Staszów

אין דער צװײטער העלפט פון 18־טן י״ה, באזונדערם אין די זיבעציקער און אכציקער יארן, װען אין פוילן זענען געמאכט געװארן באמיאונגען אויפצושטעלן אינדוםטריע־ אונטערנעמונגען, האבן אויך די שטאט־באלעבאטים פון כמיעלניק זיך משתדל געװען אויפצושטעלן פאבריקן אויפן מוםטער פון די טשארטאריסקיס אין סטאשאװ און װענגראװ. ...

... בסטאשוב ישבו צדיקי החסידות זה כמה דורות מאז יסוד החסידות בפולין. בתחילה ישב בה רבי מרדכי׳ אחי רבי מאירל ...

... אדאנק זײער אקטױויטעט און װאכזאמקײט איז צו די כמיעלניקער פועלי צױן איבערגעגעבן געװארן די אויפזיכט און אנפירוגג מיט דער פארטײאישער טעטיקײט אין א רײ שכנותדיקע שטעטלעך. פון כמיעלניק זײנען ארוים שליחים צו פארשפרײטן דאם רוארט פון דער פארטײ אין דעם גאנצן פאװיאט — קײן סטאשעװ, בוםק, קלימענטאװ, סטאפניץ׳ פינטשעװ, און אפילו קיץ קעלץ. זײער טעטיקײט האט אויך דארט געהאט דערפאלג. ...

מיר זענען דאן אנטלאפן קײן כמיעלניק, נאכהער קײן סטאשעװ, פון װאנען מען האט מיך גענומען אין לאגער נאך סקארזשיםק, צוזאמען מיט א פאר הונדערט ײדישע בחורים. ...

אויף זײן ערשטער באראטונג מיט 6 חברים־אקטױויםטן פון דער לאקאלער ארגאניזאציע, האט ער זײ איבערגעגעבן אומלעגאלע אויסגאבעם. אויף א ברײטערער פארזאמלונג מיטן אנטײל פון אנילעװיטש איז געשאפן געװארן אן ארטיקער קן װאם האט געצײלט 60 חברים. פון כמיעלגיק איז אנילעװיטש אפגעפארן קײן סטאשעװ. זײט אנילעװיטשעם באזוך אין כמיעלניק איז אנגעהאלטן געװארן א שטענדיקער קאנטאקט מיט װארשע. עם זענען דערהאלטן געװארן ברױו און אומלע־ גאלע צײטונגען, װעלכע זענען איבערגעפירט געװארן דורך דעם ײדישן פארבינדלער אויף ארישע פאפירן — װיגא

... פון דער װײטנם האב איך דערזען װי דײטש מיליטער ציט פון בוסק קײן סטאשעװ. כ׳האב געװארט א שעה צוױי און לםוף זיך ארײנבאקומען אין שטאט ארײן דורך דער ״מריצע״. ...

... מיטן אויסברוך פון היטלעריםטישן װעלט־קריג האב איך זיך געפונען מיט מײן פרוי און זון אין סטאשעװ. כ׳בין אבער מיט אלע נשמה־פעדעם געװען פארבונדן מיט מײן געבורטס־ שטעטל כמיעלניק. כ׳האב עטלעכע מאל בעתן קריג באזוכט מײנע עלטערן און געשװיסטער. ...

הבעיה היתה מסובכת : א) חוקױת של כוח ההרשאה מפײבל לגט פיטורין. ב) אם עדות המפקד על מותו נאמנה להתיר את האשה מכבלי העגון. בני םטאשוב פנו אל המגיד מקוזיניץ בשאלת היתר העגונה. המגיד ענה בתשובה ארוכה ובה : א) לא להכיר בכוח ההרשאה של המומר כמםפיק כדי לתת לאשה גט פיטוריף. ב) המגיד החשיב את עדותו של המפקד. ...

... הױ לר׳ דוד שמואל שמעלקא חמשה אחים : יהושע — רב בשידלוב׳ יצחק אימיק — רב בטרנוב׳ מרדכי — פרנם ומנהיג באופטוב׳ שמואל — פרנם ומגהיג בםטאשוב׳ וױםף — שהיה רב־אב״ד בפינצ׳וב. ...

... עוד בימי נעורױ ניבא לו רבי אלעזר הצדיק מקח׳ניץ גדולות וכינהו בתואר ״ארון קודש מלא ספרים״. בעודו בן שבע עשרה הסתופף בצל רבותױ הנודעים מהר״ל מסטאשוב, רבי יצתק מנסחיז (חתן רבי לוי יצחק מברדיצ׳וב) ורבי אברהם המגיד מטריסק (בן רבי מרדכי מטשרנובל), וכולם העידו על גדולתו בתװה ובעבודד״

... די עסטרײכישע אקופאציע־מאכט פון ערשטן קריג האט ארײנגעבראכט אין שטעטל די ערשטע מאטאריזאציע דורך אויפשטעלן א באן־םטאציע דורך װעלכער עס איז פארבײ־ געפארן א צוג פון יענדזשעיאװ ביז סטאשעװ דורך סענדזשע־ װיץ און כמיעלניק. דער פײף פון דער אדורכפארנדיקער. ״קאלעיקע״ האט יעדן טאג דערמאנט דאם שטעטל װי שפעט ס׳איז.

