Market Square

... ככר השוק — דער גרויסער מארק׳ ?191. ...

יהודים גברתנים, אמיצים ועקשנים, םשוטי עם — .עמך״ . יהודים מ.כל ימות השנה״ .סתם״־יהודים וגם אינטליגנציה במידה מסוימת. רובם של כל יהודי העיירה הױ מיחלים ומצםים לױם החמישי בשבוע. הוא .יום השוק״. ככר השוק הגדולה והקטנה הױ מלאים וגדושים כל .כל טוב״; המולה ורעש מחריש אזנים. והכובענים והחיטים על שלטיהם תםסו את מקומותיהם בראש הככר. ...

און װען עם איז אין יענער צײט, טאקע צום ערשטן מאל £ין כמיעלניק, דערשינען א גרויםער פאםאזשיר־אויטאמא־ ביל, װאס האט אנגעהויבן קורסירן אויף דער ליניע קיעלץ- כמיעלניק־בוםק (דאם איז געװען א בארימט קורארט, װוהין מען איז אהינגעקומען אױך פון גאר װײט אפילו ובפרט פון גאנץ קעלצער גובערגיע) — און םטאפניץ, װו עם איז געװען דער פאװיאט, און דער אויטאמאביל האט זיך געמאכט זײן סטאציע פאר לעשמאנם האטעל אין מארק, — האט עם געמאכט א גװאלדיקן רושם אויף דער גאנצער שטאט בכלל, און א דערשיטערנדיקן רושם אויף די בעלי־עגלה׳ם בפרט... איך געדענק װי הײנט־ דער גאנצער מארק איז געװען פול מיט גאפיענדיקע מענטשן, װאם האבן זיך צונויפגעזאמלט קוקן דעם בײזן װונדער װי : א פארמאכטער שײנער קאססן, מיט געפאלםטערטע געזעסן אינעוױיניק — און האט בלויז פיר גומענע ךעדער... און נישט מער... און לויפט אליץ, אן אײן פערד אפילו, — אזוי פון קעלץ אן... א קלײניקײט עפעם, מ׳זעט מיט די אײגענע אויגן װי דער קאםטן לויפט אלײן פון קעלץ ביז אהער, והראיה, ער איז דאך אזוי ״נארמאל״ פארקארזשעט און פארשטויבט פון װעג, און ״סאפעט״... טאקע װי פון נאך אזא שװערער נסיעה און כאטש דו זעסט נישט קײן לעבעדיק באשעפעניש צוגעשפאנט דערצו, הערםטו װי ער סאפעט און אכצעט, אץ ם׳גיםט זיך עפעם פון אינעװײניק ארוים אויפן ברוקירטן שאםײ אזוי װי גאװער פון אומגעזעענע פערד...

... דער זעלבער מארק־פלאץ װאם ברויזט דאנערשטיק מיט אימפעט און ,ענערגיע, נערװעזיטעט און םוחרישע ראפינירט־ קײט, װערט פרײטיק־צו־נאכטס פארװאנדלט אין א שפאציר־ פלאץ. ױגנט און עלטערע קומען זיך צונויף. עלטערע קומען דערצײלן אדער הערן א פליאטקע, שמועסן װעגן װעלט־נײעם אדער סתם דיסקוטירן מכוח הײמישע ענינים. ױגנט טרעפט זיך אויף א פלירט. ...

... א לװיה פארט דורך דעם מארק־פלאץ׳ די מלוים װערן צעהרגעט. דער בר־מנן אין תכריכים פאלט אויף דער ערד... ...

חול המועד םוכות אין יאר 1942 האט מען אנגעהויבן ארויספירן די יונגע און פעאיקע צו דער ארבעט אין אמוניציע פאבריקן קײן סקארזשיסק. עס איז ארוים א םארארדענונג און באפעל, או אלע ױנגע מענטשן פון 12 יאר ביז 25 מוזן זיך צושטעלן אין מארק־פלאץ פאר א דײטשער קאמיםיע׳ װעלכע װעט באשטעטיקן זײער ארבעטס־פעאיקײט. עם זענען באשטע־ טיקט געװארן 1200 ױגנטלעכע צו צװאנגם־ארבעט אין די לאגערן פאר דײטשע קריגס־צװעקן. די טראגעדיע פון די עלטערן איז געװעזן גרויס. אין תחילת האט מען באטראכט דאם אװעקשיקן פארן ערגסטן. דערנאך אבער האט מען זיך איבערצײגט׳ אז די געבליבענע זענען פארמשפט צו באלדיקן טויט. אויפן מארק־פלאץ האבן מענטשן געװײנט און געשטיקט אין זיך די טרערן און עס זענען פארגעקומען פארשידענע טראגישע פארפאלן׳ ספאזמען אאז״װ. גאכן באשטעטי^ן ארבעטס־פעאיקײט האט מען תיכף צוגענומען די מענטשן און שוין מער גישט אפגעלאזט׳ נאר אװעקגעפירט. מען האט אװעקגענומען מעגער פון פרויען׳ קינדער פון טאטעם און מאמעס. דאם אומגליק איז געװען גרוים׳ אבער דאם ערגסטע האט ערשט געדארפט קומען.

מיטװאך, דעם 30־טן סעפטעמבער, איז געקומען א באפעל צום ױדנראט, אז אויף דאנערשטיק, 6 א זײגער פרי, דארפן זיך .אלע מענער און פרויען פון עלטער 30—18, זיך צושטעלן אויפן מארק־פלאץ. װער עס װעט זיך נישט שטעלן, װעט װערן גלײך דערשאסן. זײער כװנה איז געװען די ױנגע קרעפטיקע כוחות אװעקצושיקן צו שקלאפן־ארבעט און די רעשט אויס־ צוזידלען צום טויט. אזוי איז טאקע געשען. זײ האבן ארויס־ גענומען בערך 1200 מאן און זײ גלײך אװעקגעשיקט מיט לאםט־אויטאס נאך סקארזשיםקא אויף .ארבעט אין פאבריקן פון אמוגיציע. דער רוב פון זײ זענען שפעטער אומגעקומען פון הונגער. ...

ױם־כיפור 1914 זענען די דײטשן ארײן אין כמיעלניק. דאם איז געװען נאך א קלײנער באשיסונג׳ בעת מענטשן האבן זיך באהאלטן אין די קעלערן. װען עס איז געװארן שטיל און די שיסערײען האבן אויפגעהערט און מענטשן זענען ארוים אין די גאםן׳ האט מען שוין באגעגנט די דײטשן. א םך דױויזיעס האבן מארשירט מיט א םך מלחמה־מכשירים׳ אז עס איז אויף אלעמען געפאלז א פחד. ביםלעכוױיז האט מען זיך אבער גענומען בארואיקן, װײל מיט די דײטשן האט מען זיך געקענט פארשטענדיקן. פון די ארומיקע שטעטלעך זענען אנגעקומען טרויעריקע ידיעות׳ װאס די קאזאקן האבן געטאן מיט די יידן. אין קראשניק, םטאשעװ און אין נאך אנדערע שטעט האבן זײ ױם־כיפור ארויםגענומען פון די שילן די ײדן און זײ געהאנגען אין די טליתים אין קיטלען׳ דואס זײ האבן געטראגן בײם דאװענען׳ אין מיטן די מערק. אין א םך שטעטלעך האבן זײ ראבירט ײדיש האב און גוטס׳ פרויען געשענדעט און פיל מענער אומגעבראכט. ...