Beit midrash

... א גרויסער עולם האט זיך פארזאמלט בײ דער שול און בײ דעם בית־מדרש׳ װײל פון דאנען האט זיך אנגעהויבן דעד מארש צום בית־החײם. אזוי װי די חתונה מיט דער ״שװאר־ צער חופה״ אויפן בית־החײם איז געװען א קהלשע אונטער־ נעמונג׳ זענען די כלי־קודש געװען די גאנצע מחותנים. ...

... די כלי־קודש האט װײטער געזאגט תהילים צװײ מאל א טאג. מען האט געזען׳ אז אלע ײדן׳ אפילו די װאם זענען אװעק אין װאלד׳ זאלן אויך זאגן תהילים... איצטער האט קהל זיך אויך גענומען שטעלן א חופה אויפן בית הקברות׳ א ״שװארצע חופה״• מ׳האט שוין געהאט צוגעגרײט אן אלט־פארזעםענער ארעמער בתולה. אויבאיךגעדענקקלאר׳איזזי געװען מילקע דעם םופרס טאכטער און עפעס אן עלטערער בחור׳ א בטלן װאס איז גראד געקומען קײן כמיעלגיק׳ װען די כאלערע איז אויםגעבראכן. ער האט זיך אויפגעהאלטן אין בית־מדרש׳ געטראגן האלץ און װאםער און גאך אנדערע שליחותן גע־ גאניען. דאס איז געװען צומארגנם׳ זונטיק נאן שבת נחמו. נאך האלבן טאג האבן זיך באװיזן צװײ רײטער אויף פערד, אנגעטאן אין רבנישע קלײדער — שטרײמלעך אויף די קעפ מיט אטלאסענע זשובעצעס׳ מיט גארטלען ארומגעבונדן. זײ האבן זיך אפגעשטעלט בײ דעם פראםטן בית־מדרש און הויך אויפן קול אויסגערופן די געמען פון די קראנקע ײדן׳ װאם האבן זיך געפונען אין די צײטװײליקע האספיטאלם און אוים־ גערופן : ״בעזרת השם׳ װעלן אלע קראנקע פון דער קהילה קדושה כמיעלניק׳ געזונט װערן !״

נאך א םך יארן האבן במיעלניקער ײדן געהאט צו דערצײלן װעגן דער םגולה מיט דער שװארצער חופה. און איך מיז צוגעבן, אז א נס איז געשען. מען האט געקענט זען די גרויסע ענדערונג אין שטאט — די שטערבלעכקײט האט כמעט אויפ־ געהערט. פרישע קראנקע זענען אויך נישט צוגעקומען, אץ די קראנקע׳ װאס זענען נאך געלעגן אין די שפיטאלן, זענען צוביםלעך צו זיך געקומען. דערװײל איז שוין געװען נאענט צו ראש חודש אלול, און קהל האט געהײםן אויסרײניקן די בתי־מדרשים און אויםװײםן די װענט. די ארבעט איז אנגע־ גאנגען פיבערהאפטיק׳ װײל מ׳האט געװאלט דעם בית־המדרש צוגרײטן פאר שבת, װען מ׳װעט בענטשן ראש חודש אלול. ...

... די אײנציקע פלעצער, װעלכע האבן אונדז דערמאנט די פארגאנגענהייט, זענען געווען די בתי־מדרשים. ווען מען איז ארײנגעקומען דאװענען אין בית־מדרש אין דערפרי, אדעד פארגאכט צו מינחה־מעריב, האט מען געקענט זען אז א גרעסערע העלפט פון די מתפללים זענען יתומים. קינדער און דערװאקםענע, װאס זאגן קדיש. ...