... גלײך האט אברהמעלע פארגעלײגט אײנהײטלעכע םטאבילע פרײזן פאר פארן פון אײן שטאט אין דער אנדערער, צוגע־ בנדיק, אז װען דעם גרויםער יחםן קאפעלע װעט נישט פאסן צו זיץ מיט אוגז, װעט אונזערע אחדות זײן אן אים. די פארגעלײגטע פרײזן זעגען אײנהײטלעך באשטעטיקט געװארן דורך אן אנגעשריבענעם זכרון־דברים, װאס איז באשטאנען פון בלוױ פאסיקלעך און רעדעלעך. פון א ״פישוין״ קײן קעלץ פארן איז באשטימט געװארן א גאנצע זלאטע, קײן סטאשעװ ...

... חמילניק היתה עײרה עתיקד״ אבל קטנד״ ואי אפשר היה למצוא בה אולפנים למוםיקד״ לא תיאטרון ובית־אופירד״ ובתקופה שטרם הומצאו הגרמופון והרדױ בטח השתעממו אזרחיה ונפשם יצאה לתענוגות. ואילו האוכלוסיה היהודית בחמילניק ידעה להפיק תועלת גם מהחיבה לחזנות ולנגינה בחתוגות ומםיבות־שמחד״ ומכאן החיבה לחזן ולכלי־זמרים שקבעו מושבם געיר. אנשים ױתר אמידים לא הםתפקו ב״יש״ המקומי והױ מביאים כלי־זמרים גם מקילץ. ומלבד בדחן העיר ר׳ ױםלי היה מופיע בשערי העירה גם טוביה בדחן מםטאשוב שהיה אז לשם־דבר. והיה מי שמצא קשר ישר בין חובבי הנגינה בחמילניק לבין הלויים שעמדו על הדוכן בבית המקדש בירושלים בירת יהודה וישראל, כי יהודי חמלגיק הױ מביני־גגן, ולא כל חזן הפיק רצון בעיניהם•

... דעם דראמ. קרײז׳ צו געבן פארשטעלונגען אין זײערע שטעט• װי * קיעלץ׳ פינטשעװ, סטאשעװ׳ בוסק א.אנד. ...

נים של הסניף המחודש הױ: אברהם דזשורה׳ ױסף מאלי, אריה וינברג׳ גרשון גורליצקי׳ צבי קנובל׳ מינדל מושנברג, רבקה ניםנגרטן׳ שושנה בורשטין׳ צפורה בוגײםקי׳ ױםל קוכן׳ הענע מלמן, רחל מאלי ועוד. כמדריכים פעלו בימים ההם־ מיכאל זלצמן׳ הירש־לײב פאדסטולסקי׳ טובה טויבנבלט. בחיפושים אחרי כוחות הדרכה הגיעו גם לסטשוב והביאו משם את גציל ארליכמן׳ מורה לעברית. הוא תרם הרבה לחיזוקה של התנועה בעירתנו. התנועה החלה להױת מרכז להשכלה של הנוער המקומי. חלק מהנוער שהיה בתחילה מחוסר כל השכלה התקדם מאד בלימודים. ...

בדרך לסטשוב עברנו את שידלוב, והײנו בטוחים שאיש לא הרגיש בנו. אך ״עינײם לרחוב ואזנײם לכותל״. נתברר כי ״הרבי הגדול״, שמושבו היה באותה עײרונת, וחסידים ונאמנים רבים — ביניהם גם אמי ז״ל — הױ לו גם בעײרותנו, הודיע לאמי למחרת : ״שמענו כי בתך היתה בין העברײנים״. ...

אין די לעצטע פאר־״אקציע״־טעג איז געװארן א טומל אין שטאט־ די פויערים פון די ארומיקע דערפער זענען זיך צונויפגעלאפן כדי אפצוקויפן פאר גראשנס אלץ׳ װאם עם האט זיך נאר געלאזט. ײדן האבן פון זיך פארקויפט זײער לעצט ביסל האב און גוטס כדי צו האבן בײ זיך בױם פקודה עטװאם מזומן געלט. מענטשן האבן אגגעהויבן צו אנטלויפן פון געטא כדי צו באהאלטן זיך בײ באקאנטע קריםטן אין שטאט גופא װי אויך אין די דערפער. א טײל איז געלאפן אין אנדערע שטעט־ לעך, װי ראקאװ, סטאשעװ, סטאפניץ א.א.װ. װי אויך אין די װעלדער. בעיקר אבער האט מען צוגעגרײט באהעלטענישן און בונקערס. א גרופע פון 150 מאן איז געלונגען איבער־ צוקויפן דעם נאטשאלניק פון דער כמיעלניקער באן־סטאציע און צו באקומען א ספעציעלן צוג מיט עטלעכע װאגאנען װאם האט די בײנאכט אריבערגעפירט קײן ראקאװ17).

