72 ײדן, צװישן װעלכע ם׳איז אויך געװען מײן קוזינקע גיטל מאלע מיט אירע קינדער.

... נאך לאנגע חדשים זוכענישן אן דערפאלג איז אוגטערגעקו־ מען די ערשטע גרויםע אויסזידלונג. שוין פאר דער אקציע בין איך געקומען צו א קאטעגארישן באשלוס : פון כמיעלניק װעל איך נישט ארוים. בעסער דערשאםן צו װערן דא, װי גײן אין א גאז־קאמער. מײן פרוי איז מסכים געװען צו דעם. װעגן דאזיקן באשלום האב איך איבערגעגעבן מײנע פרײנט און באקאנטע. צװישן זײ הערשל האראװיץ, דעם אײדעם פון משה פאםטערנאק. צװײ טעג פאר דער אויםזידלונג קומט צו מיר הערשל און זאגט מיר : איך׳ מיין פרוי און משפחה האבן באשלאםן דאס זעלבע. נעם שוין דיץ משפחד״ קום צו אונדז אין אונדזער בוידעם• װאם עם װעט געשען — װעט געשען מיט אונדז אלע צוזאמען.

... נײן טעג זענען מיר געלעגן אויף דעם בוידעם. די קלײנע ביז הונדערט פערזאנען גרופע איבערגעלאזענע ײדן איז געװאקםן פון טאג צו טאג : די באהאלטעגע האבן אנגעפאנגען ארויסצוקריכן פון זײערע באהעלטענישן: בוידעם, קעלער און לעכער און צוריקקומען פון די ארומיקע װעלדער און פעלדער. מיר זענען אויך אראפ פון בוידעם. די צאל ײדן אין כמיעלניק האט געצײלט איבער דרײ טויזנט. ...

ױםף קלײנערט / אױ א באהעלטעניש אױ כמיעלניק גופא ...

... כמיעלניק איז געװארן ״ױדענפרײ״.

... אײן מאל פאלט יאנעק ארײן מיט א נײעם : ער האט אלײן געזען מיט די אײגענע אויגן די רוםישע טאנקן אין מארק. ער האט זיך טאקע נישט טועה געװען : זעקס חדשים פאר מײן באפרײאונג אין סעפטעמבער 1944, זענען די רוסן אריבער די װײסל אזן זענען געװען אויך אין כמיעלניק. זײ האבן אבער זיך באלד צוריקגעצויגן אויף 12 קילאמעטער און שטײן געבליבן. כמיעלניק, װאם האט פריער בלויז געהאט א דײטשן גארניזאן, איז איצט געװארן פראנט־געביט און געװימלט פון דײטש מיליטער. ...

... די צװײטע אויםזידלונג פון כמיעלניק איז פארגעקומען ט״ז חשון תש״ג׳ דאנערשטיק. איך בין געשטאנען און געמאכט א גאנדז אויף שבת, איז ארײנגעקומען מײן זון פײװל׳ פין גאס און זאגט : װײ איז צו אונדז : דער געטא איז ארומגעשטעלט מיט דײטשן און פוילישער פאליצײ. מעז גײט אונדז אלע אװעקשיקן קײן םטאפגיץ׳ װײל דארט קומט הײנט פאר די אויםזידלונג פון אלע סטאפניצער ײדן. און מיר אלע׳ כמיעלניקער ײדן׳ װעלן אויסגעזידלט װערן צוזאמען מיט זײ. ...

... פארטאג ביז זונטיק פארנאכט. יעדן טאג איז ער געפאה געוװיער װערן.. װאם עם הערט זיך אין שטאט. שבת איז עד צוריקגעקומען און דערצײלט, אז יעדער ײד׳ װאס קומט צוריק, װערט דערשאסן. זונטיק איז ער געקומען און איבער־ געגעבן׳ אז מײן טאכטער שרהטשע געפינט זיך אין כמיעלניק׳ און אז אויך מײן עלטערע טאכטער קרײנדל מיט איר מאן׳ ױאל׳ זענען דא. אויך פײװל איז צוריקגעקומען. .א פרײד האט מיך ארומגענומען. מײן מאן און מײנע צװײ טעכטער זעגען שוין אבער נישט געװעזן. זונטיק פארנאכט האט סטעמפיען אײנגעשפאנט זײן פערד און װאגן און אונדז געפירט אין שטעטל.

היגטער כמיעלניק׳ ביים טארטאק׳ האט ער אונדז אראפ־ געלאזט. דורך הינטערגעסלעך האבן מיר זיך צוגעכאפט צו מײנע קינדער. מיר האבן זיך זײער געפרײט און גלײכצײטיק זײער געװײנט אויף אונדזער אומגליק. אין כמיעלניק איז שיין מער נישט געװעזן װי נאר דער קלײנער געטא בײ משה פאםטערנאק אין הויף. דארט האבן זיך געפונען עטלעכע צענדליק פרױוילעגירטע כמיעלניקער ײדן צוזאמען מיט דער יידישער פאליציי, באלד ווי זיי האבן מיך דערזען׳ האבן זיי מיך געװאלט פארשפארן אין דער כמיעלניקער ״קאזע״• זײ האבן געטענהט, אז די דײטשן פאדערן׳ אז אלע צוריק־ געקומעגע ײדן פון דער ״װישעדלעניע״ זאלן פארשפארט װערן און יעדע צען מענטשן ארויםפירן און שיסן. איך האב זיך קעגנגעשטעלט מיט די לעצטע כוחות קעגן דער ײדישער פאליצײ׳ װעלכע האבן מיך געװאלט מיט כוח אהינשיקן. די זעלבע נאכט האב איך גענעכטיקט בײ גרשון מענטליק׳ װעלכער האט זיך אויף מיר דערבארעמט. ער איז דארט געװעזן פון די פרױוילעגירטע. במשך א גאגצע װאך האט מיך אויסבאהאלטן מײן שכנטע די בעקערין׳ די קריםטן׳ מאנקע לענארטאװיטש. זי האט מיך זײער גוט באהאנדלט. איך האב אבער מער נישט געקאנט דארט בלייבן, װײל די פאליצײ האט זי געװארנט. דעם צװײטן זונטיק האבן מיר זיך געלאזט אין װעג ארײן קײן זשידאװ צו א באקאנטן ...

... באלד נאך דעם באפרײאונג — 1945 פון א באהעלטעניש אין כמיעלניק גופא ...

דורך דעם װאלד. אונטער א בוים האבן מיר דערזען א דערמארדעטע און באראבירטע. דאס איז געװען פרוי װײנפעלד פון כמיעלניק. שפעט אין דער נאכט זענען מיר אנגעקומען קײן כמיעלניק. דא האבן מיר שוין געטראפן די לעצטע איבערגעבליבעגע כמיעלניקער ײדן, יװאס האבן זיך קאנצענטרירט אין דער פורמאנסקע־גאם געבן משה פאםטערנאקס הויז און צימל די בעקערינס הויז. מאניעק פאסטערנאק, דער קאמענדאנט פון דער יידישער פאליצײ האט אונדז לעגאל געמאכט און מיר האבן זיך דערוױיל געקאנט באװעגן אין דעם לעצטן געטא. מײן פאטער יאסל מאפע האט זיך געװאנדן צו מאניעק פאסטערנאק ער זאל אונדו געבז כלים בכדי קובר צו זײן די 105 קדושים, װאם זענען געפאלן איין שטאט א פאר טאג פריער בײ דער ערשטער אויסזידלונג. מײן פאטער האט די כלים באקומען און צוזאמען מיט ױנה גורגעל, מיכאל קויפמאן און נאך אנדערע ײדן געגאנגען אויפן בית הקברות און קובר־געװעזן די קדושים, פרויען באזונדער און מענער באזונדער. די ארבעט האט געדויערט עטלעכע טעג. מיט א שעפטשענדיקן ״קדיש״ און טרערן אין די אויגן איז די ארבעט פארענדיקט געװארן. אלע זענען געבראכט געװארן צו קבר־ישראל.

