Stopnica

... װעד המדינה, אי סדר בעגינים כספײם׳ תעלולי תקיפי ועד המדינד״ מאבק בין הקהילות לתפיםת השלטון — קהילת פינצוב תפסה את הגה השלטון — ראשי הועד והרבנים הױ מנצלים כהונותיהם לצרכיהם הם. חובות הועד הולכים וגדלים, המסים העיקו על חברי הקהילה עד כדי כך, שהױ מתלוננים בפני הװיאבודה מסאנדומיז׳ והוא שיגר בשנת 1754 קומיםרים למושב הועד בסטופניץ. במושב זה םודרו ענינים, הוחלטו החלטות לשיפור המצב וביחוד בעניני כספים. אולם החלטות מושב זה לא הועילו בהרבה כי לא היה הכח, שהיה יכול לרםן את הראשים התקיפים, שלפי דו״ח משנת 1764, כשחיסלו את מוסדות האוטו־ נומיה, לקחו בשנים 1754 עד 1763 ראשי הועד 897.607 ז״ה להוצאותיהם הם, אולם לא יכלו להגיש חשבונות׳ אלא רק על סך 541.406 ז״ה. חובות ועד המדינה עלו בשנת 1764 ל־338.089 זהובים פולנײם. ...

... סטופניץ היתה עיר מולדתו של רבי מאירל הצדיק מאפטא׳ ולכן הוא נקרא לפעמים גם על שם סטופניץ. וכן נקרא על שמה גם רבי מאירל מאפטא השני׳ בן רבי פנחם בן רבי מאיר מאפטא בעל ״אור לשמים״, שאף הוא התיחם בחלק לסטופניץ. ...

... אדאנק זײער אקטױויטעט און װאכזאמקײט איז צו די כמיעלניקער פועלי צױן איבערגעגעבן געװארן די אויפזיכט און אנפירוגג מיט דער פארטײאישער טעטיקײט אין א רײ שכנותדיקע שטעטלעך. פון כמיעלניק זײנען ארוים שליחים צו פארשפרײטן דאם רוארט פון דער פארטײ אין דעם גאנצן פאװיאט — קײן סטאשעװ, בוםק, קלימענטאװ, סטאפניץ׳ פינטשעװ, און אפילו קיץ קעלץ. זײער טעטיקײט האט אויך דארט געהאט דערפאלג. ...

קן בית״ר בחמילניק וסניף הצה״ר הצטײנו במשך 10 שנות קױמם בפעילות רבד״ שבאה לידי ביטוי בכינוםים והופעות פומבױת. אחד הכינוסים האלה התקײם בשנת 1933 בהשתתפות כמה קני בית״ר במחוז קילץ: פינצ׳וב, סטופניץ, ניבי־ קורצ׳ין, ינדזױב וסטופניץ. פתיחת הכנוס נועדה באולם של מכבי־אש בהשתתפות מפקד הגליל מר קלינגבײל מקילץ באקדמית אבל לזכר הגבורים במאורעות תרפ״ט. האזכרה הופרעה ע״י מפריעים קומוניסטײם שהתארגנו במױחד כדי לפוצץ את האקדמיה. המשטרה התערבה ושמרה על השקט. אחרי חדשים מםפר נערך משפט בקילץ נגד קומוניםטים חמילניקאים שנאםרו ע״י המשטרה. הופיעו עדים, ביניהם שװער, אך הוא לא קטרג על הנאשמים. ...

עם קומט א באפעל אויסזידלען די ײדן קײן סטאפניץ. אין דעם טאג האבן מיר׳ איך מיט מײן ברודער׳ צוריקגײענדיק פון דער ארבעט שוין מער נישט געקענט אהײם צו די על־ טערן, װײל דער געטא איז געװען ארומגעשטעלט. ...