... אין קעלצער ״האסאג״ האבן געארבעט 450 ײדן פון פאר־ שידענע שטעט. דער ארבעטםטאג האט דא געדויערט 16 שעה. געװען אויך דא טויט־פאלן אין רעזולטאט פון ארבעטן איבער די כוחות. די שטראפנארמע האט דא באטראפן 30 שמוץ• עטלעכע ײדן, װאס האבן זיך באהאלטן בעת דער אויםזידלונג קײן פיאנקי און םקארזשיםק, זענען דערשאםן געװארן. אבער 2 מיטגלידער פון ״השומר הצעיר״ איז געלונגען צו אנטלויפן פון לאגער א דאגק דער הילף פון זײערע אידײאישע חברים׳ װאם האבן אויך אנגעהאלטן א קאנטאקט מיט די םטאשאװער שומרים, װאם האבן זיך געפינען אין די װעלדער. װען די רוסישע ארמײ האט זיך אנגעהויבן צו דערנענטערן קימ קעלץ׳

... אשתי יצאה לשוק הקטן כדי למצוא כלי רכב. היא היתה מוכנה לשלם כל מחיר עבור עגלה ורק לאחר חפושים מרובים ובלתי פוסקים הצליחה לשכור עגלה קטנה ז העמסנו עליה את מטלטליגו ונסעגו לםטשוב. בםטשוב חזרה לפניגו אותה תמונה בשניתז יהודים בורחים מן העיר ואלה שנותרו עושים הכנות

... טיל זענען געװען גרײט צו גײן מיט דער אויסזידלונג, וױיל קײן אנדער ברירה האבן זײ נישט געהאט. א טײל איז געלאפן אין אנדערע שטעטלעך, װי צום בײשפיל׳ נאך ראקעװ׳ סטאשעװ, סטאפניץ אאז״װ. א טײל איז געלאפן אין װאלד ארײן. א טײל האבן זיך באהאלטן בײ קריםטן אין שטאט אדער אין די דערפער. ...

... אײנגעארדנט זיך אביסל אין דער באהעלטעניש, האב איך אנגעהויבן טראכטן װי אזוי אריבערצוברענגען מײן זון. כ׳האב אים אויף אײן מינוט נישט געקענט פארגעסן און געפרװוט פועלן בײ פרוי זאלעװסקא זי זאל אריבערפארן קײן צאזמער און ברענגען אונזער ירחמיאלן אין דער באהעלטעניש ארײן. דערבײ האב איו איר צוגעזאגט א הויז אין סטאשעװ אין גרײט געװען דאס אפשרײבן אויפן פלאץ. דעם גוי האב איך אװעקגעגעבן א גוטן אנצוג — (כ׳האב געהאט אויף זיך 2 אנצוגער), עס האט זיך געגאסן ״בימבער״ אן גרעניץ — ענדלעך האב איך באקומען א צוזאג פון זאלעװסקים װײב׳ אז זי קלײבט זיך אין װעג ארײן• ...

איך פאר ארויס פון װארשע אין א פול געפאקטן צוג מיט סוחרים, אגענטן, באאמטע און קום אן בײנאכט קײן קעלץ. איך שטײג אוים און פלוצלינג דערהער איך אן אויסרוף: .דא כמיעלניקא״, ״דא סטאשאװא״. איך האב זיך אויםגעדרײט און דערזען אן אפענעם לאםט־אויטא. איך בין ארויף. די גוײם נעמען ארוים די פלעשער בראנפן, מאכן א כוסה. דער אויטא פארט לאנגזאם פארבײ באקאנטע דערפער. אלץ איז דא מיר אזוי באקאנט, עם פעלט דא גארנישט. מיר פארן פארבײ מארװיצא װאלא. דא איז אײביק געװען אן ארעמ־ קײט מיט פויערישע כאטעם, איצט — שײנע הײזער. מיר פארן דורך פיאטרקאװיצע. דא זענען פארמעגלעכע כמיעלניקער בעלי־בתים געקומען אויף זומער־דאטשע. אט זענען מיר אין צעליני, דא איז געװען דער גרויםער הויף פון דעם כמיעל־ ניקער ײדישן גוט־באזיצער עוזר שטראך מיט זײנע זין אברהם און ױנה. איך באמערק, אז א טײל פון גוט איז חרוב. דער אויטא פארט װײטער און איך זע די בלאנקס קאלך־ אוױונס. פון די קוימענם גײט א געדיכטער רויך, װי קײנמאל גארנישט. די קאלײקע פארט פארבײ מיט .א לאנגען פײף. פון דער װײטנם זע איך שוין מײן טײער שטעטל כמיעלניק. איך בעט דעם שאפער, ער זאל זיך שטעלן, איך גײ אראפ בײ דעם ערשטן ײדישן הויז׳ בײם הויז פון קאפל קאמינסקי. איך טו עם בכ ...