מאנטי׳ד נײנאכט, א טאג פאר דער ערשטער כמיעלגיקער אױםזידלוגגס־אקציע, האג איך זיך טעלעפאניש פארבונדן מיטן נאטשאלניק פון דער באן־סטאציע פאן װיט׳ װעלכן איך האב געפרעגט צי איך קאן נאך אװעק מיט דער קאלײ־ קע. איך האב געװאלט זיך צובאקומען צו מײן פאטער אין מוטער װעלכע האבן זיך שוין געפונען אין ראקעװ. ער איז מיט אונדז געװעזן באפרײנדעט און ער האט מיך טאקע נישט אנטוישט. ער האט מיר באלד צװויסנגעגעבן, אז איך זאל נישט פארלירן קיין צײט און קומען, גלײכצייטיק האט ער מיר איבערגעגעבן, אז א גרופע ס.ס.־לײט מיט אוקראאינער, בערך 80 מאן, די פארניכטונגס־באנדע, איז ארויסגעפארן מיט דער קאלײקע פון יענדזשעיעװ און קומען אן קײן כמיעלניק דורכצופירן די אקציע. איך׳ מײן ברודער יחיאל און מײן שװעםטער לאה זענען באלד אװעק צו דער סטאציע, דארט האבן מיר געטראפן אברהם גוטמאן זיך אויסבאהאלטן. דער זײגער האט געקלינגען 12 בײנאכט און עם איז אנגעקומען די קאלײקע מיט א שטארקן פײף פון יענדזשעיעװ. באלד אין אויגנבליק זענען ארויס 2 דײטשן. זײ האבן מיך באפאלן, אלץ צוגענומען, װאם איך האב געהאט, מיר צוגעגעבן א פאר פעסטע קלעפ און זענען אװעק. איך האב דערװײל אויפגעזוכט מײן שװעסטער און ברודער װאס האבן זיך געהאט באהאלטן. געזוכט האב איך זיי פייפנדיק די מעלאדיע פון ״התקוה״ אלם סיגנאל. מיר זענען אלע ארײן אין א װאגאן װאם איז אװעק מיט דער קאלײקע קײן ראקעװ. אנקומענדיק קײן ראקעװ באלד פרי האב איך זיך גלײך פארבינדן מיט דער כמיעלגיקער פאםט בכדי געװויר צו װערן װאם עס איז געשען. דער פאםט־ טרעגער ראזשקאװםקי, האט מיר געענטפערט ? ״רעד נישט מער, װײל עס איז געפערלעך ד און ר׳האט פארמאכט דעם טעלעפאן.

צומארגנם מיטװאך פרי, מורא־האבנדיק פאר דער ראקעװער אויסזידלונג, האבן מיר באשלאסן צוריק אװעק קײז במיעלניק. אונזער גאנצע משפחה װי אויך אםתר ראזענבלזם מיט דער טאכטער, זזײם־פײװל זילבערבערג מיט די קינדער, האבן זיך געלאזט צופום דורך אוגטערװעגן קײן כמיעלניק. בלאנדזשענדיק האט אונדז געפרװוט א גוי ײייין דעם װעג, דערבײ האט ער אזגדז בארויבט און אגטלאפן. אזױ האבן מיר געװאנדערט מידע און דערשלאגענע ביז מיר זענען אנגעקומען אין טארטאק פון גנוינע. דארט האט אונדז אונדזער באקאנטער פאליאיק סאבאלא געברענגט עסן און דערגאך געהאלפן וױמנדיק אונדז דעם װעג. מיר זענען

אין דעצעמבער 1942 האט מען אװעקגעשיקט א גרופע פון 10 מענטשן קײן כמיעלניק, צװישן זײ בין איך אויך געװעזן. מען האט זײ אײנגעארדנט בײ משה פאסטערנאק אין הויז און יעדן טאג האבן זײ געלאדנט קארטאפל פארן האםאג. אין כמיעלניק האבן מיר נאך געטראפן עטלעכע ײדן געבליבענע פון דער צװײטער אויםזידלונג. נישט װײט פון אונז האבן זיך געפונען אין א צימער כמיעלניקער מײדלעך װאם זענען געװען באשעפטיקט בײ פארשידענע ארבעטן בײ די זעלנער : אםתר גאלדשטײן, הינדע סילמאן, מאניע םילמאן, נחום װײסקול, שלמה קויפמאן, שװעםטער מענטליק און נאך. די זשאנדאר־ מעריע האט זיך דערװיםט אז אײגע פון זײ איז קראנק זענען זײ באלד אנגעקומען׳ זיך פארגעשטעלט אלם מכלומרשטע דאקטוירים צו געבן מעדיציגישע הילף, צװישן זײ איז אויך געװעזן דער פארברעכער, דער פאלקם־דײטש ארלאװסקי. זײ האבן שפאטיש געפרװוט װאס פרעגן און באלד געעפנט א ...

נאך א פאל, װאס איך געדענק זײער גוט: פון װערק ״בע״ זענען אנטלאפן צװײ מעגער, האט מען אלע מענער .ארויםגענומען, אויםגעשטעלט אין רײען און יעדן צענטן געפירט צום שיסן. דער לעצטער פון די צום טײט״ געפירטע איז געװעזן העניעק צוקערמאן פון כמיעלניק׳ 13 יאר אלט. אלע האבן געמוזט פארן טויט גראבן פאר זיך אלײן קברים אין װאלד. ...

... נאך צװײ און א האלב יאר זײן אין לאגערס׳ האט מען אונדז אין יאנואר 1945 ארויםגעשיקט פון טשענסטאכאװ קײן דײטשלאנד. די רוםן זענען שוין געװעזן אין די פארשטעט. מיר זענען ארויםגעפארן צוזאמען מיט די מענער. אין בוכענװאלד האט מען אלע מענער .ארונטערגענומען. דארט האב איך זיך געזעגנט מיט מײן מאן• מיר האבן זיך אפגע־ שמועםט׳ װען מיר װעלן דורכלעבן דעם קריג (אין װאם מיר האבן שטארק געצװײפלט), זאלן מיר זיך טרעפן אין אונדזער געבורט־שטעטל, כמיעלניק. ...

... צװײ טעג פארן ארײנמארש פון דער דײטשער ארמײ קײן כמיעלניק׳ בין איך׳ צוזאמען מיט פיל ױגנטלעכע פון אונדזער שטאט׳ אװעק צו דער רוםישער גרענעץ. איך׳ שמואל קויפמאן׳ שלמה קאץ, און שמואל װײנבערג האבן זיך געהאלטן צוזאמען. נאך פיל איבערלעבונגען זענען מיר אנגעקומען קײן םארנע. דארט זענען מיר געװען א חודש און אװעק קײן לעמבערג װו מיר האבן זיך געטראפן מיט פיל כמיעלניקער׳ דעמא־ ביליזירטע פון דער פוילישער ארמײ און פליטים. פון דארט זענען מיר אװעק אין טיף רוםלאנד. מיטן אויםברוך פון דער רוסיש־דײטשער מלחמה האב איך זיך מאביליזירט אין דער רויטער ארמײ. אין דער ארמײ בין איך געװעזן פון חודש אויגוסט 1941 ביז מערץ 1942. נאכן פויליש־רוסישן אפמאך ...

... משה קװאשניעװסקי — מיט פארטיזאנער אין דער געגנט פרן כמיעלניק ...

... די כמיעלניקער טראטוארן זענען געװעזן ברוקירט מיט מצבות. פון בית הקברות. אויף מײן אינטערװענץ האט מען אלע מצבות ארויסגענומען און זײ אריבערגעפירט אויפן בית־ הקברות.

... א נאכט פריער׳ אײדער די דײטשן זענען ארײן קײן כמיעלניק׳ בין איך מיט מײן ברודער, בצלאל און זײן משפהת אװעק קײן ראקעװ, זײענדיק זיכער׳ אז דארט װעט דאס דײטשע מיליטער נישט ארײנקומען. מיר זענען דארט געװעזן עטלעכע טעג ביז די לאגע האט זיך בארואיקט. װען מיר זענען צוריקגעקומען קײן כמיעלניק׳ האבן מיר שוין געטראפן דאס פארברענטע בית המדרש. די דײטשן האבן אנגעהויבן שלעפן צו צװאנגס־ארבעט. די ערשטע .ארבעטן זענען געװעזן בײם נישט פארענדיקטן בנין פון דער פאלקם־שילע, װעלכע מען האט אנגעהויבן בויען נאך פארן קריג, נישט װײט פון פםח קלײנהענדלערס הויז נעבן דער קאלײקע. בײ דער ארבעט ידאבן זײ געפלעגט פאטאגראפירן אלטע ײדן װי אזיי זײ שלעפן און הארעװען. נאך דער ארבעט האט מען געמוזט לארשירן אין מיליטערישע רײען און אויך זינגען.

נאכן יאר האבן מיר זיך באפרײט פון דער שאכט. איך בין אװעק אין א נעבן־שטעטל׳ װו עס האט זיך געפונען משה קװאשניעװסקי און שמואל וױינבערג פון כמיעלניק. איך האב דארט באקומען ארבעט בײ מײן פאך׳ טישלערײ. געארבעט א צײט און זיך אויסגעצײכנט. אין יאר 1941, װען ס׳איז אויסגעבראכן דער רוםיש־דײטשער קריג׳ האב איך נאך דערהאלטן פון דער הײם די לעצטע ברױו׳ אין װעלכע מען האט געשריבן׳ אז דער מצב איז א שרעקלעכעי׳ מעי לײדט הונגער און נויט און דערצו שרעקלעכע דערנידערונג. דדײ מאל האט מען מיך מאביליזירט אין דער רויטער ארמײ און יעדעס מאל מיך אפגעלאזט׳ װײל איך בין געװעזן אן אוים־ לענדער און דערצו א גוטער ארבעטער אין פאבריק. אלע מיליטער־פליכטיקע זענען געװארן מאביליזירט׳ עס זענען אין מײן פאבריק געבליבן בלויז אלטע לײט און לערנײנגלעך׳ אזוי .אז איך בין געװארן דער לײטער פון דער פאבריק.