דאם גרעםטע ארומװאױוערײ פון די קונדםים איז געװען אין בית המדרש אין פאליש מיט דער וױיבער־שול אין בית מדרש־הויף. דארט איז אלץ געגאנגען כאדאראם, א טראםקער־־י פון פאלענדיקע בענק און שטענדערס, חברה האט זיך געדראפעט פשוט אויף די גלײכע װענט. איז דעם שמש געלונגען צו כאפן אײנעם פון די לאבוםעם, האט ער אים די אויערן געפליגט, אז איבעריקע האבן זיך אפגעטראגן װו דער פעפער װאקסט. ...

... צו־זײן. פארנאכט ציען זיך פון אלע גאםן און געםלעך ײדן מיט קינדערלעך אנגעטאן אין בגדי שבת צום בית־המדרש, שול אדער חםידים־שטיבלעך. פון די פענצטער פינקלען שבת ליכט. די געװעלבער זײנען פארהאקט און פארשלאסן. אין די שטובן פארען זיך די באלעבאסטעס. די טישן געדעקט מיט טישטעכלעך און פינקעלדיקע לארפינקעס מיט קידוש־װײן. ...

... פרילינג 1916. טיפום פארשפרײט זיד אין שטעטל. די מאכט נעמט אן פארזיכט־מיטלען׳ שליםט אלע עפנטלעכע פארזאמ־ ערטער׳ צװישן זײ אויך דעם בית־מדרש׳ שול און חסידים־ שטיבלעך. עם רוקט אן שבועות׳ אלע דאגות װערן פארגעםן׳ כ׳שטעטל זארגט ־ װו װעט מען דאװענען ױם־טוב ? ...

... מעגער זײנען אװעק צו מנחה מעריב אין בית־המדרש. פלוצים א געשרײ: ״ײדן, די שװארצע םאטניע איז דא אין שטאטד ...

מײן גמרא־מלמד משה יקירם׳ האט מיט זיך פארגעשטעלט א זײער םימפאטישן טיפ׳ א ײד אין די מיטעלע יארן׳ א מיטלװוקםיקער מיט א גביריש בײכל און פריילעך לאכנדיק פנים׳ װאס איז געװען אײנגעראמט אין א שאטין־צעקעמטער בארד. א פאר קלוגע שמײכלענדיקע אויגן׳ װאם האבן װי געזאגט־ עולם הזה איז אויך א װעלט. ער האט זײער ליב געהאט די װעלט. שטענדיק א זאטער רײן־געקלײדעטער גוט אױםגערוטער׳ האט ער ליב געהאט צו גארגלען זיך אביסל. װי די איבעריקע בני יקיר האט ער געהאט א שװאכקײט צום עמוד. און װען ער האט אין בית מדרש ״אװעקגעלײגט״ א הלל און א מוסף אין א ראש־חודשדיקן טאג׳ האט ער זיך געפילט אין זיבנטן הימל. שפעטער אהײמקומענדיק האט ער זיך געפרעגט בײ די תלמידים : גו׳ װאם האט דער עולם געזאגט׳ הא ?...

... מאז שובו לפולין הקים את מטהו בחמילניק עיר מולדתו, והוא השפיע הרבה להחיאת םניף המזרחי במקום ובםביבה שקױמו נחלש מסיבות שונות, אם מהכנםת החברים הפעילים בעול משפחד״ ואם מפאת עזיבת החברים האברכים את העיר בחפשם מקורות מחיה בערים אחרות. םילמן ערך מפקד הכוחות בעיר׳ משך אלױ את בחורי בית־המדרש וניםה לעורר במקום תםיסה רוחנית, לאומית־דתית. עוד בחורף תרפ״ז, אחרי שובו מ״התם״, ארגן מטעם המזרחי בחמילגיק ״התחלת כתיבח םפר־תורה חדש״ שנערכה ברוב עם, ובראשם הרב דמתא, אבױ של הרב יעקב, ובעת ה״מלוה־מלכה״ שנערכה לכבוד המאורע נאם הרב יעקב סילמן גאום נלהב, והחגיגה נסתײמה בריקוד א״י ובלוית שירים שונים בשלש אחרי חצות הלילה.