... מען פארט אויף דעם װעג קײן סטאפניץ. װען מען קומט אין ערשטן דארף׳ הויבן אן מענטשן אנטלויפן פון די װאגנם. אין פארלויף פון עטלעכע מינוט איז מײן װאגן לער. אלע אנטלויפן אין נאענטן װאלד ארײן• עס קומט צו א פוילישער פאליציאנט׳ װיטקאװםקי׳ און זאגט: ״אנטלױפט׳ מיר װעלן

רבנות המדינה חולקה, הרב הקראקאי, הוא רב מחצית המדינה בלבד ובמחצית השניה מכהן הרב מפינצ׳וב או מװאדזיםלב כרב המדינה. ישיבות הועד מתכנםות בפינצ׳וב, װאדזיסלב, םטופניצא ואחרי התבלטותה של קהילת חמילניק — בחמילניק. בועד המדינה, היתה קהילת חמילניק בהרכב ועד היליל שידלוב יחד עם עוד 17 קהילות כדלהלן ? שידלוב, רימאנוב, ז׳מיגרוד, טרנוב, דוקלא, נובה־מיאםטו, פאצאנוב, אולעשניצא, ז׳אבנו, ראקוב, דומברובא, בוגוריא (.3(;זס£ס8) װישליצא, סטופגיצא, קורוזװענקי (״ז^ג־סזסמ) פאלאניעץ, פטאשוב. ...

װען כ׳בין אנגעקומען קײן כמיעלניק, איז שוין געװען נאכט. איך האב געזוכט צו זײן נענטער צום בוסקער װעג, װײל מײן רײזע האט געדארפט זײן דורך םטאפניץ און פאטשענעװ. ער האט אויסגעזען שטארק אפגעצערט. ער באקלאגט זיך פאר מיר : נישטא קײן פרנסה. איך האב אים געגעבן עטלעכע רובעל. ער האט אבער דאם געלט נישט געװאלט נעמען זאגנדיק: ״מײן קינד, אז מען פארט א װײטן װעג איז װיפל מען האט בײ זיך געלט איז נישט גענוג״. איך האב אים פארזיכערט אז איך האב גענוג געלט מיט מיר. אין הארצן האב איך מיר דערבײ געטראכט : מײן ארימער פאטער, האסט אויפגעהא־ דעװעט 9 קינדער און אויף דער עלטער ביזטו אויסגעשטעלט צו בעטל־ברויט. עם האט מיר פארקלעמט דאם הארץ. ...

גאר א חשובן ארט האבן פארנומען אין שטאט די בעלי־ עגלה׳ס װאס י׳אבן געבילדעט א היבשער שיכט און האבן זיך למעשה געטײלט אויף דרײ באזונדערע ״קלאםן״׳ אויב מ׳קאן זיך אזוי אויםדריקן. דער ערשטער ״חשובסטער״ טײל האבן געבילדעט די דראזשקאזשעם׳ װאס האבן נאר געהאט צו טאן מיט די מורינו־דיקע׳ בעםער סיטואירטע פאסאזשירן, װאם זענען געפארן אויף דער ״ליניע״ קעלץ־ כמיעלניק־בוםק־םטאפגיץ. דאן — די װעגענער בעלי־ עגלה׳ם׳ װאם פירן אויך פאסאזשירן אויףדעראויביקערליניע׳ נאר שוין צװײט־ראנגיקע פאםאזשירן׳ װאס האבן שוין געמוזט ױך רעכענען מיט דער ״קאפיקע״, װײל דא האט געקאםט מער װי מיט א דריטל װײניקער׳ װי אויף דער באקװעמער דראזשקע׳ װאס אין איר זענען געזעסן מאקסימום ביז זעקס מענטשן׳ און דא — אמאל ביז 20 ; און דאן דער דריטער ״קלאס״, די גרויםע משא־װעגענער־בעלי־עגלה׳ם׳ װאס זענען שוין געפארן מיט דרײ פערד אין דער ברײט׳ כדי צו קאנען שלעפן די שװערע משאות צו — און פון דער באן אין קעלץ׳ משאות װאם די גאגצע ״ליגיע״ האט פאר־ ברויכט און עקספארטירט אין דער װײטער װײטער װעלט אריץ׳ אנהײבנדיק פון לעדער און פעדערן ביז פאפאכעם און קאזשוכעם׳ גאגצע מענגעס פארן װײטן רוסלאנד.