... אנגעקומען קײן פוילן, איז מײן ערשטער װעג געװען — קײן כמיעלניק. געזען דעם חורבן פון אונדזער שטאט, האב איך זיך אויפגעהויבן, אװעק קײן ארץ־ישראל און זיך מאבילי־ זירט צום קאמף פאר ישראלם פרײהײט.

... ט בײ באזשעטשין. ביז איך האב אפגעגעסן און געגאנגען זיך צושטעלן, האט מען די גאנצע צײט באמבארדירט. מײנע קוזינען זענען מיט מיר מיטגעגאנגען צום מאביליזאציע־ פונקט. עם איז שוין געװען טונקל. דארט איז אבער געװען א שיף אן א רודער. עם דרײען זיך ארום מענטשן, װאכ דארפן זיך צושטעלן אין אנדערע שטעט, און זײ קענען נישט, װײל מען באמבארדירט די װעגן און די סטאציעס. איך האב באשלאסן צו גײן אויף דער כמיעלניקער ראגאטקע, אהײמ־ באפעלן א גרום. פלוצלינג איז געװארן א מהומד״ זענען מיר אויך געלאפן א הײם. צומארגנם האט מען אין גאנצן נישט געקעגט ארויס אין גאם׳ װײל עם זענען בײנאכט פארגעקומען שארפע שלאכטן און די דײטשן זענען אריץ אין שטאט. ײדן װאס זענען געהאט אנטלאפן פון קעלץ און זענען צוריק־ געקומען, האבן דערצײלט שלעכטע דיעם פון כמיעלניק. פרײטיק הא,ט מען שוין געהערט די גאנצע געשיכטע, אז די דײטשן האבן םארברענט דאס בית המדרש און אויםגעהרגעט

... באלד האט מען אנגעהויבן טײלן מאביליזאציע־צעטלעך. אויך זעליק דרוקאזש, װעלכער איז געװען װי אלע זײנע ברידער אן אויםגעדינטער םאלדאט, האט זיך ערנםט באטײ־ ליקט אין צעטײלן די צעטלעך. אין מארק האבן זיך געזאמלט רעדלעך ײדן און מען האט גערעדט װעגן דער מלחמד״ װאם ברעכט אט־אט אוים. דאנערשטיק אין דער פרי האבן מאבי־ ליזאציע־פלאקאטן באדעקט די װענט אין שטעטל. אין רער פרי, װען איך האב געעפנט די אויגן, האב איך געזען מײן מוטער בײ מײן בעט, װי זי שטײט און וױינט. איך האב פארשטאנען אז מען רופט מיך אויך.

... יליטער־ מאן האט געגעבן ״פשעפוסטקעס״ אהײמצוגײן. מיר זענען אהײמגעגאנגען צופיס. באלד װי מיר זענען אנגעקומען אויף דער קעלצער גאס, האבן מיר געטראפן א טרויעריק בילד. ײדן זענען געשטאנען אין די האלב־פארמאכטע הײזער, ארוים־ געקוקט צי ס׳קומט עמיצער פון קעלץ, בכדי עפעם זיך צו דערװיסן׳ װען זײ האבן מיך דערזען מיט מיץ קוזינע׳ זענען זײ ארוים און מיט נײגעריקײט מיך אויםגעפרעגט, װי עס זעט אוים אין קעלץ. יעדער האט מיך געפרעגט צי איד האב נישט געזען זײנם א ברודער אדער א זון׳ װעלכע זענען אויך אװעק אין דער ארמיי איך האב זײ איבערגעגעבן אלץ װאס איך האב געװוםט און בין אהײם אין שטוב ארײן. איך האב זיך געפרײט מיט די נאענטע. די דאזיקע פרײד איז אבער פארשטערט געװארן׳ נאך דעם װי איך האב געהערט, װאם די דײטשן האבן דא אפגעטאן. כמיעלניק איז געלעגן אין שרעק. בײנאכט האט מען זיך פארקלאפט אין די הײזער. שכנים האבן זיך צוזאמענגענומען און מען האט זיך דערצײלט נײעס, װאס אײנער האט געהערט׳ כאטש קײן ראדיא איז נישט געװען׳ קײן צײטונג אויך נישט, דאך האט מען איבערגעגעבן מפה לאוזן װאם עס טוט זיך אין אנדערע ערטער. די ערשטע אכט טעג, האט קײנער נישט געװאגט ארויםצוגײן אין מארק. שפעטער אביסל׳ נאך 2—3 װאכן האט מען זיך אנגעהויבן ארויםכאפן אין מארק. אבער נישט אויף לאנג, וױיל די דײטשן האבן געכאפט צו דער ארבעט. אזוי יעדן טאג. װען עס האט זיך אײנגעשטעלט די צױוילע מאכט אין כמיעלניק׳ װען דער מאגיסטראט האט אנגעהויבן ארבעטן מיט פוילישע באאמטע און דײטשע קאמיםארן׳ האט אויך אנגעהויבן ארבעטן די ײדישע קהילה. דער קהילה־פרעזעס האט זיך דאן געװאנדן

... מיטן אויםהענגען פלאקאטן, אז כמיעלניק מיט דער םביבה באלאנגען צו דעם גאװערנאמענט פון קראקע, האט דער קלאנג װעגן די רוםן אויפגעהערט. שדוער איז געװען זיך צעשײדן מיט דעם שטעטל, אבער אין אײנעם א טאג האבן מיר א גרופע כמיעלניקער געמאכט קלײנע פעקלעך. אין דעי פרי זענען מיר ארוים צו דער קאלעיקע• ...

װען עם האט אנגעהויבן אונדז אביסל בעםער צו גײן, האט זיך װידער געמאכט א מלחמה. זונטיק, דעם 22־טן ױני׳ 12 בײטאג, האט דורכן ראדיא מאלאטאװ אליץ געהאלטן א רעדע, אז די דײטשן זענען אנגעפאלן. און װידער האט עס אויםגעזען פאר מיר דער טאג װי אין כמיעלניק, װען די דײטשן זענען אנגעפאלן אויף פוילן. די זעלבע םצענע. מ׳האט זיך צוגעהערט צום ראדיא, װאס האט געברענגט די לעצטע נײםן פון פראנט׳ די באריכטן זענען נישט געװען קײן גאנץ שלעכטע. די רוםן האבן אונדז פארזיכערט, אז היטלער װעט דא כאפן דעם זעלבן םוף װי נאפאלעאן. לײדער איז אזוי נישט געװען, נאר פארקערט. די דײטשן האבן פארנומען שטעט און מארשירט פארוים. דעמאלט האט עם אונדז שוין אנגע־ הויבן שרעקן. מיר, פליטים, פלעגן זיך טרעפן, קלערן װאס מיר האבן צו טאן און מיר האבן באשלאםן, אז מיר װעלן לויפן, אויב היטלער װעט זיך דערנענטערן. דערװײל איז די מלחמה אנגעגאנגען. מעז האט מאביליזירט. יעדן טאג זענען אנגעקומען מענטשן. אין שטאט איז געװען א מיליטערישער גארניזאן און מען האט יעדן טאג אװעקגעשיקט מענטשן. נאך די ערשטע צװײ־דרײ װאכן קריג האב איך דער ערשטער באקומען א ״פאװיעסטקע״, און איך האב אײנגעפאקט מײן רוקזאק װאם איך האב נאך געהאט פון פוילן. מײן פריי. װעלכע איז געװען אין אנדערע אומשטענדן, האט מיט געװײן מיך באגלײט. דא הא ...

נאך די אכט טעג האט מען אונדז געהײסן גײן ארבעטן. אלע פיר זענען מיר אװעק ארבעטן אין דער אײנציקער שנײדער־ שאפ װאס איז געװען אין שטעטל. מיר האבן אבער געמוזט ארבעטן בײנאכט, די צװײטע שיכט, װײל בײטאג זענען אלע מאשינען געװען באזעצט• 12 בײנאכט זענען מיר אהײם פון דער ארבעט. די װוינונגען אונדזערע זענען געװען הינטער דער שטאט און מיר האבן געמוזט זיך ארונטערלאזן פון א לאנגן בארג. עס איז געװען װינטער אין פעברואר, און װען דער בארג איז געװארן גליטשיק, האבן מיר זיך געמוזט ארונטער־ לאזן פוגעם בארג, ״נא קוצקי״, װי מען האט עס גערופן אין כמיעלניק. מיר האבן עס געקענט נאך פון כמיעלניק, װו מיר פלעגן אין די שײנע װינטער־נעכט מאכן דעם ספארט פון דעם בארג אויפן װעג פונעם הקדש צום בית־עלמין. איצט איז דאס צוניץ־געקומען. מיר האבן עס יעדן אויף דער נאכט געמאכט בעסער• דאן איז געקומען דער פרילינג מיט די בלאטעם. און אזוי האבן מיר געלעבט אומעטיק, געבענקט נאך אזנדזערע נאענטע. מײן פרוי פלעגט אין די אװנטן זיך צעװײנען, מיר האבן געבענקט נאך אונדזערע נאענטסטע און נישט געװוםט צי מיר האבן צו האפן, זיך אמאל װידער צו טרעפן מיט אונדזערע עלטערן. אזוי האבן מיר געלעבט, אײנגעלעבט זיך אין שטעטל, צוגעװוינט זיך צו די מענטשן און צו די מנהגים.