א פאראײניקונג פון אלע מינים חדרים. אין שפיץ פון ״חדר הכללי״ איז געשטאנען א מנהל. ער איז םפעציעל געבראכט געװארן פון דער פרעמד אנצופירן מיט די אדמיניסטראטױוע ענינים און משגיח זײן אויף די לימודים. די ״חדרים״, װעלכע האבן זיך מערםטנטײל געפוגען אין זײער שלעכטע באדינ־ גונגען אין די ענגע דירות פון די מלמדים, זענען אריבער אין די קהילה־בנינים און אין די בתי־מדרשים, אין פאליש פון בית הכנםת, עזרת נשים און אנדערע מקומות. דער מנהל האט אײנגעפירט א םדר אין די לימודים און יעדע װאך האבן די למדנים פון שטאט דורכגעפירט ״בחינות״, אויסגעפרעגט די קיגדער אין לערנען און די װאם האבן די עקזאמענס אויסגע־ האלטן זענען אריבער אין העכערע כיתות. דאם איז באטראכט געװארן פאר א גרויםער דערגרײכונג אויפן דערציאונגס־ געביט. אויסגעהאלטן איז די אינםטיטוציע געװארן דורכן ועד הקהילד״ אין שפיץ פון װעלכן ם׳זענען דעמאלט געשטא־ נען : ר׳ איטשע מאיר דאמב׳ דוד ערנרײך (פינטשעװער)׳ משה מעלמאן און אנדערע• ...

... אין יאר 1925 איז געקומען קײן כמיעלניק אליעזר גרשון פרידענזאן, דער דעלעגירטער פירער פון ״אגודת ישראל״ און שעפער פון רעליגיעזן דערציאונגם־װעזן אין פוילן. אין בית המדרש איז פארגעקומען דער פארטראג, װעלכער איז טײלװײז געשטערט געװארן דורך צױניםטישע עסקנים• אין זעלבן אװנט האבן זיך פארזאמלט מיטן אנטײל פון דעלעגאט א גרופע םימפאטיקערס פון אגודת ישראל, צװישן זײ : אברהם פיש, מענדל עמנואלס, ױסף דזשאלאװסקי, משה פאסטערנאק דוד ױסף זילבערבערג און נאך אנדערע, און געשאפן דעם ערשטן סניף פון .אגודת ישראל״ אין כמיעלניק. דאם איז פארגעקומען אין דער װוינונג פון עמנואל פלוטשענניק, מיטן אנטײל פון פיל חסידישע ױנגעלײט פון גערער הויך• ...

פון בית־המדרש האבן זיך גלײך געהערט װילדע אויסגע־ שרײען ״העראום;״ באגלײט מיט א שיםערײ פון מאשין־ געװער און גראנאטן־אויפרײסן. דורך די שפארעם פון אוגדזער באהעלטעניש האבן מיר געזען די פלאמען פײער, װאם האבן ארומגעכאפט דאס בית־המדרש פון אלע זײטן. דאם פײער און רויך האט אונדז אנגעהויבן צו שטיקן׳ זעגען מיר אריבער־ געקראכן דעם פארקאן און ארויף צו אברהמטשע טאפלאװיטש אויפן בוידעם. דארט האבן מיר געטראפן דעם רב צוזאמען מיטן ראש־הקהל ר׳ שבתי ביאלאגורסקי. אויך זײ האבן אויס־ גענוצט די פינצטערניש און זיך מיט גיםים אפגעראטעװעט פון דעם ברענענדיקן בית־המדרש. בײם הרב עפשטײן איז געװען דער פום דורכגעשאםן, בײם ראש־הקהל איז דאם אויער געװען דורכגעשאםן פון די קוילן מיט װעלכע די צעװילדעװעטע ס.ם.־לײט האבן באהאגלט דאס ברענענדיקע בית־המדרש און די װאס האבן זיך געפרװוט ארויםראטעװען פון דארט. ...