און װען עם איז אין יענער צײט, טאקע צום ערשטן מאל £ין כמיעלניק, דערשינען א גרויםער פאםאזשיר־אויטאמא־ ביל, װאס האט אנגעהויבן קורסירן אויף דער ליניע קיעלץ- כמיעלניק־בוםק (דאם איז געװען א בארימט קורארט, װוהין מען איז אהינגעקומען אױך פון גאר װײט אפילו ובפרט פון גאנץ קעלצער גובערגיע) — און םטאפניץ, װו עם איז געװען דער פאװיאט, און דער אויטאמאביל האט זיך געמאכט זײן סטאציע פאר לעשמאנם האטעל אין מארק, — האט עם געמאכט א גװאלדיקן רושם אויף דער גאנצער שטאט בכלל, און א דערשיטערנדיקן רושם אויף די בעלי־עגלה׳ם בפרט... איך געדענק װי הײנט־ דער גאנצער מארק איז געװען פול מיט גאפיענדיקע מענטשן, װאם האבן זיך צונויפגעזאמלט קוקן דעם בײזן װונדער װי : א פארמאכטער שײנער קאססן, מיט געפאלםטערטע געזעסן אינעוױיניק — און האט בלויז פיר גומענע ךעדער... און נישט מער... און לויפט אליץ, אן אײן פערד אפילו, — אזוי פון קעלץ אן... א קלײניקײט עפעם, מ׳זעט מיט די אײגענע אויגן װי דער קאםטן לויפט אלײן פון קעלץ ביז אהער, והראיה, ער איז דאך אזוי ״נארמאל״ פארקארזשעט און פארשטויבט פון װעג, און ״סאפעט״... טאקע װי פון נאך אזא שװערער נסיעה און כאטש דו זעסט נישט קײן לעבעדיק באשעפעניש צוגעשפאנט דערצו, הערםטו װי ער סאפעט און אכצעט, אץ ם׳גיםט זיך עפעם פון אינעװײניק ארוים אויפן ברוקירטן שאםײ אזוי װי גאװער פון אומגעזעענע פערד...

... דאס פרײלעכע שטעטל איז פארװאנדלט געװארן אין אײן שטיק טרויער. עם פארן פון אלע זײטן מענטשן קײן קעלץ * פון דער גובערניע בוסק, נײשטאט, וױיסליץ, פאטשענעװ, פון פאװיאט םטאפניץ — אלץ פארט קײן קעלץ צושטעלן זיך צום זאפאס. די טעג זעען אוים װי עם װאלט אינגאנצן נישט געװען קײן טאג, נאר שטענדיק נאכט. דער הימל פארװאלקנט. די זון באהאלט זיך אין די װאלקנס, דאס שטעטל איז אין טרויער. קײנער קען נישט אײגזיצן בײ זיך אין הויז. יעדער אײנער זוכט די נאענטקײט בײם צװײטן. שכנים קומען זיך צוזאמען, טרײםטן אײנער דעם צװײטן׳ א ביסעלע האפענונג צו געבן. בײ זיך האט יעדער אײנער אין זינען : ״איך גיב האפענוגג א צװײטן און װער װעט מיר געבן האפענונג י״ דערװײל האבן שכנים צװישן זיך אפגעמאכט, אז אײנער זאל אויף דעם צװײטן אכטונג געבן, װײל אין א עת צרה באדארף מען זיך האלטן צוזאמען.

... — 1 זלאטע מיט 50 גראשן, קײן בוםק אדער סטאפניץ, פיגטשעװ — אנדערע פרײזן. כדי עס זאל נישט פארקומען קײז שװינדל, איז באשלאסן געװארן צו באשעפטיקן צוױי קאנטרא־ לערן מיט א פענםיע : 10 גראשן אפצאל פון יעדן ״פישוץ״. אלע האבן זיך געגעבן די הענט מקײם צו זײן הײליק דעם באשלוס און נישט מער זיך מישן אין שטאטישע ענינים.

... בגלל המלחמה הײתי נאלץ לעזוב את חמילניק ונקלעתי לעײרה סמוכה םטופניץ. שם פתחתי בית־םפר עברי ומוםד חגוכי׳ כדוגמת חמילניק, ומיד עם פתיחתו פנו לבי״ם זה מרבית הילדים והנוער בעיר זו ושאבו ממנו תורה ודעת. ספוק רב לי להיזכר בתקופה ההיא על יחם החיבה והמםירות שרחשה לי קהילה זו ותושביה היהודײם. שנתײם עסקתי שם בהוראה ורבים התלמידימ שלמדו אצלי שהמשיכו אחר כך ...