כמיעלניק׳ זײ זענען אבער צוריקגעקומען מיט אן ענטפער׳ אז די מענטשן זענען נישטא׳ זײ זענען אװעקגעשיקט געװארן אין אן אומבאוװסטער געגנט. 10 חדשים נאכן פארענדיקן די קריג׳ האבן מיר געקריגן די דערלויבעניש ארויסצופארן צוריק נאך פוילן. מיר זענען אװעק מיט פרײד, געמישט מיט טרויער. מיט פרײד װאס מיר האבן דערלעבט די ענדע פון דער גרויזאמער מלחמה און מיט טרויער װײל מיר האבן געװוםט׳ אז װען מיר װעלן אהײמקומען, װעלן מיר קײנעם נישט טרעפן.

בימים הראשונים לא סבלה חמילניק ממוראותיה. להקי המטוסים הגרמנײם אמנם עברו בשמי העיר הלוך ושוב,' אך מבלי לשים לב לתושביה. לפעמים הנמיכו טום ממש מעל הגגות וחזרו כלעומת שבאו. אולם מיד אחרי הכיבושים הראשונים החל לנהור זרם פליטים, על פי תב יהודים, מאיזורי החזית לפנים הארץ — מתוך תקװה להתרחק מהסיכנה הגרמנית המתקרבת בצעדי ענק. כך עברו את חמילגיק המוני פליטים יהודים, בתחילה באמצעי התחבורה המקובלים, ולאחר מכן ברגל. הפליטים בישרו על בואם של הגרמנים בעקבותיהם. הפצרתי בהורי שגם הם יארזו את חפציהם ויעזבו את העיר לפני שיאחרו את המועד. אבי ז״ל לא רצה אף לשמוע על כך. התכוננתי איפוא לצאת מהעיר עם אחי חניגא. בױם ב׳ בלילה, הוא הױם הרביעי לפרוץ המלחמה, נודע בעיר שהמשטרה המקומית מתכונגת לפנותה. השעה היתה אחרי חצות. אמי ז״ל נגשה למיטתי כדי להעירני, אבל מצאתני כבר ער, כױון שהמחשבות על הפרידה הקרובה לא נתנו לי מגוח. התלבשתי בחיפזון ויחד עם אחי נטלתי פרידה מהורי. ״יהיה גורלנו אשר יהיד״ תצילו אתם לפחות את חײכם הצעירים״, אמרה אמי כשדמעות זולגות ...

... צל און דאם בילד פון זאב זשאבאטינסקי. דא האב איך י״א אדר, אין יארצײט פון טרומפעלדאר געזונגען : ״בעד עמגו ובעד ארצנו טרומפלדור נפל״. דא האב איך רעציטירט דאם ליד פון א. צ. גרינבערג ״אמת אחת ולא שתײם״ און אין כ׳ תמוז רעציטירט זשאבא־ טינםקים ״הםפד״ נאכן טויט פון הערצלן. איך גײ װײטער װי א װאנזיניקער. איך באװעג זיך װי א פאראליזירטער, איך זע דאם הויז פון מלך אגניעװיטש, אין װעלכן עם האט זיך געפונען די פאפולערע ״באנק לודאװי״ װײטער — דוד מאפעם און דוד ױםף זילבערבערגס הײזער, און איך קום אן אין מארק. אט זע איך די טראטוארן אויסברוקירט מיט ײדישע מצבות, ארויסגעריםענע פון אלטן און נײעם בית הקברות. טרערן שטיקן מיך אין האלדז, איך באטראכט אלץ. די הײזער און קלײטן זענען באװוינט דורך גוײם פון די ארומיקע דער־ פער. כמיעלניק איז װײטער כמיעלניק, נאר אן ײדן. שנײדערס, שוםטערם, םטאלארעם האבן געשאפן קאאפעראטױון לויט דער פארארדנונג פון דער נײער פוילישער רעגירונג און אלץ קלאפט. גוײם דערקעגען מיך, שמײכלען אונטער און זאגן : ״יעשטשע :שיעש ?״ ״דו לעבםט נאך ?״ איך פרװו זײ אויסמײדן און אײל זיך צום הויז, װו מײן טאטע־מאמע, ברידער און שװעסטער האבן געװוינט און װו איך בין געבוירן געװארן. דאס ראגאװע הויז נעבן דעם גרויסן בית המדרש און דער גמינע. איך גײ

... ך בין ארויף. די גוײם נעמען ארוים די פלעשער בראנפן, מאכן א כוסה. דער אויטא פארט לאנגזאם פארבײ באקאנטע דערפער. אלץ איז דא מיר אזוי באקאנט, עם פעלט דא גארנישט. מיר פארן פארבײ מארװיצא װאלא. דא איז אײביק געװען אן ארעמ־ קײט מיט פויערישע כאטעם, איצט — שײנע הײזער. מיר פארן דורך פיאטרקאװיצע. דא זענען פארמעגלעכע כמיעלניקער בעלי־בתים געקומען אויף זומער־דאטשע. אט זענען מיר אין צעליני, דא איז געװען דער גרויםער הויף פון דעם כמיעל־ ניקער ײדישן גוט־באזיצער עוזר שטראך מיט זײנע זין אברהם און ױנה. איך באמערק, אז א טײל פון גוט איז חרוב. דער אויטא פארט װײטער און איך זע די בלאנקס קאלך־ אוױונס. פון די קוימענם גײט א געדיכטער רויך, װי קײנמאל גארנישט. די קאלײקע פארט פארבײ מיט .א לאנגען פײף. פון דער װײטנם זע איך שוין מײן טײער שטעטל כמיעלניק. איך בעט דעם שאפער, ער זאל זיך שטעלן, איך גײ אראפ בײ דעם ערשטן ײדישן הויז׳ בײם הויז פון קאפל קאמינסקי. איך טו עם בכװנד״ כדי איך זאל קענען באטראכטן יעדעס הויז׳ יעדן

מיט שנעלע טריט, דאס הארץ קלאפט האסטיק. איך קוק ארײן דורכן פענצטער, גוײם װוינען דארט. אויף דער װאנט הענגט דאס בילד פון געקרײציקטן יעזוס איך מאך אויף די טיר, קוק זיך ארום. מײן הארץ בלוטיקט, טרערן רינען פון מײגע אויגן, די גוײם מאכן זיך נישט פארשטײן, זײ פרעגן ״צא פאן כצע?״. איך ענטפער נישט און מיט שנעלע טריט גײ איך ארויס, זעץ זיד אװעק אויפן בית המדרש־הויף און םארזינק אין דעם אזוי נישט װײטן אמאל. פאר מײנע אויגן גײען דורך די 17 יאר פון מײן לעבן אין כמיעלניק. קינדהײט, ױגנט. װידער זע איך װי עזרא לויפט שבת פרי תהילים־זאגן. חםידישע ײדן מיט רעליגיעזן ברען און ױגנט, צױניסטישע, באלעבאטישע און קלאםן־באװוסטזיניקע, עםקנים פון דער קהילה און מאגיםטראט, שבת ױם טוב, ימים גוראים, ערשטער מאי, כ׳ תמוז — אלץ לויפט דורך שנעל פאר מײנע אויגן. איך כאפ זיך אויף, ס׳איז שוין פארנאכט. װאס טו איך דא ז דא װעל איך מער גישט פארבלײבן. איך פאר קײז ארץ־ישראל — פארװירקלעכן מײז ױגנט־חלום.

... דאם אלץ, װאם געװען װעט מער נישט זײן אין כמיעלניק — איז מיר קלאר געװארן. ...

... איך האב שוין נישט געקענט בלײבן מער אין כמיעלניק. מײן הארץ האט מער נישט געקענט פארטראגן און איך האב באשלאםן דעם זעלבן טאג צו פארלאזן דאם שטעטל. איך בין נאך ארומגעגאנגען אין מארק און געלעזן אויף די טראטוארן ...

... ענע מענטשן פון שלעזיע. מיר זענען .אהײם שלאפן זײער שפעט. נישט באװיזן אײנצושלאפן, האט שוין אונדז געװעקט א גערויש און געפילדער פון מענטשן. צװײ א זײגער בײנאכט איז דאס גאנצע שטעטל געשטאנען אויף די פיס, ױנג און אלט האבן פארלאזט די שטאט. מען איז געגאנגען מאסנװײז אויף דעם װעג קײן שידלעװ, םטאשעװ. איך האב זיך אנגעטאן, געכאפט אויף זיך .א מאנטל און אװעק צוזאמען מיט א גרופע ױגנטלעכע אויפן שידלעװער װעג. דער װעג איז געװעזן באדעקט מיט א מחנה פון מענטשן װעלכע זענען געגאנגען מיט שנלע טריט פארויס. גאנץ פרי זענען מיר אנגעקומען קײן שידלעװ. פון מינוט צו מינוט איז די בהלה געװאקםן׳ עס זענען נאך מער מענטשן אנגעקומען און צוזאמען איז מען אװעק װײטער, קײן סטאשעוו. די מערהײט כמיעלניקער האבן באשלאסן צװוארטן ביזן אװנט און צוריק אהײם. אויך איך בין צוריק .אװעק קײן כמיעלניק. בײנאכט איז געװען א מורא צו גײן אויפן שאסײ, װײל ער איז שוין געװען פארפולט מיט לאסט־אויטאס, מיליטערישע געפאנצערטע אויטאס פון האר־ מאטן און פארשידענע מאשינען־געװערן. מיר זענען געגאנגען איבערן פעלד. פון דער װײטנם האבן מיר געזען דעם רויטן הימל פון ברענענדיקע כמיעלניקער הײזער, װאס די דײטשן האבן שוין געהאט אונטערגעצונדן בײם ארײנמארשירן. איך האב זיך דערנענטערט צו דער שטאט. בײ מאליגאװםקים סאד זענען שוין געשטאנען דײטשן און האבן זיך געפארעט בײ א מיליטערישן מאטאציקל, פון דעם קויש האט ארויםגעשטיגן א לופע פון מאשין־געװער. אײנער א דײטש האט זיך געבײ־ זערט־ ״שלעכטע װעגן האבן אונדז די פאליאקן צוגעגרײט,

דרײ טעג האבן די דײטשן מארשירט דורך די כמיעלניקער גאסן, דערנאך האט זיך אנגעהויבן דאם ראבירן ײדישע געשעפטן. דער ערשטער קרבן פון דײטשן רויב איז געװען דער גרויםער פלאץ פון האלץ און ברעטער פון באקאנטן האלץ־םוחר יעקל קויפמאן, װעלכער איז געװארן אויסגעלײ־ דיקט ביזן םוף. אײנצײטיק האבן זיך אנגעהויבן די צװאנגס־ עפנטלעכע ארבעטן, באגלײט מיט דערנידערונג פון ײדישן כבוד. זעענדיק װאס עס שטײט אונדז פאר, האב איך מיט מײן חבר לײביש־חײם ראזענבלום באשלאסן צו פארלאזן כמיעל־ ניק׳ זיך אריבערצובאקומען אין דער צװײטער זײט פון דער װײסל. דעם 11־טן נאװעמבער 1939 זענען מיר .אװעק פון כמיעלניק. מיר האבן געװאנדערט אין שרעק און הונגער, ביז מיר זענען אנגעקומען קײן לעזשאנסק. דארט האבן אונדז די דײטשן געכאפט און אונדז גוט אנגעקלאפט די בײנער. מימ גרוים מי און שװעריקײטן זענען מיר אדורך דעם סאן, װעלכער האט געהאט א צעבראכענע בריק. מיר זענען נאך אבער װײט געװען פון ציל. צו דער רוםישער גרעגעץ זענען מיר נאך גישט געקומען און דער פחד פאר די דײטשן איז גרויס. בײם אדורכגײן די גרענעץ׳ זענען מיר ארעסטירט געװארן דורך די רוסן צוזאמען מיט פיל ײדן פון עםטרײך און אנדערע לענדער. מיר זענען געזעסן א צײט אין שיניאװער תפיסה, און װען מיר זענען באפרײט געװארן, זעגען מיר גלײך געפארן קײן לעמבערג. דארט האבן מיר געטראפן פיל כמיעל־ ניקער פליטים. דאךט האב איך זיך געשײדט מיט מײן טײערן חבר לײביש־חײם ראזענבלום. ער האט זיך פרײװיליק געמאלדן אין די שאכטן קײן דאנבאס. איך בין אװעק קײן קאלאמײ און שפעטער קײן טיף־רוסלאנד, ביז איך בין אנגעקומען קײן סיביר. דארט האב איך געארבעט בײם אוים־ האקן װעלדער. איך האב זיך צעשמועםט מיט די ...

עטלעכע טעג בין איך געװען אין כמיעלניק : האב ארומ־ געװאנדערט אין אלע גאסן פון שטעטל. יעדעס ארט האט מיך דערמאנט אין פארשידענע איבערלעבונגען — אין מײן ױגנט׳ אין די חברים פץ ״ױנג־באר״ און פון ספארט־קלוב ״שטערן״. יעדער שטײן אין דעם שטעטל האט מיך דערמאנט אין אן אנדער איבערלעבונג. איך האב זיך דערנענטערט גײענדיק צו דער ״קאלעיקע״ און צום קינא. איך האב זיך דערמאנט װי אין דעם קינא־זאל האבן געהאלטן רעדעס די בעסטע רעדנער׳ װאם ײדן האבן געהאט אין פוילן : יצחק גרינבוים׳ אנשל רײם׳ זרובבל׳ משה ערעם׳ אברהם ביאלאפאלסקי׳ ױסף ראזען׳ בוקםבוים און צענדליקער אנדערע. װער קען פארגעםן די קאמפן אין דעם זאל און צװישנרופן בײ אזא פארזאמלונג. איך קען אויך נישט פארגעםן די פארשטעלונגען װאם מיר האבן געהאט אלם ײנגער בחור׳ װען כ׳בין געװען דער םופלאר צו נטע וױינבערג׳ מאקס רעיפיש׳ איטשעלע נײמאן. איך דערמאן זיך אויך א מאמענט פון ײדישער אײניקײט : בײ א פארשטעלונג פון א נישט־ײדישער טרופע׳ װעלכע האט גאסט־ ראלירט אין כמיעלניק׳ האט אײנער פון די אקטיארן אפי באלײדיקט ײדן. ...

בײ דער כמיעלניקער ״ראגאטקע״ בין איך אויפגעשטיגן אויף א לאסט־אויטא. װען עס האט זיך דערנענטערט דאם שטעטל האב איך אנגעהויבן ציטערן. איך האב נישט געקענט זיך באהערשן. איך האב געװוסט װאם עס דערװארט מיך דארטן און װעמען איך קען דארט טרעפן. די װירקלעכקײט האט איבערגעשטיגן מײן פאנטאזיע. דאס ערשטע האב איך דערזען׳ אז דאס הויז װו איך האב געלעבט איז פארשװונדן און עם װאקסן דארט קארטאפל. אין מארק איז געװען אזא שטילקײט װי אויף א בית עולם. בלויז אײן אנגעטרונקענער פאליאק מיט א הונט האט זיך דא געפינען. דער מארק׳ װאם איז אמאל געװען פול מיט ײדישקײט און יידן׳ איז איצט ריין פון ײדן ו איך האב זיך נאכגעפרעגט און האב געטראפן 17 ײדן אייף דרײ פלעצער. צומארגנס האב איך אנגעהויבן װאנדערן איבער די גאסן׳ געקומען צוערשט צו דער שול װו איך האב געזען׳ אז פון דעם הײליקן פלאץ האבן זײ געמאכט א שפײכ־ לער. איך האב זיך אװעקגעזעצט אויף דער שװעל פון יצחק יאמראזעק דעם מלמד׳ אנטקעגנאיבער דער שול. דורך מײן מוח זענען פארבײ דערינערונגען פון דעם ערשטן טאג װען מײן פאטער האט מיך געפירט אלס א קלײן קינד אין שול דאװענען. איך האב אלץ געזען װי עס ...

אין דעם זעלבן טאג האבן זיך פארזאמלט אין כמיעלניק טויזנטער פויערים, בײ א צען ײדן זענען אינגאנצן געװען אין שטאט. פיר ײדן האבן זיך אויסבאהאלטן אין שטאטישן מאגיסטראט אן אויםזיכטן זיך צו ראטעװען. פלוצלינג זענען קײן כמיעלניק אגגעקומען עטלעכע מאשינען מיט מיליטער. אין שפיץ פון דעם מיליטער איז געשטאנען א ײדיש העלדיש מײדל פון כמיעלניק מיטן נאמען עטקע לעװקאװיטש. די אפטײלונג האט געעפנט א פײער אויפן המון. עטקע אלײן האט געהאלטן א מאשין־ביקם אין האנט און געשאסן אויף רעכטם און לינקס. דער המון איז זיך פונאנדערגעלאפן. אזוי ארום זענען אפגעראטעװעט געװארן די ײדן, װעלכע האבן זיך געפונען אין יענעם טרויעריקן טאג אין כמיעלניק. ...