אין אײנעם א טאג, ערב די שטאטראט־װאלן איז אין שטעטל אראפגעקומען דער םטאראםטע פון סטאפניץ, צוזאמענגערופן די פארשטײער פון אלע גרופירונגען און דערקלערט קורץ און שארף : ״כמיעלניק איז נישט פאלעסטינע און אין אונדזער שטאטפארוואלטונג װעלן נישט זיצן אזש 20 יידישע ראט־ מענער, בעת די נישט־יידישע פארשטײערשאפט באטרעפט נישט מער װי פיר פארשטײער״. די ײדישע ראטמענער זענען געװען איבערראשט פון דעם חוצפהדיקן טאן פון דעם רעגי־ רונגם־פארשטײער. די פארשטײער פון ״אגודה״ האבן זיך ארויםגעדרײט פון אן ענטפער און אװעק בחפזון דורך א הינטער־טיר. אונדזער פארשטײער דאקעגן, ישכר קאנער־ צוקער, האט דעם סטאראםטע געגעבן א קלארן ענטפער, אז כל־זמן אין פױלן איז פאראן א קאנסטיטוציע, װעלן די ײדישע ארגאניזאציעס נישט אננעמען קײן שום דיקטאט: אדער ס׳װעלן פארקומען פרײע װאלן, אדער די שטאט־פארװאלטונג װעט זײן אן ײדן. דערויף האט דער סטאראםטע בײז געענט־ פערט : ״װעלן מיר לעבן און זעען״•

בחמילניק התקײמה בױם ט״ו באב תרע׳ט ועידה גלילית של המזרחי של גליל קילץ, במעמד כ״ג צירים מט״ו ערים באולם המזרחי דפה שהיה מקושט ומהודר בדגלים לאומײם ובתמונות רבני המזרחי. השתתפו הצירים; ל. עהרנרײך ומ. מנטליק מחמילניק, י. כהן וי. בקרמן מקילץ׳ א. י• ליכטנשטײן מפרושוביץ, י. מ. אפמאן מדזיאלושיץ, ע. גורםקי וא. קלרמן מבוםק, מ. שקליארצ׳יק וז. פומראנץ מםלומניק. י. רוטנברג מםטופניץ, ד. דומב וא. פײנשטאדט מפינטשוב א. שפיגל ממיחוב, מ. אורבך מװדיסלאב, י. ש. גוזה וי• ב. ברײטבארד מײנדזױב, מ. קשינסקי משידלוב, ח. גולדבלימ משצ׳יקוצ׳ין, ב. צ. מוניש וש. זמיל מפאצאנוב, ש. א. םלרוש ומ. קופציק מעיר־חדש. ...

... ט״ז חשװן תש״ג - 27־טער אקטאבער 1942 - צװײטער גירוש קײן םטאפניץ ; ...

אין די לעצטע פאר־״אקציע״־טעג איז געװארן א טומל אין שטאט־ די פויערים פון די ארומיקע דערפער זענען זיך צונויפגעלאפן כדי אפצוקויפן פאר גראשנס אלץ׳ װאם עם האט זיך נאר געלאזט. ײדן האבן פון זיך פארקויפט זײער לעצט ביסל האב און גוטס כדי צו האבן בײ זיך בױם פקודה עטװאם מזומן געלט. מענטשן האבן אגגעהויבן צו אנטלויפן פון געטא כדי צו באהאלטן זיך בײ באקאנטע קריםטן אין שטאט גופא װי אויך אין די דערפער. א טײל איז געלאפן אין אנדערע שטעט־ לעך, װי ראקאװ, סטאשעװ, סטאפניץ א.א.װ. װי אויך אין די װעלדער. בעיקר אבער האט מען צוגעגרײט באהעלטענישן און בונקערס. א גרופע פון 150 מאן איז געלונגען איבער־ צוקויפן דעם נאטשאלניק פון דער כמיעלניקער באן־סטאציע און צו באקומען א ספעציעלן צוג מיט עטלעכע װאגאנען װאם האט די בײנאכט אריבערגעפירט קײן ראקאװ17).

... שלושה שבועות אחרי הגירוש הגיע ה״האופטפיהרר״ מאײר מהגיםטפו בקילץ; המשטרה הםולנית החרימה לםי פקודתו עגלות׳ וכל הםליטים הובלו לםטופניצה לגיטו׳ וױתר מאוחר גורשו יחד עם האוכלוםיה היהודית של עיר זו. ...