... בײ געװיםע כמיעלניקער פליטים זענען שײן דעמאלט געװען בעםערע צײטן. שמואלן האב איך אבער געטראפן בלאס, מאגער, אויסגעפײניקט. כ׳בין געװען דער־ שטוינט, כ׳האב אים געפרעגט, צי האט זיך דאם אלץ געלזינט -י' ער האט מיר נישט געעגטפערט, אויף זײנע ליפן האט זיך באװיזן א שמײכל און נאך א פאר מינוט קלערן האט ער געזאגט : ״אװי מוז עם זײן, עם װעט גוט זײן״. ער האט זיך פאראינטערעסירט מיט אונדז׳ געמאכט באמיאונגען איז איר בין אריץ ארבעטן אין דער זעלבער פאבריק וװ ער האט געארבעט אלם שלאםער־מעבאגיקער. ער האט געפירט א שװער לעבן און האט בכלל פיל איבערגעלעבט. דער לוין האט נישט געקלעקט אויף דעם ארעמען לעבן אפילו. און אזוי איז אדורך די צײט, ביז מיר זענען צוריקגעפארן קײן פוילן. מיר זענען געװען גליקלעך, מיר האבן געהאפט צו קומעז קײז כמיעלניק און טרעפן אונדזערע טײערע און נאענטע. מיר האבן נאך נישט געװוםט זועגן דער פארניכטונג. אמאל איז שמיאל

א כמיעלניקער פרוי, חײקע פון דער ״אלעיארניע״, װעלכע איז אלײן געבליבן לעבן בײ דעם פאגראם על־פי־נס, האט זיך געפיגען אין קעלץ אין דעם ײדישן הויז אויף די פלאנטי, רוען דער פאגראם האט אנגעפאנגען. זי איז געשטאנען מיט א קלײן קינד אויף דער האנט, אויםגעדרײט מימן פנים צום פענצטער און געזען װי מען שלאגט און מען מארדעט מיט דער גרעםטער אכזרױת. אט די פרוי האט מיר דערצײלט װי אזוי שמואל וױינבערג איז געפאלן. אין יענעם טאג איז ער גראד געקומען פון כמיעלניק, װו ער האט פארקויפט דעם פאטערס הויז און גענומען האנטגעלט: 22 טויזנמ זלאטעס. אין אכט טעג ארום האט ער געזאלט װידער קימען, בכדי צו באקומען די רעשט געלט. ער איז געװען צופרידן און געזאגט, אז איצט װעט ער אנהויבן גיץ אויף א גײעם לעבנם־ װעג. אין קעלץ האט ער זיך געטראפן מיט משה קװאשניעװםקי בײ אים אין דער װוינונג. משה האט שמואלן געװארנט : ״גײ נישט דארט אהין, עם איז א פאגראם־שטימונג״. שמואל האט די װארענונג גרינגגעשעצט און איז אװעק אין ײדישן הויז אויף די פלאנטן. ער איז פון דארט מער נישט ארוים. ער איז בעסטיאליש דערמארדעט געװארן דורך די פוילישע באנדיטן.

שמואל וױינבערג, א זון פון יעקל זוײנבערג׳ געבוירן אין 1913, אין כמיעלניק. אין דער פריםטער ױגנט געלערנט אין חדר און אין דער ישיבה. צו 12 יאר װערט ער א חבר אין ״השומר הצעיר״, טרוימט עולה צו זײז קײז ארץ־ישראל, לעבן אין א קיבוץ. די טויערן פון לאנד זענען אבער פאר־ מאנט פאר ײדישער עליה דורך דעם פאספילד־בװ־. די ױגנט װערט אנטוישט, אויף דער ײדישער גאס באװײזמ זיך דער ״רויטער משיח״. די ײדישע ױגנט אין שטעט און שטעטלעך קלאמערט זיך אין געדאנק, אז ״נאר ליבע און גלײכהײט צװישן פעלקער קען די מענטשהײט רעטן״. די באװעגונג איז אן אומלעגאלע. די פאליצײ װײםט אבער אלץ׳ און בײ דער ערשטער געלעגנהײט װערן 18 ײגגלעך און מײדלעך ארעם־ טירט און זײ באקומען תפיסה. פיר יאר האט שמואל פאר־ בראכט אין תפיםה — פון 16־טן ביזן 20־טן יאר פון זײן לעבן. דארטן איז ער אבער װײטער געבליבן דער עקשנותדיקער קעמפער, האט דארט געטרוימט און געלערנט. פון דער תפיסה איז ער ארוים אן אפגעשװאכטער אין גוף אבער א געשטארק־ טער אין גײםט. אין יאר 1937 פרװוט ער אויך אזיף פאר־ שידענע װעגן צו קומען קײן שפאניע, בכדי אנטײלצויעמען ...

... געבוירן אין יאר 1918 אין כמיעלניק. זײן פאטער, מאיר עליעם, דער באװוסטער שנײדער אין כמיעלניק, אלתר האט, װי אלע כמיעלניקער קינדער׳ געלערנט אין חדר און אין דער ״פאװשעכנער״ שולע. אין דער פריעסטער ױגנט איז ער ארײן אין ״השומר הצעיר׳/ שפעטער געװארן אקטױו אין דעד קאמוניסטישער פארטײ. ער איז געװען זײער טעטיק בײם ארגאניזירן די ױגנט אין דער קאמוניםטישער פארטײ. ...

... 1956 קײן כמיעלניק׳ זענען נאך די מצבות געלעגן אויפן זעלבן פלאץ. די אלטע כמיעלניקער היסטארישע שול האב איך געטראפן פארװאנדלט אין א תבואה־לאגער. אינעוױיניק הערשט א חורבן און אויך דער בעלעמער איז צעשטערט. אויף דער מזרח־װאנט בײם ארון קודש האב איך געטראפן אויפ־ געצײכנט פארשידענע אנטי־ײדישע קאריקאטורן. פון דעם בנין פון גרויסן בית המדרש און קהילה־ראט איז קײן זכר נישט געבליבן, װײל ער איז נאך פארברענט געװארן אין 1939 בײם ארײנקומען פון די דײטשן. אויך דעם מגידס בית המדרש עקםיםטירט נישט מער. דאם חםידישע בית־המדרש װידער איז פארװאנדלט געװארן אין א מעכאנישן װארשטאט, װאם װערט געלײטעט דורכן ארטיקן קריסט סטאנעק. איך האב אינטערװענירט .אז דער מעכאנישער װארשטאט זאל דעם פלאץ פארלאזן, אבער אן דערפאלג. אזוי זענען אפגעװישט געװארן אלע שפורן פון ײדישן כמיעלניק.

... איך בין געקומען קײן פוילן פון רוסלאנד אין יאר 1945. אין לאדזש האב איך בײ כמיעלניקער פרײנט געלאזט דאס ביסל ארעמקײט און גלײך אין זעלבן טאג אװעק אין מײן טײערער הײמשטאט כמיעלניק. אויפן װעג איז מײן קאפ גע־ װען פול מיט מחשבות : אפשר איז עם נאר א בײזער חלום, אט קום איך צוריק און טרעף װײטער מײן טײערע משפחד״ מײן טאטן מענדל און מאמע חנהלע, מײנע ברידער און שװעסטער, מײן ברודער ישכר, דעם גרויםן צױניסטישן עםקן... אזוי טראכטנדיק הער איך װי דער פוילישער שאפער רופט־ אויס : כמיעלניק. איך שטײג אוים אויף דער קיעלצער גאס און איך הויב אן צו גײן אין דער ריכטונג פון נײעם בית הקברות. שוין פון דער װײטנס האב איך געזען דעם הורבן, װאם האט אויף מיר געמאכט א פײנלעכן אײנדרוק : צעבראכענע מצבות, אויםגעריםענע פון די קברים און צעװארפענע אויפן פעלד, װו עם האבן זיך געפאשעט בהמות. איך בין פון דארט אװעק און װי א װאנזיניקער געגאנגען װײטער.

צעשמועסט מיט דעם משומד װעלכער האט זיך מיט 40 יאר צוריק געשמדט און געװוינט אין דארף. הײנט איז ער שוין אלט איבער 70 יאר. ער האט מיר אפנהארציק אין א כמיעלניקער ײדיש געזאגט׳ אז ער װאלט נאך געװאלט אין די לעצטע יארן פון זײן לעבן׳ װערן צוריק א ײד און פארן קײן ארץ־ישראל. דאס איז זײן אײגציקער באגער.

... נפתלי קאנערצוקער — אין נמיעלניק אין יאר 1956 ...

געװיםע שפורן פון דער אלטער קהילה קאן מען נאך געפינען אויף די איבערגעמאלעװעטע שילדן. באלד נאך דער אויםזידלונג פון די כמיעלניקער ײדן זענען אלע געשעפטן פארכאפט געװארן דורך ארטיקע קריםטן װי אויך דורך די פויערים פון די .ארומיקע דערפער. די שילד פון לײבל װילטשיקם רעזורע איז געבליבן די זעלבע. דער נאמען איז נאר איבערגעמאלעװעט געװארן אויף פאװעלעץ. װען מען קוקט זיך אבער גוט צו׳ זעט מען נאך די אותױת פון װילטשיק. די שילד פון יאםל מאשענבערג איז איבערגעמאלן אויפן נאמען פון א געװיסן פיאטרקאװסקי׳ א גוי װאם האט אמאל געלערנט דאם פאך בײ יאסלען. כמיעלניק אלם האנדל־ שטאט און צענטער פון די ארומיקע דערפער און שטעטלעך׳ עקסיםטירט נישט מער. עם זענען דא עטלעכע קאאפעראטױון און א פאר קלײנע געװעלבלעך׳ װאם האבן קײן שום באדײטונג פאר דער אנטװיקלונג פון דער שטאט. פיל אמאליקע ײדישע געשעפטן זענען געענדערט געװארן אויף װוינונגען פאר די גױים פון די דערפער. אויף מאנכע געשעפטן הענגען נאך די שילדן מיט ײדישע נעמען. די קריםטלעכע בעקערײען פון פאר דער קריג׳ װי פאקאשינםקא א״א׳ זענען װײטער געבליבן• מאקאװקא׳ דער אמאליקער קריםטלעכער מאנופאק־ טור־םוחר פון קלײנעם מארק האט א קלײן געװעלבל פון עטלעכע שטיקלעך שניט־סחורה אין הויז פון לעשמאנען װו עס האט לעצטנס געהאט די שענק איזאק װײגשטײן. די אפטײק און דער ״סקלאד אפטעטשני״ זענען װײטער װי געװעזן אויפן זעלבן פלאץ. אין בנין פון אלטן מאגיסטראט קעגנאיבער משה מענטליקס הויז געפינט זיך א קיגא• אין דער פינטשעװער גאם געפינען זיך קאאפעראטױון.

... בן צבי וריקל, נולד בױם 8 בחודש פברואר 1915 בחמילניק אשר בפולין. בשנת 1925 עלה עם הוריו לארץ. םײם את ביוז הספר העממי והתחיל ללמוד את מלאכת הנגרות אשר עםק בה אחר־כך בקביעות. בשנת 1932 הצטרף לשורות ההגנה״ והיה פעיל בכל פעולותיה. הרבה להשתתף בפעולות למען עליה ב,. בשנת 1936 מילא תפקידים חשובים בםביבת תל־עמל ...

... אין ישראל געפינען זיך בערך 400 משפחות — אפשטאמיקע פון כמיעלניק װאם זעגען צעשפרײט איבערן גאנצן לאו^־. זײ זענען פארװארצלט אין לעבן םון לאגד אויף אלע געביטן ־ ...

... א זון פון כמיעלניקער גארבער אבא טשעטשערסקי. געקו־ מען קײן ארץ־ישראל אין ױלי 1939 מיט דער אומלעגאלער שיף ״לאם פערלאס״, װאם איז אפגעגאנגען פון רומענישן פארט קאנסטאנץ. אויפן װעג האט די שיף־מאנשאפט, אין פחד פאר די ענגלענדער, פארשטרײקט, און נישט געװאלט ...

... דא אין לאנה האט ברכהלע זיך דערצויגן אין קיבוץ רוחמה, האט זיך שפעטער פרײ־ װיליק כאביליזירט אין דער ארמײ♦ אין צען יאר שפעטער האבן די כמיעלניקער אין ישראל זוכה־געװען צו פירן זי צו דער הופה♦ זי האט חתונה־געהאט מיט אברהם שאה א זון פון אלטע שאה װאס האט אויך די מלחמה איבערגעלעבט אין שװערע בא־ דינגונגען, אין א באהעלשעניש אין א דארף נישט װײט פון כמיעלניק♦ ...

... ברכהלע קופערשטיק איז געבוירן געװארן בײם סאמע מלחמה־אױםברוך♦ איר מאןמע פאלע, איז געװען א טאכטער םון מיכאל קויפמאן, װאם האט געהאט א גום אין םענדזשע־ יאװיעץ בײ כמיעלגיק♦ איר פאטער — יחיאל קופערשטיק. שװער און ביטער איז געװען דער גורל פון דער קלײנער ברכהלע♦ מיט דער מוטערס מילך האט זי שוין אײנגעזויגן אין זיך די שװערע מלחמה־איבערלעבענישן און דערנאך די אויםראטוגג♦ אין דריטן יאר פון איר לעבן — בשעת די ״אקציעם״ אין 1942 — האבן די עלטערן זיך געמוזט שײדן מימ זײער אײנציק קינה האבן ברכהלען אפגעגעבן צו א באקאנטן ארעמען פויער♦ די עלטערן ריאבן מער זײער קינד גישם געזען♦ זײ האבן געטײלט דעם גורל פון אלע ײדן אין כמיעלגיק — זײ זענען אומגעקומען אין טרעבליגקע♦ ...

... פאראײן. דער גרויסער כבוד׳ װאס מען האט מיר צוגעטײלט פאר מײן געזעלשאפטלעכער ארבעט, איז מיר נישט געװען צום הארצן... איך בין שטענדיק ארומ־ געגאנגען מיט דעם געדאנק אז די כמיעלניקער לאנדםלײט אין נױ־יארק מוזן און דארפן האבן אן אײגענער ארגאניזאציע כדי מיר זאלן קענען מיט עפעם בײהילפיק זײן אונזער הײמ־ שטעטל. שפעטער האב איך אויסגעפונען, אז עס איז פאראן א כמיעלניקער ״ארבעטער־רינג״־ברענטש װאס טראגט דעם גומער 246. דער ברענטש איז נאך געגריגדעט געװארן אין יאר 1914 און די איניציאטארם זענען פארטײ־מענטשן. פארשטענדלעך, װען די מיטגלידער פון דעם ברעגטש װאלטן באלאנגט צו אײן פארטײ װאלט אפשר געװען שלום... איז דעריבער נישט געװען קײן הארמאניע אין דעם ברענטש 246. זײ זענען געװען טעטיק אויפן געביט פון הילפם־ארבעט לטובת די נויטלײדענדע אין כמיעלניק גלײך נאך דער ערשטער װעלט־מלחמד״ און דעלעגירט א םפעציעלן מענטשן קײן כמיעלניק ער זאל אויסטײלן געלט. דאם איז געװען אברהמעלע קאמאשנמאכערם א זון׳ פםח זילבערבערג. מיט דעם קאמיטעט האט אנגעפירט: שלמה פערלעגער, מיכל זריצקי, ױםף אספיס, מלך נײפעלד און פסח זילבערבערג.

מײן פרײנט שניצער דערצײלט מיר װעגן דעמ פארבליבע־ נעם ״פארמעגך. געװען 100 דאלאר אין באנק, אבער נאך דער ערשטער װעלט־מלחמה, װען מען האט געזאמלט געלט פאר כמיעלניק האט מען פון דעם געלט געשיקט 50 דאלאר קײן כמיעלניק, שיקן דאם געלט האט געקאםט $5, איז בכן געבליבן 45 $, װעלכע ער איז מיר שוין גרײט צו געבן. אויך האט ער מיר דערצײלט װעגן אלטן ״טשארטער״ פון דער לאנדםמאגשאפט. מיר האבן גכן, באשלאםן דעם טשארטער איבערגעבן צו אן אדװאקאט און אויב ער איז נאך גילטיק װעלן מיר רעארגאניזירן די לאנדםמאנשאפט און אפילו דעם נאמען נישט ענדערן. אויך האבן מיר באשלאםן צו רופן א פארזאמלונג אויף זונטיק דעם 15־טן דעצעמבער 1929. איך האב ארויםגעשיקט 13 פאסט־קארטן צו די פאלגנדיקע לאנדם־ לײט; חײם שניצער, משה אײזענבערג, איטשע גוטמאן, טשארלי ראטטער, אלטער שולמאן, ליפע שולמאן׳ הירש לייב ...

דאם ערשטע יאר איז געװען זײער א שװערם, צוליבן גרויםן קריזים אין לאנד. אויסער דער ארבעטםלאזיקײט האבן נאך די בענק צוגענומען די אפגעשפארטע פאר גראשן... און די סאסײטי האט אויך געהאט א פארלוםט פון עטלעכע הונ־ דערט דאלער. מיר זענען אבער די שװערע ביטערע צײט אויך איבערגעקומען אדאנק דער איבערגעגעבנקײט פון אונדזערע געטרײע מיטגלידער, װעלכע האבן אויסגעבארגט עטלעכע הונדערט דאלער כדי די ארגאניזאציע זאל װײטער קענען פארזעצן איר ארבעט. דער סעקרעטאר װאם האט געשריבן די קאנסטיטוציע, אברהם גאלדבלום, בעריש בעקער׳ס א ברודער פון כמיעלניק, איז דערװײלט געװארן אלס פרעזידענט פארן יאר 1941. לײדער איז ער פון אונדז אװעקגעריםן געװארן אין יאר 1942.