... הסתננות ובריחה הױ ױרים לראשים ולפרקים אף פגעו באנשים. כל הנסױנות להמלט עלו גתוהו. לםתע הגיעה למקום שײרה של עגלות אכרים שגױיסו בגםרי הםביבה. העמידו אותנו בשורות ובזה אחר זה העלונו על העגלות. אני עליתי עם משפחתי על עגלה אחת ולאחר שכולם הושבו על העגלות׳ ניתגה ההוראה אוז לכוון סטופניץ. היחידי שנשאר על הקרקע וםירב לעלות על העגלה היה שײע שמואל מרגוליס׳ גבר מתק בעל זקן שיבה מגודל• הוא הםתכל בעינױ הױקדות בםני הגרמני ואמר לו ״הרגגי כאך. הגרמני העמידו ליד עמוד חשמל וכיװן את רובהו לעברו׳ אבל שײע שמואל הםתובב׳ כשםנױ אל הױרה. הגרמני אמר לו להםתובב׳ אך שײע שמואל אמר לו ״אתה יכול לירות בי׳ אין לי מה להפסיד״. אומץ לבו של שײע שמואל שהעיז לדבר כך אל הגרמני עורר כנראה בלב הגרמני גקיפת מזנפון והוא שיחררו מיד• ...

... טיל זענען געװען גרײט צו גײן מיט דער אויסזידלונג, וױיל קײן אנדער ברירה האבן זײ נישט געהאט. א טײל איז געלאפן אין אנדערע שטעטלעך, װי צום בײשפיל׳ נאך ראקעװ׳ סטאשעװ, סטאפניץ אאז״װ. א טײל איז געלאפן אין װאלד ארײן. א טײל האבן זיך באהאלטן בײ קריםטן אין שטאט אדער אין די דערפער. ...

... דערװײל האבן זיך װידער צענויפגעזאמלט און פאררעגיס־ טרירט בערך 500 —600 ײדן. אין נאװעמבער 1942 איז פארגע־ קומען אין כמיעלניק די צװײטע אויסזידלונג. אויף א פרײען פלאץ׳ הינטער משה פאםטערנאקס הויז׳ צו דער זײט פון דער ״קאלײקע׳/ זענען געשטאנען די ציטערדיקע רעשטלעך פון די כמיעלניקער ײדן. ארום זײ — באװאפנטע דײטשע זשאנדארמעריע, נישט װײט פון זײ זענען געשטאנען פיל גוײם, געלאכט און געשפאט. פון די ײדן זעגען װידער אויםגעקליבן געװארן 75 מאן און די רעשט האט מען געשיקט קײן םטאפניץ מיט פערד און װאגנס, װײל דארט האט זיך ערשט געגרײט די אויסזידלונג. ...

... די צװײטע אויםזידלונג פון כמיעלניק איז פארגעקומען ט״ז חשון תש״ג׳ דאנערשטיק. איך בין געשטאנען און געמאכט א גאנדז אויף שבת, איז ארײנגעקומען מײן זון פײװל׳ פין גאס און זאגט : װײ איז צו אונדז : דער געטא איז ארומגעשטעלט מיט דײטשן און פוילישער פאליצײ. מעז גײט אונדז אלע אװעקשיקן קײן םטאפגיץ׳ װײל דארט קומט הײנט פאר די אויםזידלונג פון אלע סטאפניצער ײדן. און מיר אלע׳ כמיעלניקער ײדן׳ װעלן אויסגעזידלט װערן צוזאמען מיט זײ. ...

... עטלעכע טעג זענען מיר געװעזן בײ יעקל מאשקאװיטש אין קעלע״ בױ אין א זונטיק נאכמיטאג איז ער אנגעקומען מיט זײנע זין און אונדז צװויםנגעגעבן אז אלע ױנגע מענטשן װאם זענען באהאלטן קאנען זיך מעלדן צו ארבעט אין קעלצער האסאג. מיר זענען אלע מיט גרויס פרײד ארויס אין מארק. דארט האבן שױן געװארט דײטשן מיט א לאםט־אויטא און אונדז אלע גענומען קײן קעלץ אין ארבעטם־לאגער האסאג, װאס האט אויםגעארבעט אמוניציע. דארט האבן אויך געארבעט פאליאקן. דורך זײ האבן מיר זיך געקאנט פארבינדן אויםער דעם לאגער און דאם האט אינדז פיל געהאלפן. אין דעם לאגער זענען געװעזן ײדן פון קעלץ, כמיעלניק, םטאפניץ, םטאשעװ און אנדערע שטעט־ לעך אין קעלצער געגנט•