פאר פרעזידעגט האבן מיר געװאלט האבן ױםף לעמעשניק ע״ד״ א גוטער געשעפטם־מאן. זײן פאטער האט מעז איז כמיעלניק גערופן װאלף פאקער — װאלף װארשעװער. פאר וױים־פרעזידענט — ײדל נײםעלד ע״ד״ פאר קאםירער — חײם שניצער. פאר פינאנץ־סעלרעטאר — דוד עװענס ע״ה. איך מוז זיך דא אפשטעלן און זאגן א פאר װערטער װעגן דעם נישט־לאנג פארשטארבענעם גוטן פרײנט דוד עװענס ע״ד״ װאס איז פון אוגדז אװעקגעריםן געװארן אין זײנע בעסטע יארן אינמיטן פון זײן געזעלשאפטלעכער טעטיקײט לטובת די צװײ ארגאניזאציעם — דער כמיעלניקער סאםײטי און דער כמיעלניקער הילפם־ארגאניזאציע. ער איז גישט געװען געבוירן אין אונדזער כמיעלניק, נאר אין כמיעלניק־פאדאלסק, אבער ער איז געװען אן אײדעם פון אונדזער כמיעלניק. זײן פרוי רחל, װאם איז אזוי ױנג געװארן אן אלמנה איז א טאכטער פון הירשל דזשארע ע״ה. דוד עװענס ע״ה איז הויך אפגעשאצט געװארן פאר זײן איבערגעגעבנקײט און גוטער ארבעט• כבוד זײן אנדענק ! אלס פראטאקאל־סעקרעטאר איז נאמינירט געװארן הערש לײב ציממערמאן ע״ד״ און איך אלס טשערמאן פון דעם גײעם בית־החײם• די גאנצע אדמיניסטראציע םארן יאר 1931 איז דערװײלט געװארן און מיר האבן באשלאסן. אז דאם ...

פר׳ שלמה פערלעגער אלס גאםט־רעדנער פון פילאדעלפיא באקלאגט זיך, אז די אידישע פירערשאפט אין אמעריקע איז נישט געשטאנען אויף דער געהעריקער הויך, װען מען האט נאך געקענט ראטעװען א גרויסע צאל ײדן. ער שטעלט זיך פאר, אז װען די פארבינדונגען מיט אײראפע װעלן זײן אפן נאך דער מלחמה, װעט דאם קאלירפולע ײדישע לעבן אין כמיעלניק זײן פארשװונדן. פון שטעטל װעלן פארבלײבן בלויז חורבות, און די לעבנגעבליבענע װעלן זײן סקעלעטן. מיר װעלן זיך דארפן אנשטרענגען צו העלפן די פארבליבענע, װיפיל די צאל זאל נישט זיין. ...

װען ם׳איז אנגעקומען די נײעס, אז כמיעלניק איז באפרײט געװארן פון די נאציס, אױ באשלאסן געװארן אײנצוארדענען א שמחה לכבוד דער געלעגנהײט. דאס איז געװען שבת דעפ 17־טן פעברואר אין דעם בעטהאװען־האל. אסך פון אונדז האבן נאך דעמאלט געהאפט, אז פיל ײדן אין כמיעלניק האבן זיך פונדעסטװעגן אפגעראטעװעט פון די נאצישע הענט, און אז זײ װעלן קענען אײנשטעלן א נײ לעבן, מיט דער הילף פון אונדזער ארגאניזאציע. ...

... אין פרילינג פון 1946 האבן אנגעהויבן אנצוקומען קײן אמעריקע די ערשטע געראטעװעטע כמיעלניקער ײדן פון די לאגערן אין דײטשלאנד און אויך פון שװעדן. פון אט די ײדן האבן מיר דא באקומען די ערשטע דירעקטע גרוסן װעגן חורבן כמיעלניק, און װעגן אלץ װאס ס׳איז פארגעקומען אין כמיעלניק דורך דער גאגצער צײט פון דער נאצישער אקו־ פאציע, פון זײער לעבן נאך דער באפרײאונג אין כמיעלניק װי אויך פון זייער לעבן אין די לאגערן. ...

... נאצישע הענט. אויך האט דער דערמאנטער דאקטאר באלא־ נאװסקי אונדז טײלװײז איבערגעגעבן װעגן דעם חורבן כמיעלניק. דער כמיעלניקער הילפם־קאמיטעט האט תיכף ארויםגעשיקט סס5 דאלאר אויף דעם אדרעם פון ד״ר באלא־ נאװסקי״ בכדי צו העלפן געראטעװעטע כמיעלניקער ײדן װעלכע נויטיקן זיך אין דרינגענדיקע הילף (ד״ר באלאנאװסקי האט אונדז איבערגעשיקט א גענויע רשימה פון אלע ײדן װעלכע האבן גענאסן פון די ערשטע 500 דאלאר). ...

נאכן באקומען די טראגישע ידיעות, אז אין אונדזער שטאט כמיעלניק געפינען זיך לײדער מער קײן שום ײדן, האט דער הילפם־קאמיטעט באשלאםן, אז זײן הויפט־ציל זאל זײן — העלפן אריבערברענגען װאם מער כמיעלגיקער אין די פארײ־ ...

... כמיעלניק, דעם 23 נאװעמבער, 1920 ...

... כמיעלניק, 27 יאנואר, 1921 טײערער פרײנד מאקם דאװיס און ארטור אדלער, הגם לויט װי מען פירט זיך בײ לײטן, האב איך שוין מער צו אירך ...

אפעלן פון כמיעלניק נאף דעם ערשטן װעלטקריג ...

... ב״ה כמיעלניק, ױם ד׳ פנחם, תרצ״ח ...

... סובי׳ ױסף םילמאן, אבד״ק כמיעלניק. ...

... כמיעלניק, 27־טער אפריל 1939 ...

... יאםל מארשעליק, דער באװוםטער כמיעלניקער בדחן, איז געבוירן אין יאר 1885 אין כמיעלניק, שוין אין דער פריםטער ױגנט האט ער געהאט א נטיה צו גלײכװערטלעך, ליצנות און צו גראמען. ער האט אויך געהאט א געפיל פאר מוזיק. פון פאך א שנײדער פלעגט ער בײם שער־און־אײזן זינגען און פארפאםן גראמען. ...

לידער געװידמעט כמיעלניק ...

... מתמיד ושקדן בלמודױ היה עוד בנעורױ ועד מהרה הת־ פרםם כבקי לפני ולפנים בפרדם שבש״ם ופוםקים. בחמילניק עײרתנו מוכר היה כלמדן מופלג׳ כעסקן צבורי ...

... ה. קארנבלום האט אין כמיעלניק געקראגן א ײדישע טרא־ דיציאנעלע דערציאונג. באלד װי ער איז ארויס פון ״חדר״, איז ער ארײן אין בית־המדרש לערנען ביחידות. אין בית המדרש איז א לערנער מער געװען אנגעװיזן אויף זיך אלײן, — צו לערנען ״פאר זיך/ צו ״טראכטן פאר זיך״ און צו ״זארגן פאר זיך/ ...

... די טאכטער פון ״מענדל־זעלנער״ דמנהויז פון כמיעלניק.

... װען די ערשטע םומע געלט איז געשיקט געװארן קײן כמיעלניק איז באמת געװען א ױם־טוב. דאנק־ברױו אין די צענדליקער זענען דערהאלטן געװארן מיט הארציקע באגרי־ כונגען. דאס האט א שטוים געגעבן די מענטשן פארצוזעצן די הילף־ארבעט מיט א םך אימפעט, אויסצוברײטערן די אקטױויטעטן און ארײנצוציען מער פרויען. ...

... הילף פאר דער אלטער ה״ם: בײם אויםברוך פון דער צװײ־ טער װעלט־מלחמה איז בײ אונדז געשאפן געװארן א פאר־ ברײטערטער עמערגענץ־קאמיטעט, װעלכער האט באלד אונ־ טערגענומען א גרעםער געלט־אקציע צו העלפן אינדזער הײם־ שטעטל כמיעלניק. צוליב דעם גרויסן אומגליק, װאס איז געשען דעם פוילישן ײדנטום, האבן מיר שוין נישט געקענט קומען אין קאנטאקט מיט אונדזער שטעטל.

... משה ױסף סאמעטבאנד איז געבוירן אין כמיעלניק דעם 20־טן אקטאבער 1927, זון פון מאטל (א טאכטער פון לײביש ראדימיצער) און עזריאל סאמעטבאנד (זון פון ...